– Αυτός δεν είναι ο τίτλος μιας παλιάς δημοσίευσης της αείμνηστης Ελένης Καπετανάκη-Μπριασούλη;
– Ναι καλά το θυμήθηκες!
– Και γιατί αναδημοσιεύεις ένα παλιό άρθρο της Ελένης;
– Γιατί είναι πιο επίκαιρο από ποτέ. Και δεν είναι πλέον προσβάσιμο στο διαδίκτυο.
– Πως προέκυψε η επικαιρότητά του;
– Από μια επιστημονική εργασία που δημοσιεύτηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2026 [1] και δύο σχετικά δημοσιογραφικά άρθρα που ακολούθησαν [2.3].
-Και γιατί αυτό το έντονο ενδιαφέρον για τη νήσο Χρυσή;
– Καλά κάνεις και ρωτάς. Πολλοί δεν θα το γνωρίζουν. Σύμφωνα με το άρθρο του Δασαρχείου [3]: «Η Χρυσή αποτελεί περιοχή του δικτύου Natura 2000 και φιλοξενεί μία από τις σημαντικότερες εκτάσεις παράκτιων δασών αρκεύθων στη Μεσόγειο, καθώς και τον οικότοπο προτεραιότητας 2250, ‘Παράκτιες θίνες με είδη Juniperus’».
– Και πιο είναι το πρόβλημα;
– Όπως αναφέρεται στην επιστημονική εργασία [1]: «Το μοναδικό δάσος αμμοθινών αρκεύθου στο νησί είναι ένα από τα κύρια φυσικά χαρακτηριστικά του και «Αξιοθέατα», φιλοξενώντας άρκευθους ηλικίας άνω των 350 ετών… Για δεκαετίες, αυτό το εύθραυστο περιβάλλον υπόκειται σε κλιμακούμενη, σε μεγάλο βαθμό ανεξέλεγκτη τουριστική πίεση, με αποκορύφωμα περισσότερους από 151.000 επισκέπτες το 2019, με αποτέλεσμα την αποδεδειγμένη περιβαλλοντική υποβάθμιση και απειλώντας τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά του».
– Αυτά είναι σχετικά πρόσφατες προειδοποιήσεις όμως.
– Όχι ακριβώς προειδοποιήσεις! Μάλλον διαπιστώσεις! Στη επιστημονική εργασία αναφέρεται ότι «..οι επιπτώσεις στο ευαίσθητο περιβάλλον είναι πλέον πιο εμφανείς από ποτέ, με περισσότερο από το ήμισυ της έκτασής του να έχει υποβαθμιστεί σοβαρά, συμπεριλαμβανομένων νεκρών κέδρων και συστάδων κέδρων, που ακολουθούν ένα κοινό χωροταξικό μοτίβο σε όλο το δάσος. Επιπλέον, σχεδόν καμία αναγέννηση δεν παρατηρείται στο J. Macrocarpa (Άρκευθος η μακρόκαρπος, κοινώς κέντρος ή κέδρος)». Η τελευταία εξέλιξη αποτελεί «κόκκινη σημαία για την διατήρηση αυτού του τύπου οικοτόπου προτεραιότητας και επείγουσα παρότρυνση για τη λήψη άμεσων μέτρων για την προστασία, την διαχείριση και τη βελτίωσή του».
– Και ποιες μπορεί να είναι οι επιπτώσεις;
– Σύμφωνα με τον καθηγητή Γιάννη Κοκκόρη στο σχετικό ρεπορτάζ της Καθημερινής [2]: «Αν δεν διασωθούν οι άρκευθοι, ο οικότοπος προτεραιότητας θα πάψει να υπάρχει οριστικά, ενώ άλλα είδη θα κυριαρχήσουν στην περιοχή ή και θα έχουμε φαινόμενα απώλειας των θινών, του εδάφους και τελικά ερημοποίησης».
– Εάν υπάρξει τόσο σημαντική αρνητική εξέλιξη ποιος θα ενδιαφέρεται να επισκέπτεται πλέον την νήσο Χρυσή;
– Κανείς! Η Ελένη χτύπησε το καμπανάκι πολύ νωρίς. Νοιαζότανε για τα κοινά. Και πάλευε για αυτά.
