Kτίζοντας μαζί ένα δημοκρατικό σχολείο
Η 5η Οκτωβρίου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα των Εκπαιδευτικών. Είναι δύσκολο να είσαι εκπαιδευτικός σήμερα. Ο ρόλος μας δεν μπορεί να διατυπωθεί με bullets. Καλείται να διαχειριστεί παιδικές προσωπικότητες, καταστάσεις, συναισθήματα και βρίσκεται συνεχώς σε ένα «ανάμεσα».
Ανάμεσα στο «είμαι τυπικός» και «είμαι φροντιστικός». Ανάμεσα στην παρέμβαση και στην υποχώρηση. Ανάμεσα σε αυτό που μπορεί να ειπωθεί και σε αυτό που μένει ανείπωτο. Αυτή την περιοχή επεξεργάζεται το «Λυσάρι Ασκήσεων» στο σημερινό ένθετο.
Η Marion Pénichou και ο Δημήτρης Αλεξάκης μας μιλούν για το πόσο αναγκαίο είναι το σώμα να συμμετέχει στη μάθηση: Η Marion μας γράφει για το «σωματικό ελεύθερο κείμενο» ως αντιστάθμισμα στη διαρκή πειθάρχηση του σώματος και ο Δημήτρης για τις χειροτεχνικές δραστηριότητες που δεν είναι ζήτημα αναβίωσης, αλλά ευκαιρία, ώστε, μέσω αυτών, να προσεγγίσουν τα παιδιά ευρύτερες θεματικές.
Λίγες εβδομάδες νωρίτερα, ένα όνειρο έγινε πραγματικότητα. Αρχές Σεπτεμβρίου πραγματοποιήθηκε η 1η παιδαγωγική συνάντηση των Συνεργατικών Δικτύων Εκπαιδευτικών, που χρησιμοποιούν ή θέλουν να χρησιμοποιήσουν Παιδαγωγική Freinet.
Η ανασκόπηση αυτής της συνάντησης μας ενεργοποιεί και μας κάνει να θέλουμε να μη χάσουμε την επόμενη. Συνέβη στον Καπνικό Σταθμό Κατερίνης, σε έναν χώρο με τη δική του ιστορία. Αυτή την ιστορία αναλαμβάνει να μας φανερώσει το κείμενο που φέρει τον τίτλο του εν λόγω κτιρίου.
Ο Οκτώβρης είναι εδώ. Είναι μήνας μετάβασης – ίσως γι’ αυτό στερείται το ενδιάμεσο «μ» και ξεχωρίζει από τους μήνες μεταξύ καλοκαιριού και Χριστουγέννων.
Επικοινωνήστε μαζί μας και στείλτε μας τα κείμενά σας για δημοσίευση στο εξής μέιλ: periodikofreinet@gmail.com
Εχει θέση το πλέξιμο στο σχολείο;
Δημήτρης Αλεξάκης*
Τον Νοέμβριο του 2025 το υπουργείο Παιδείας εξήγγειλε ένα νέο πρόγραμμα-μάθημα, με τίτλο «Πολιτισμική Παιδεία – Εργαστήρια Δημιουργίας και Χειροτεχνίας», στο πλαίσιο του οποίου θα δημιουργηθούν εργαστήρια κεντήματος, πλεξίματος και κεραμικής στα Δημοτικά σχολεία και τα παιδιά θα εξασκηθούν σε παραδοσιακές τεχνικές χειροτεχνίας. Το κόστος για την προμήθεια του εξοπλισμού και του υλικού για το πρόγραμμα ανερχόταν στα 4 εκατομμύρια ευρώ.
Η παιδαγωγική λογική που βρίσκουμε στο αιτιολογικό της απόφασης μοιάζει εντελώς απαρχαιωμένη. Πρώτον, ακολουθώντας έναν εθνοκεντρικό και νεο-συντηρητικό προσανατολισμό αντιμετωπίζει τη χειροτεχνία ως στοιχείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, το οποίο βρίσκεται σε κίνδυνο και για τον λόγο αυτό πρέπει να διασωθεί και να μεταδοθεί στις επόμενες γενιές. Αγνοεί, έτσι, τον δυναμικό χαρακτήρα του πολιτισμού. Ο πολιτισμός δεν είναι κληρονομιά που παραδίδεται από γενιά σε γενιά. Ο πολιτισμός είναι γνώσεις, στάσεις, συμπεριφορές που μας βοηθούν να διαχειριστούμε το παρόν και ό,τι σε αυτό θεωρούμε σημαντικό. Η νοσταλγική αναβίωση της παραδοσιακής χειροτεχνίας, χωρίς να συνδέεται με τα ενδιαφέροντα της σύγχρονης κοινωνίας, δεν μπορεί να έχει καμία αξία για τα παιδιά, όπως δεν έχει για τους ενήλικες.