– Και ποιος την άκουσε; Η Πολιτεία; Η Περιφέρεια; Ο Δήμος; Οι τοπικοί επιχειρηματίες; Οι κάτοικοι της περιοχής; Προφανώς, με εξαίρεση, λίγοι συνειδητοποιημένοι πολίτες…
– Να φανταστείς αναγκάστηκε να αποστείλει επιστολή στις 17 Απριλίου 2017 προς αρμόδιους φορείς της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Κρήτης, της Περιφερειακής Ενότητας Λασιθίου και του Δήμου Ιεράπετρας, με θέμα «Αντιμετώπιση του προβλήματος των νεκρωμένων κέδρων και γενικότερη αποκατάσταση της Ν. Χρυσής, Ν. Λασιθίου».
– Από ότι φαίνεται ελάχιστα έχουν γίνει…
– Η περίπτωση της νήσου Χρυσής αντικατοπτρίζει την γενικότερη κατάσταση που επικρατεί στην σημερινή Ελλάδα. Με τον ίδιο τρόπο καταστρέφουμε τις Κυκλάδες, την Κρήτη, τις ορεινές περιοχές… Καταστρέφουμε τους πλέον πολύτιμους και αειφόρους πόρους της χώρας μας.
– Λογικό είναι εφόσον κυριαρχεί ο στόχος του εύκολου βραχυχρόνιου πλουτισμού τόσο από μεγάλους όσο και από μικρούς ιδιώτες σε βάρος των κοινών, σε βάρος των πολιτών, της παραγωγικής γης, των περιοχών ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και Natura, του ανεπανάληπτου φυσικού τοπίου, του αιγιαλού και της παραλίας, της βιοποικιλότητας, του πολιτισμού….
– Υποβαθμίζοντας ανεπιστρεπτί την μακροχρόνια βιώσιμη ανάπτυξη της χώρας! Αλλά ας αφήσουμε να μας θυμίσει την παρέμβασή της για την νήσο Χρυσή ήδη από τον Σεπτέμβριο του 2005 η Ελένη.
*Δημήτρης Μπριασούλης, Ομότιμος Καθηγητής Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών
Νήσος Χρυσή: πόσα καράτια της έχουν μείνει;
Ελένη Καπετανάκη-Μπριασούλη*
Μέσα Αυγούστου επισκέφτηκα τη Χρυσή και διαπίστωσα με έκπληξη, που σταδιακά μετατράπηκε σε αγωνία, μεγάλο πλήθος επισκεπτών – κατασκηνωτών να παραμένει όλο το 24ωρο. Η σκουριασμένη πινακίδα με την πληροφορία ότι αυτό δεν επιτρέπεται λόγω του ειδικού καθεστώτος που διέπει το νησί βρισκόταν μεγαλοπρεπώς πεταμένη πάνω στην άμμο ενώ οι πολλές πινακίδες με τις τιμές των προϊόντων των καντινών ήταν ευκρινέστατες, καλά τοποθετημένες και ανακαινισμένες. Σαν χωροτάκτη; Αλλά, κυρίως, σαν Κρητικιά ένοιωσα αμέσως την ανάγκη να απευθύνω έκκληση για έγκαιρη ανάληψη δράσης.
Ο χαρακτηρισμός του νησιού ως τοπίου φυσικού κάλλους με την ένταξη του στο δίκτυο Natura 2000 καθώς και η απαγόρευση της παραμονής των επισκεπτών δεν έγιναν τυχαία και άσκοπα αλλά επειδή το σπάνιο και ευαίσθητο οικοσύστημα του νησιού, που διαμορφώθηκε μέσα από αιώνες κάτω από άλλες βιοκλιματικές συνθήκες, δεν μπορεί να αντέξει σε συγκεντρωμένη επιβάρυνση επισκεπτών κάτω από τις τωρινές αντίξοοες βιοκλιματικές συνθήκες (και να αναγεννηθεί/συντηρηθεί). Με το καθεστώς προστασίας που θεσπίσθηκε κλήθηκαν ουσιαστικά οι κρατικές αρχές να γίνουν θεματοφύλακες αυτής της πολύτιμης κληρονομιάς.