Δεύτερον, το υπουργείο υποστηρίζει ότι η επιστροφή σε μια μη ψηφιακή χειροτεχνική δραστηριότητα θα καλλιεργήσει στα παιδιά την υπομονή, την παρατηρητικότητα ή την ομαδικότητά τους, στοιχεία που χάνονται στην εποχή των tablets. Παλαιότερα, οι χειροτεχνικές δραστηριότητες εισάγονταν στο σχολείο για να προσφέρουν στα παιδιά αποφόρτιση από το βάρος της διανοητικής εργασίας του σχολείου. Με παρόμοιο τρόπο, το υπουργείο θέλει να εισαγάγει την παραδοσιακή χειροτεχνία για να αποφορτίσει τα παιδιά από τα ψηφιακά περιβάλλοντα. Μια τέτοια προσέγγιση, όμως, αγνοεί τη σημασία που έχει το ενδιαφέρον για τη μαθησιακή διαδικασία. Το στοιχείο εκείνο που θα βοηθήσει τα παιδιά να καλλιεργήσουν τις ικανότητές τους είναι το ενδιαφέρον που θα βρουν στο προς επεξεργασία υλικό. Και το ενδιαφέρον των παιδιών δεν έχει να κάνει με την ιδιαίτερη φύση του εκάστοτε υλικού, αλλά με το κατά πόσο προσφέρει ευκαιρίες στα παιδιά να έρθουν αντιμέτωπα και να επεξεργαστούν συγκεκριμένα προβλήματα. Στον αντίποδα αυτής της λογικής, η προοδευτική εκπαίδευση έχει δείξει πολύ πιο γόνιμους τρόπους για να εισαχθούν χειροτεχνικές δραστηριότητες στο σχολείο, όπως το πλέξιμο, η κηπουρική ή η ξυλουργική. Οι χειροτεχνικές δραστηριότητες μπορεί να είναι παιδαγωγικά ωφέλιμες όταν λειτουργούν ως αφετηρία για να προσεγγίσουμε με τα παιδιά ευρύτερες θεματικές.
Για παράδειγμα, μπορούμε να ακολουθήσουμε τη διαδικασία παραγωγής του νήματος, μπορούμε με τα παιδιά να διερευνήσουμε σημαντικές στιγμές της οικονομικής και πολιτικής ιστορίας: από την εκβιομηχάνιση της Αγγλίας, τους σκλάβους στις βαμβακοφυτείες της Αμερικής μέχρι την παρακμή της οικονομίας στα Αμπελάκια. Η προοδευτική εκπαιδευτική παράδοση των σχολείων εργασίας, αλλά και η παιδαγωγική φαντασία των σύγχρονων εκπαιδευτικών μπορούν να καταδείξουν δεκάδες άλλες θεματικές που θα μπορούσαμε να εξετάσουμε με τις μαθήτριες και τους μαθητές μας παίρνοντας ως αφετηρία μια χειροτεχνική δραστηριότητα.
Στις εξαγγελίες του υπουργείου η κριτική του εκπαιδευτικού κόσμου ήταν άμεση και δίκαιη. Ενα τεράστιο κονδύλι κατευθύνεται σε νέα «προγράμματα», ενώ στα σχολεία υπάρχουν βασικές ελλείψεις σε προσωπικό, υποδομές και αναλώσιμα. Δίπλα σε αυτή την πολιτική κριτική πρέπει να προσθέσουμε και μια παιδαγωγική, η οποία θα ζητά την παιδαγωγική ελευθερία των εκπαιδευτικών για να μπορούν να δουλεύουν όχι μόνο υφαντική και πλέξιμο, αλλά και τον κήπο, το τυπογραφείο, το ραδιόφωνο ή οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα. Μια παιδαγωγική κριτική που θα ζητά αυτές οι δραστηριότητες να μην εντάσσονται στο σχολικό πρόγραμμα ως αποστεωμένα περιεχόμενα διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά ως αφετηρία για κριτική και πειραματική διερεύνηση ευρύτερων θεματικών.
*Επίκουρος καθηγητής Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής ΑΠΘ
1η ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ FREINET (5-6 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2026)
«Ενδυναμώνουμε τα Δίκτυα: Αλυσίδα ανθρώπων και ελπίδων»
Για πολύ καιρό ήταν ευχή, καημός, επιθυμία για όλους εμάς που βρισκόμαστε στα Δίκτυα. Ακούγαμε για τα άλλα Δίκτυα, συμμετείχαμε σε επιμορφώσεις, ενημερωνόμασταν για τα νέα τους, όμως σπάνια τα ονόματα είχαν πίσω τους ένα πρόσωπο. Χρωστάμε, λοιπόν, μεγάλη ευγνωμοσύνη σε όσους κόπιασαν και υλοποίησαν το όνειρο όλων, διοργανώνοντας τη διήμερη συνάντηση των Δικτύων Εκπαιδευτικών που χρησιμοποιούν την Παιδαγωγική Freinet στην Ελλάδα.
Ο χώρος όπου διοργανώθηκε η συνάντηση, μαγικός: ο Καπνικός Σταθμός της Κατερίνης. Ενας χώρος συνεργασίας και αλληλεγγύης, καμωμένος από τη λαϊκή πρωτοβουλία, τόσο ταιριαστός με τα ιδανικά και τη φιλοσοφία της Παιδαγωγικής Freinet.
Το Σάββατο 5 Σεπτεμβρίου το πρωί έγινε η πρώτη συνάντηση. Είδαμε γύρω μας πρόσωπα, μπορεί όχι όλα γνωστά, σίγουρα όμως οικεία, με την ίδια φλόγα, την ίδια έμπνευση και αγάπη για τα παιδιά και την εκπαίδευση. Κι αυτό επιβεβαιώθηκε μόλις αρχίσαμε να συστηνόμαστε, να λέμε μια κουβέντα για τον εαυτό μας και τα Δίκτυα από τα οποία προερχόμαστε, καταθέτοντας τη μικρότερη ή μεγαλύτερη εμπειρία μας από τα εργαλεία και τις τεχνικές Freinet. Ο κύκλος ζωντάνεψε, έγινε αλυσίδα προσώπων, αλυσίδα ελπίδων με κοινό προορισμό.
Ακολούθησε μια πιο συστηματική παρουσίαση όλων των Δικτύων που ήταν εκεί: Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Ξάνθη, Βόλος, Ηράκλειο, Χανιά, Πάτρα, το Δίκτυο των Μελών εξ αποστάσεως. Μέλη έτοιμα για τη δημιουργία Δικτύου στις Σέρρες και στη Λάρισα. Συμμετείχαν επίσης εκπαιδευτικοί από την Κατερίνη και εκπροσωπήθηκαν τα Δίκτυα της Ζακύνθου και της Ηλείας. Μέσα από συναρπαστικές παρουσιάσεις και παλιές φωτογραφίες θυμηθήκαμε, συγκινηθήκαμε και μάθαμε καινούργια πράγματα. Μετά το γεύμα, περιηγηθήκαμε στην ιστοσελίδα της παιδαγωγικής ομάδας «Το Σκασιαρχείο» και γνωρίσαμε όλες τις πλευρές του έργου του. Ακολούθησε Συμβούλιο με ευρύτερη θεματική: «Τι μας συνδέει και ποιες είναι οι αρχές που μοιραζόμαστε;» Χωριστήκαμε σε ομάδες και δουλέψαμε συνεργατικά εμβαθύνοντας τη γνωριμία μεταξύ μας. Η απογευματινή συνεδρία ολοκληρώθηκε με διαδικτυακή σύνδεση με μέλη του Δ.Σ. της FIMEM.
Το βράδυ, στη φιλόξενη αυλή του Καπνικού Σταθμού, προβλήθηκε η ταινία «Ο δάσκαλος που υποσχέθηκε τη θάλασσα», που βασίζεται στη ζωή και το έργο του Καταλανού δασκάλου Αντόνι Μπενάγιες. Κατόπιν, αξιοποιώντας αποσπάσματα από την ταινία «Ανάμεσα στους τοίχους» συζητήσαμε τη σύνδεση των παιδαγωγικών μας αρχών με τις δυσκολίες, τις αντιφάσεις και τις προκλήσεις που συναντάμε σήμερα στο σχολείο.
Την επόμενη μέρα, Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου, η Συνάντησή μας συνεχίστηκε με παράλληλα εργαστήρια που αφορούσαν διάφορα θέματα. Το «ελεύθερο κείμενο» και το «μικρό βιβλίο» μας απασχόλησαν σε ένα εργαστήρι βιωματικής προσέγγισης. Πώς δουλεύουμε το «ελεύθερο κείμενο»; Πώς λειτουργεί ως τρόπος ελεύθερης έκφρασης και δημιουργίας του παιδιού; Πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην καθημερινή διδακτική πράξη; Φυσικά, γράψαμε «ελεύθερα κείμενα» και φτιάξαμε «μικρά βιβλία» με περιεχόμενο, τι άλλο, την 1η Συνάντηση των Δικτύων.
Πραγματοποιήθηκε, επίσης, εργαστήρι με πολλή μουσική: «ΠαίΖω και Δημιουργώ: προσεγγίζοντας την Παιδαγωγική Φρενέ στο μάθημα της Μουσικής σε Δημοτικό και Γυμνάσιο». Να ορισμένα από τα ερωτήματα στα οποία προσπαθήσαμε να δώσουμε απαντήσεις: Μπορεί να είναι το παιχνίδι τρόπος μάθησης; Είναι η μουσική παιχνίδι; Εχουν χώρο οι τεχνικές Φρενέ στο μονόωρο μάθημα της Μουσικής; Εγινε ακόμα ένα αναστοχαστικό συμμετοχικό εργαστήρι και επιχειρήσαμε να συνδέσουμε τις αρχές της Παιδαγωγικής Freinet με τις προκλήσεις και τη σκληρή πραγματικότητα που βιώνει ποικιλότροπα η εκπαιδευτική κοινότητα.