Ήδη διαπιστώνεται, όμως, και με γυμνό μάτι η καταστροφή του ριζικού συστήματος των κέδρων και άλλες αλλοιώσεις του ευαίσθητου εδάφους που συντηρεί αυτό το στολίδι της Κρήτης. Στο ξηροθερμικό καθεστώς της περιοχής αυτό μεταφράζεται σε μη αναστρέψιμη καταστροφή σε αρκετά σύντομο χρονικό διάστημα (ξεραμένοι κέδροι ήδη υπάρχουν αρκετοί). Φυσικά, και η αισθητική αλλοίωση είναι θλιβερή όχι μόνο λόγω των κατασκηνωτών αλλά και λόγω των παραπηγμάτων εστίασης τα οποία εξυπηρετούν τους επισκέπτες (και τους κατασκηνωτές). Το παράπηγμα με τις κουρτίνες-μπερντέδες που βλέπει ο επισκέπτης καθώς πηγαίνει από το πλοίο προς την μεγάλη παραλία καθώς και τα κομμάτια από λάστιχα ποτίσματος και άλλα σκουπίδια δίνουν στο χώρο εικόνα τριτοκοσμική. Αυτή η συνολική αλλοίωση μεταφράζεται σε μειωμένη οικονομική αξία και οφέλη που δυνητικά θα μπορούσε να αποφέρει η σωστή αξιοποίηση της Χρυσής στην οποία αναφέρομαι παρακάτω. Δεν επεκτείνομαι στην εξίσου σοβαρή ‘κακοποίηση’ του υπόλοιπου μέρους του νησιού το οποίο δεν είναι άμεσα και εύκολα επισκέψιμο (και ορατό), την οποία γνωρίζουν άλλοι καλύτερα από μένα.
Πλην των εύλογων ερωτημάτων για το ποιος έχει την ευθύνη της μη εφαρμογής της νομοθεσίας για την προστασία του νησιού και για το ποιος ζημιώνεται από την ακατάλληλη (καλύτερα, καταστροφική) διαχείριση του, το θέμα γίνεται εντονότερο αν ληφθούν υπόψη οι γνωστές προσπάθειες του Ν. Λασιθίου να αναβαθμίσει το τουριστικό προϊόν του και να προσελκύσει επενδύσεις για εγκαταστάσεις υψηλού επιπέδου τουρισμού και οικιστικής ανάπτυξης που θα είναι εξοπλισμένες με spa, γήπεδα τένις, γκολφ και άλλα πολλά τεχνητά, εισαγόμενα, θέλγητρα. Ελάχιστα ακούγονται για την αξιοποίηση των αμέτρητων και υψηλής αξίας τοπικών φυσικών και πολιτιστικών πόρων του Νομού. Γιατί στην κατάσταση που βρίσκονται οι φυσικοί και πολιτιστικοί πόροι της περιοχής, και για την οποία ευθύνονται σημαντικά όχι μόνο οι αρμόδιες υπηρεσίες όλων των επιπέδων διοίκησης αλλά και οι τοπικοί επιχειρηματίες (αν υπάρχουν με τη σωστή έννοια του όρου), είναι πολύ δύσκολο να αξιοποιηθούν άμεσα. Όμως είναι απογοητευτικό και δείγμα ‘αναπτυξιακής απομόνωσης’ το γεγονός ότι ένας νομός, που διαθέτει κοιτάσματα πόρων υψηλής αξίας, για πολύ καιρό όχι μόνο δεν τα έχει αξιοποιήσει αποδοτικά αλλά είτε τα έχει καταστρέψει είτε τα έχει θάψει (να τα βρουν οι επόμενες γενιές;) και ούτε δείχνει προθέσεις να τα αξιοποιήσει. Και, αντίθετα, να προστρέχει σε αναζήτηση έξωθεν βοήθειας η οποία είναι αμφίβολο αν θα ωφελήσει ουσιαστικά τον Νομό.