Τελειώσαμε με ένα εργαστήρι μαθητικής εφημερίδας. Επειτα από μια σύντομη αναδρομή στην ιστορία του μαθητικού Τύπου δημιουργήσαμε μια αυτοσχέδια εφημερίδα και συμμετείχαμε σε ένα εργαστήρι αξιοποίησης της λογοτεχνίας στην τάξη, με τα εργαλεία της Παιδαγωγικής Freinet. Σ’ αυτό το εργαστήρι, με αφορμή το βιβλίο «Ράδιο Ποπόφ» της Ανια Πόρτιν, προσφέρθηκε στους/στις εκπαιδευτικούς η ευκαιρία να πειραματιστούν με βιωματικές, συνεργατικές δραστηριότητες και πρακτικές εμπνευσμένες από την Παιδαγωγική Freinet που ξεκλειδώνουν τη φαντασία των παιδιών, ενισχύουν τη φωνή τους και μετατρέπουν την ανάγνωση σε συλλογική εμπειρία.
Οι δραστηριότητες της 1ης Πανελλαδικής Συνάντησης των Συνεργατικών Δικτύων Εκπαιδευτικών με την Παιδαγωγική Freinet ολοκληρώθηκαν. Κλείσαμε με Συμβούλιο που περιελάμβανε απολογισμό, αποτίμηση και προτάσεις για την επόμενη συνάντηση.
Η χαρά, τα χαμόγελα, αλλά και η προσδοκία για επόμενες συναντήσεις περίσσευαν. Η συνάντηση ετούτη ήταν για όλους η ενσάρκωση της πιο ανθρώπινης αρχής της Ομάδας του Σκασιαρχείου: «Κανένας μόνος». Ο ένας υποστηρίζοντας και εμπνέοντας τον άλλον. Και όλοι μαζί να αγαπάμε τα παιδιά και να δημιουργούμε μαζί τους το δημοκρατικό σχολείο που θα αλλάξει την κοινωνία και θα κυοφορήσει τον κόσμο που ονειρευόμαστε!
Παίρνοντας το πρόβλημα στα χέρια μας
Marion Pénichou*
Πέρυσι, παρατηρούσα στο τμήμα ένταξης μια μεγάλη ανάγκη των μαθητών να κινούνται, πράγμα που εκδηλωνόταν με κινήσεις και περιπλανήσεις μέσα στην τάξη, τις οποίες θεωρούσα άκαιρες και καθόλου πρόσφορες για την εργασία.
Δεν ξέρω αν η ακινησία ανάμεσα σε τέσσερις τοίχους μου φάνηκε αποπνικτική επειδή μιλούσαμε συνεχώς για «τάξη-περίπατο» (classe-promenade) και «υπαίθρια τάξη» (classe-dehors) με τα μέλη της ομάδας του γαλλικού διαμερίσματος Vaucluse 84. Ή αν έφταιγαν τα απογοητευτικά αποτελέσματα στην ανάγνωση, τη γραφή και τα μαθηματικά, σε σχέση με τον χρόνο που αφιερώθηκε και τις τιτάνιες προσπάθειες που κατέβαλε ο καθένας και η καθεμία μας· καθώς και οι εντολές να αφιερώνουμε όλο και περισσότερο χρόνο στις βασικές μαθησιακές κατακτήσεις, επειδή οι μαθήτριες και οι μαθητές μας δεν τα πηγαίνουν καλά σύμφωνα με τις εθνικές αξιολογήσεις και το PISA. Ή η άφιξη ενός κοριτσιού που δεν μιλούσε, κλεισμένο στον εαυτό του. Ισως όλα αυτά μαζί.
Ωστόσο, το συνειδητό σημείο εκκίνησης της διδακτικής εμπειρίας που περιγράφω παρακάτω ήταν το εργαστήριο του Τομέα Σώματος στο συνέδριο της Nanterre. Βίωσα αυτό το εργαστήριο ως απελευθέρωση, ως πηγή χαράς και ποίησης. Είχα βρει εκεί κάτι που ήθελα να μοιραστώ με τους μαθητές/μαθήτριές μου. Η πραγματικότητα ήταν αναμφισβήτητα ακόμη πιο εκπληκτική, πιο πλούσια και πιο όμορφη. Εν τέλει, αντάξια των κρυμμένων δυνατοτήτων των παιδιών.
Δειλά ξεκινήματα
Αφού βγάλαμε τα παπούτσια και σχηματίσαμε έναν κύκλο, καθένας είπε το όνομά του συνοδεύοντάς το με μια χειρονομία.
Οι υπόλοιποι παρατηρούσαν και στη συνέχεια το επαναλάμβαναν όλοι μαζί. Συνεχίσαμε με μια περίοδο μασάζ ή αυτομασάζ. Επειτα πρότεινα διάφορες ασκήσεις περπατήματος, κατά τις οποίες χαιρετιόμασταν με διαφορετικούς τρόπους, κοιταζόμασταν στα μάτια, κάναμε «αγάλματα» σε ομάδες των 1, 2, 3… έως 14 ατόμων.
Τέλος, ολοκληρώσαμε με ένα σωματικό ελεύθερο κείμενο (texte libre corporel), ατομικά ή σε ζευγάρια, όπως το έχει περιγράψει ο Paul Le Bohec και όπως το βίωσα κατά τη διάρκεια του συνεδρίου: οι μαθητές έπρεπε να «γράψουν» στον χώρο με το σώμα τους κάτι που ήθελαν να πουν και να δείξουν. Κλείσαμε με μια σύντομη στιγμή χαλάρωσης.
Η πλειονότητα των μαθητών γνωρίζονταν μεταξύ τους τουλάχιστον έναν χρόνο. Μαζί, αυτά τα παιδιά είχαν παίξει, γελάσει, κάνει ζαβολιές, μάθει, τσακωθεί, βοηθήσει το ένα το άλλο και φιλιώσει. Πίστευα ότι ένιωθαν άνετα μεταξύ τους, αλλά αποδείχθηκε ότι δεν ίσχυε απόλυτα. Μεταξύ Σεπτεμβρίου και Οκτωβρίου, οι συνεδρίες ήταν αρκετά σύντομες – από είκοσι έως τριάντα λεπτά. Παρότι οι μαθητές ήταν χαρούμενοι, δεν ένιωθα τη δημιουργική χαρά. Κι όμως, όλα άλλαξαν, χάρη σε μια καρέκλα.
Το σώμα στο παιχνίδι
Μεταξύ Νοεμβρίου και Φεβρουαρίου, εξερευνήσαμε τις θεατρικές και κωμικές δυνατότητες μιας καρέκλας. Την πρώτη φορά, έδειξα η ίδια τι θα έκανα με την καρέκλα: να αποκοιμηθώ και να πέσω, παραμένοντας κοιμισμένη. Αυτό τους έκανε να γελάσουν πολύ.
Στη συνέχεια παραχώρησα τη θέση μου, ρωτώντας: «Ποιος έχει σειρά;» Ο στόχος ήταν να συνεχίσουμε να κάνουμε τους άλλους να γελούν.
Περπατήσαμε επίσης σαν γάτες, γαβγίσαμε σαν σκύλοι, αναπηδήσαμε σαν βάτραχοι, χτυπήσαμε το σώμα μας στον ρυθμό, κάναμε ζογκλερικά με μαντίλια, κάναμε ήχους με το στόμα… Πιστεύω ότι δεν έχω ακούσει ποτέ ξανά παιδιά να γελούν τόσο πολύ την ώρα της εργασίας. Τα αμήχανα γέλια της αρχής παραχώρησαν τη θέση τους σε ειλικρινή, απελευθερωτικά γέλια.
Δημιουργία, αυτονομία, συνεργασία
Από τον Μάρτιο, σχεδόν όλοι οι μαθητές είναι σε θέση να συντονίσουν τη συνεδρία και γίνονται οι ίδιοι πηγή προτάσεων.
Οι εκφραστικές τους δυνατότητες εκδηλώνονται μέσα από τη συλλογική δημιουργία: χοροί, κωμικές σκηνές, μουσικές συναυλίες. Μία ώρα είναι συχνά πολύ λίγη για όλα όσα θέλουμε να εκφράσουμε και να πειραματιστούμε.
Με την πάροδο των ημερών, η ομάδα έμαθε να αυτορρυθμίζεται: πρώτα καβγάδες, μετά συζητήσεις για την επίτευξη συμφωνίας. Ακόμη και τα πιο εσωστρεφή παιδιά μπόρεσαν να βρουν τη θέση τους.
Και πάνω απ’ όλα, όλοι αντλούν ευχαρίστηση. Στο τέλος κάθε συνεδρίας, το σωματικό ελεύθερο κείμενο τούς επιτρέπει να δημιουργήσουν κάτι, στήνοντας μια παράσταση με το σώμα τους, και να σχηματίζουν αυθόρμητα ομάδες ανάλογα με τις καλλιτεχνικές τους προτιμήσεις: αυτοσχεδιαστικό θέατρο, χορός, παντομίμα, μουσική.
Απροσδόκητα αποτελέσματα
Ο Kalil δεν μιλάει ποτέ τόσο πολύ όσο στο σωματικό ελεύθερο κείμενο. Ενδιαφέρεται για τις δημιουργίες των άλλων. Από τον Δεκέμβριο, το κάνει και εκτός αυτής της δραστηριότητας.