Και αναρωτιέται κανείς τι θα αντικρίσουν και τι θα βιώσουν οι οικονομικά εύρωστοι επισκέπτες ή και μελλοντικοί κάτοικοι της περιοχής που θα πάνε στη Χρυσή, με δεδομένη την παγκόσμια φήμη της; Άραγε θα θελήσουν να την επισκεφθούν ξανά και να τη διαφημίσουν; Ή μήπως οι καλοπροαίρετοι επισκέπτες (και όχι κάποιοι επίμονοι ακτιβιστές) θα διαδώσουν και επιβεβαιώσουν αυθόρμητα την ανεπάρκεια της διαχείρισης του τόπου αυτού από τους αρμόδιους φορείς; Τι χάνει τώρα η περιοχή από ένα καθεστώς φτηνού και εξαθλιωμένου κοινού επισκεπτών-κατασκηνωτών που υποβαθμίζει ανεπιστρεπτί τον σπάνιο αυτό πόρο και δεν αποδίδει ευρύτερα οικονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη; Και τι θα κέρδιζε αν με ένα σχετικά απλό σχέδιο ρύθμισης των χρήσεων του χώρου του νησιού, διευθέτησης των διαδρομών (μονοπάτια) και παροχής στοιχειωδών και αξιοπρεπών εξυπηρετήσεων (εστίαση, χώροι υγιεινής) μέσα στα όρια που θέτει η φυσική φέρουσα ικανότητα του, προσέλκυε πολύ περισσότερους επισκέπτες οι οποίοι φυσικά θα πλήρωναν περισσότερο με δεδομένη τη σπανιότητα του νησιού αλλά και το επίπεδο των προσφερόμενων εξυπηρετήσεων; Αναρωτήθηκαν ποτέ οι τοπικοί παράγοντες πως άλλες χώρες του εξωτερικού θησαυρίζουν από παρόμοιους πόρους οι οποίοι διέπονται από αυστηρά καθεστώτα προστασίας αλλά συγχρόνως χαίρουν σωστής διαχείρισης η οποία αποδίδει οικονομικά πολύ περισσότερο από την κατάσταση της ‘ελεύθερης βοσκής’ που χαρακτηρίζει όχι μόνο τη Χρυσή, φυσικά, αλλά και άλλα πολύτιμα πετράδια της Κρήτης και της Ελλάδας;
Δυστυχώς, η κύρια κακοδαιμονία του τόπου μας είναι η στρεβλή αντίληψη για το τι είναι ‘ανάπτυξη’. Κι εδώ πάνω κτίζουμε την τωρινή και μελλοντική περιβαλλοντική, οικονομική και πολιτιστική καταστροφή και αλλοτρίωση μας. Θεωρώ πάντως ότι ποτέ δεν είναι αργά να αναστραφεί η οποιαδήποτε κακοδαιμονία και για το λόγο αυτό μετέφερα τις σκέψεις μου με το κείμενο αυτό. Ελπίζω κάποιοι από τους αρμόδιους κι αυτούς που πονούν τούτο τον τόπο να μπορέσουν να συμβάλλουν στην αναστροφή και να κληροδοτήσουν στις επόμενες γενιές μια καλύτερη κατάσταση πραγμάτων όπως ταιριάζει τουλάχιστον στην Κρήτη.
*Ελένη Καπετανάκη-Μπριασούλη Καθηγήτρια, Τμήμα Γεωγραφίας Πανεπιστήμιο Αιγαίου
(*) Το άρθρο με τίτλο «Νήσος Χρυσή: πόσα καράτια της έχουν μείνει;» της Ελένης Καπετανάκη-Μπριασούλη δημοσιεύτηκε ηλεκτρονικά στις 24.09.2005 στο ecocrete.gr του Παγκρήτιου Δικτύου Περιβαλλοντικών Οργανώσεων «ΟικοΚρήτη» ενός από τα πρώτα περιβαλλοντικά portal στην Ελλάδα (2001-2016)
Αναφορές
Kokkoris, I.P.; Samaritakis, V.; Charalampopoulos, I.; Tzamtzis, I.; Paragamian, K.; Kozyraki, M.; Zotos, A.; Dimopoulos, P.; Skuras, D. Balancing Conservation and Human Pressures: The Fragile Coastal Forest Habitats of Chrysi Island (SE Mediterranean, Greece). Forests 2026, 17, 1041. https://doi.org/10.3390/f17091041
Στέλιος Βογιατζάκης, «Χρυσή: Το παραδεισένιο νησί που έγινε ξερό δάσος», Η Καθημερινή, 18.9.2026. https://www.kathimerini.gr/life/environment/564464347/chrysi-to-paradeisenio-nisi-poy-egine-xero-dasos/
Δασαρχείο Χρυσή: Σχεδόν χωρίς φυσική αναγέννηση το δάσος αρκεύθων – Τι δείχνει νέα επιστημονική εργασία. dasarxeio com. 27.09.2026. Χρυσή: Σχεδόν χωρίς φυσική αναγέννηση το δάσος αρκεύθων – Τι δείχνει νέα επιστημονική εργασία – dasarxeio.com