Η Kelya, πολύ ντροπαλή και φρόνιμη μαθήτρια, λατρεύει να υποδύεται το παιδί που αναστατώνει την τάξη και αντιστέκεται στον ενήλικα.
Ο Nolan από τότε που μασάει νοητά τσίχλες και πετάει καρέκλες στον αέρα κατά τη διάρκεια της δραστηριότητας, έχει πάψει να το κάνει πλέον μέσα στην τάξη, την ώρα του μαθήματος.
Ο Giulio προσγειώθηκε στη γη.
Ο Fedhi μιλάει και συμμετέχει στην ομάδα.
Η Cloé κινείται και παρουσιάζει τη δουλειά της στους άλλους.
Ο Ilyes κρατάει τη θέση του στην ομάδα και αλληλεπιδρά με τους άλλους· η κιθάρα είναι ο καλύτερος σύμμαχός του.
Η Julia αποκτά αυτοπεποίθηση και μαθαίνει ότι δεν πειράζει να γίνει κανείς ρεζίλι.
Ο Jordan ενσαρκώνει τη φαντασία του και αναπτύσσει τις κωμικές του δυνατότητες.
Ο Ayat εκφράζει τη βία των ενηλίκων και του σχολείου με τρόπο που σου γυρίζει τα σωθικά.
Η Shanel παρουσιάζει τις δημιουργίες της με αυθεντικότητα και σοβαρότητα.
Ο Steven μαθαίνει να κατοικεί στο σώμα του και να βιώνει τα συναισθήματά του διαφορετικά από το να ουρλιάζει από θυμό και εξάντληση.
Επιδράσεις στη μάθηση
Κάθε ημέρα της εβδομάδας, προτείνω έναν χρόνο ατομικής και έναν χρόνο συλλογικής εργασίας: τη Δευτέρα έξοδος, την Τρίτη προσωπικό σχέδιο, την Πέμπτη ελεύθερη δραστηριότητα και την Παρασκευή σωματικό ελεύθερο κείμενο. Μείωσα στο μισό τον χρόνο που αφιέρωνα στις ομάδες ενισχυτικής διδασκαλίας για τα γαλλικά και τα μαθηματικά. Και, ενάντια σε κάθε προσδοκία, οι μαθητές σημειώνουν μεγαλύτερη πρόοδο: διαβάζουν, γράφουν, μετρούν, προσθέτουν, αφαιρούν και κάνουν μετρήσεις πολύ περισσότερο και πολύ καλύτερα απ’ ό,τι όλα αυτά τα χρόνια, όταν ο χρόνος που αφιερωνόταν σε αυτές τις μαθησιακές δραστηριότητες ήταν διπλάσιος. Παρατηρώ λιγότερες στρατηγικές αποφυγής και άρνησης να ασχοληθούν με την εργασία.
Τα αποτελέσματα δεν σταματούν εδώ. Η συλλογικότητα άλλαξε. Οι μαθητές είδαν ο ένας τον άλλον και βίωσαν αυτή τη συνάντηση μέσα από το σώμα τους. Το σώμα τους, υλική υπόσταση του ψυχισμού τους, τον οποίο ο θεσμός θεωρούσε διαταραγμένο και ελλειμματικό, έγινε αποδεκτό όπως ακριβώς ήταν.
Ο καθένας μπόρεσε να εκφράσει τις δυνατότητές του, τα όριά του, τις χαρές και τις δυσκολίες του. Τα παιδιά είχαν κάτι να πουν και το σώμα τους μίλησε.
Η εφαρμογή του σωματικού ελεύθερου κειμένου είναι σαν να ανοίγεις ένα παράθυρο σε ένα περιβάλλον που θέλει να πειθαρχήσει τα σώματα πάνω σε καρέκλες για έξι ώρες την ημέρα. Το σχολείο μπουκώνει το μυαλό, αλλά δεν τρέφει το πρωταρχικό εργαλείο που είναι το σώμα. Το να γνωρίζει κανείς σε ποιο σώμα κατοικεί είναι θεμελιώδες. Το νεογέννητο, το μικρό παιδί, αισθάνεται και μαθαίνει χάρη στις αισθήσεις του. Από εκεί μπορεί να εννοιολογήσει τον κόσμο και να διαμορφώσει τις σχέσεις του με τα εξωτερικά αντικείμενα. Και να προσπαθήσει έτσι να δράσει πάνω στον κόσμο. Η εκπαίδευση που παρέχεται στο σχολείο θα έπρεπε να συνοδεύει το παιδί σε όλες τις ηλικίες, ώστε να μπορεί να συνεχίσει αυτήν τη διερευνητική και εκφραστική εργασία.
Βιώνοντας αυτή την εμπειρία με τους μαθητές μου επιβεβαίωσα πως πρέπει να δώσω ξανά στο σώμα τη θέση που του αναλογεί μέσα στη διδασκαλία μου. Διότι η φύση μας προίκισε με ένα θαυμάσιο εργαλείο για να εξερευνούμε, να βλέπουμε, να νιώθουμε, να ακούμε τον κόσμο και να εκφράζουμε όσα αντιλαμβανόμαστε από αυτόν.
Το σωματικό ελεύθερο κείμενο
Πρόκειται για μια δημιουργία που πραγματοποιείται σε μικρές ομάδες -δύο έως πέντε άτομα- της οποίας η γλώσσα είναι το σώμα και οι λέξεις είναι κινήσεις. Οι συμμετέχοντες είναι ελεύθεροι να φανταστούν το περιεχόμενο και τη μορφή, ξεκινώντας πάντα από το σώμα. Αν κολλήσουν, αν χρειαστεί, μπορεί να προταθεί ένα έναυσμα – μια χειρονομία, μια στάση σώματος, μια λέξη, ένα αντικείμενο… Επειτα από λίγο χρόνο προετοιμασίας, το σωματικό ελεύθερο κείμενο παρουσιάζεται στις άλλες ομάδες. Μπορούμε τότε να θέσουμε ερωτήματα όπως «κι αν…» ή «είναι σαν…» για να δώσουμε νέα ώθηση και να εμβαθύνουμε τη δουλειά.
*Δασκάλα, μέλος του ICEM
Μετάφραση: Χάρης Παπαδόπουλος
(δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Educ’Freinet τον Σεπτέμβριο του 2026)
ΚΑΠΝΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΚΑΤΕΡΙΝΗΣ
Το σέμνωμα της πόλης
Ο Καπνικός Σταθμός Κατερίνης αποτελεί έτσι ίσως ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα στην Ελλάδα για το πώς ένας εγκαταλειμμένος δημόσιος χώρος μπορεί να διασωθεί και να επιστρέψει στην κοινωνία
Ηλίας Τσολακίδης
Στην οδό Φλέμινγκ, λίγα λεπτά από το κέντρο της Κατερίνης, βρίσκεται ένας χώρος που κουβαλά σχεδόν έναν αιώνα ιστορίας. Ο Καπνικός Σταθμός λειτούργησε από τη δεκαετία του 1930 ως παράρτημα του Καπνολογικού Ινστιτούτου της Ελλάδος. Σε μια εποχή κατά την οποία ο καπνός αποτελούσε σημαντικό κομμάτι της οικονομικής ζωής της Πιερίας, εδώ πραγματοποιούνταν καλλιεργητικά πειράματα και εργασίες για τη βελτίωση των ποικιλιών καπνού της περιοχής.
Με την υποχώρηση της καπνοκαλλιέργειας, οι εγκαταστάσεις έχασαν σταδιακά την αρχική τους λειτουργία. Ο χώρος ερήμωσε, όμως η τοπική κοινωνία δεν επέτρεψε να χαθεί το «Ινστιτούτο της Φλέμινγκ». Διεκδικήθηκε από απλούς πολίτες της Κατερίνης, οι οποίοι πίστεψαν ότι αυτή η δημόσια περιουσία έπρεπε να επιστρέψει στην κοινωνία. Η διεκδίκηση έφτασε μέχρι την κατάληψη των εγκαταστάσεων και οδήγησε τελικά σε διάλογο και συνεννόηση με την Πολιτεία. Από το 2013 έως το 2018 οι εγκαταστάσεις παραχωρήθηκαν στους πολίτες που τις φρόντιζαν, ενώ το 2018 ακολούθησε παραχώρηση για 25 χρόνια, με δυνατότητα παράτασης για ακόμη δέκα.
Ο Καπνικός Σταθμός Κατερίνης αποτελεί έτσι ίσως ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα στην Ελλάδα για το πώς ένας εγκαταλειμμένος δημόσιος χώρος μπορεί να διασωθεί και να επιστρέψει στην κοινωνία. Σε μια χώρα όπου μεγάλος αριθμός δημόσιων κτιρίων παραμένουν κλειστά, εγκαταλειμμένα ή αναξιοποίητα –και όπου ακόμη και σημαντικές υποδομές που δημιουργήθηκαν για τους Ολυμπιακούς Αγώνες αντιμετώπισαν κατά περιόδους προβλήματα εγκατάλειψης ή έλλειψης σταθερής μεταολυμπιακής χρήσης– εδώ ακολουθήθηκε ένας διαφορετικός δρόμος: οι πολίτες διεκδίκησαν, η Πολιτεία εμπιστεύθηκε και παραχώρησε και η κοινωνία ανέλαβε την ευθύνη να δημιουργήσει.
Με εθελοντική εργασία τα κτίρια επισκευάστηκαν πλήρως και μετατράπηκαν σε κοινωνικές δομές, χώρους φιλοξενίας, εκπαίδευσης και πολιτισμού. Σήμερα η Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία «Καπνικός Σταθμός Κατερίνης» διαθέτει πιστοποίηση ISO 9001:2015 και είναι πιστοποιημένος φορέας ευρωπαϊκών προγραμμάτων εθελοντισμού (Ersamus + και European Solidarity Corps). Περισσότεροι από 150 νέοι Ευρωπαίοι εθελοντές φιλοξενούνται κάθε χρόνο στις εγκαταστάσεις του και συμμετέχουν στις δράσεις του. Η φιλοξενία ξεπερνά τις 6.000 διανυκτερεύσεις ετησίως, δημιουργώντας παράλληλα σημαντικό οικονομικό όφελος για την πόλη, καθώς οι νέοι αυτοί ζουν για εβδομάδες ή μήνες στην περιοχή, χρησιμοποιώντας την τοπική αγορά, τις μεταφορές και τις υπηρεσίες της.
Η εμπειρία του Καπνικού Σταθμού έχει περάσει τα ελληνικά σύνορα. Δράσεις και πρακτικές του μελετώνται σε σχολεία του εξωτερικού, μεταξύ των οποίων το Athénée de Luxembourg, ένα από τα αρχαιότερα σχολεία της Ευρώπης, μαθητές του οποίου επισκέπτονται την Κατερίνη και γνωρίζουν στην πράξη τον εθελοντισμό και την ενεργό συμμετοχή των πολιτών.
Στην καρδιά του εγχειρήματος βρίσκονται οι κοινωνικές δομές. Το Κοινωνικό Φαρμακείο «Αλέκος Φτίκας», με εθελοντές φαρμακοποιούς, υποστηρίζει περισσότερες από 150 οικογένειες ετησίως, ενώ το Κοινωνικό Παντοπωλείο στηρίζει οικογένειες που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες. Οι εγκαταστάσεις μπορούν επίσης να προσφέρουν προσωρινή στέγη σε ανθρώπους που βρίσκονται σε ανάγκη, από αστέγους μέχρι πρόσφυγες. Μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, ο Καπνικός Σταθμός στήριξε περίπου 60 οικογένειες προσφύγων, ορισμένες από τις οποίες εξακολουθούν μέχρι σήμερα να στηρίζονται από τις δομές του.
Παράλληλα, η επαναχρησιμοποίηση φαρμάκων, τροφίμων, βιβλίων και άλλων αγαθών συνδέει την κοινωνική αλληλεγγύη με την κυκλική οικονομία. Την ίδια φιλοσοφία υπηρετούν το «Χωρίς Μεσάζοντες», το «Χριστουγεννιάτικο Χωριό του Κόσμου», ο αστικός λαχανόκηπος και η εθελοντική πυροπροστασία του Ολύμπου.
Ο Καπνικός Σταθμός έχει εξελιχθεί ταυτόχρονα σε ένα εναλλακτικό πολιτιστικό κέντρο της πόλης. Συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις, εκθέσεις ζωγραφικής, ο θερινός κινηματογράφος «Cine Καπνικός» και ο ηλεκτρονικός διαγωνισμός διηγήματος συνθέτουν έναν πολιτισμό ανοιχτό και προσβάσιμο σε όλους.
Το ιστορικό «Αράνι 1933» έχει αποκτήσει νέα ζωή ως εκθεσιακός και πολιτιστικός χώρος.
Πάνω απ’ όλα, όμως, ο Καπνικός Σταθμός παραμένει ένα κύτταρο κοινωνικής αντίστασης. Οχι μιας αντίστασης που εξαντλείται στη διαμαρτυρία, αλλά μιας αντίστασης που δημιουργεί: απέναντι στην αδιαφορία, την απομόνωση, τη σπατάλη και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Ισως, τελικά, η σημαντικότερη προσφορά του να είναι η παραγωγή κοινωνικού κεφαλαίου. Η δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης, συνεργασίας και αλληλεγγύης ανάμεσα σε ανθρώπους που πολλές φορές δεν γνωρίζονται μεταξύ τους. Γιατί μια κοινωνία δεν φτωχαίνει μόνο όταν της λείπουν τα χρήματα. Φτωχαίνει και όταν οι άνθρωποί της παύουν να εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον, τους θεσμούς και τη δύναμη της συλλογικής δράσης. Χωρίς εμπιστοσύνη δεν υπάρχει συνεργασία! Χωρίς συνεργασία αυξάνεται το κοινωνικό και οικονομικό κόστος και αποδυναμώνεται η ίδια η κοινωνία. Αυτό ακριβώς το πολύτιμο απόθεμα εμπιστοσύνης παράγει τα τελευταία χρόνια ο Καπνικός Σταθμός Κατερίνης.
Διαβάστε περισσότερα