Το περασμένο σαββατοκύριακο διεξάχθηκε στη Σαμοθράκη το συνέδριο της Ομοσπονδίας Δημοσιογράφων (ΠΟΕΣΥ), με θέμα τις σχέσεις της δημοσιογραφίας με τη γλώσσα και το περιβάλλον. Ξαναβρέθηκα στην άγριας ομορφιάς Σαμοθράκη ύστερα από πολλά χρόνια, από συνέδριο της δεκαετίας του 1990. Αλλος τόπος, άλλος κόσμος τότε. Αλλά και τώρα ψυχωφέλιμες συναντήσεις με συναδέλφους μάχιμους, του πεδίου και του δρόμου. Αναζωογονητικές συναντήσεις.
Προσκλήθηκα να πω δυο σκέψεις στο συνέδριο. Παραθέτω μερικά αποσπάσματα.
Η γλώσσα δεν είναι ουδέτερη
Η γλώσσα δεν είναι μια αθώα εργαλειοθήκη, αποκομμένη από την κοινωνία, τις ανάγκες, τις δοξασίες, τους φόβους, τους θεσμούς, τους συσχετισμούς ισχύος και τις εξουσίες. Η γλώσσα είναι μέρος του μορφωτικού και κοινωνικού κεφαλαίου που φέρει ο καθένας μας και μέρος της κυρίαρχης τάξης. Αλλο το κεφάλαιο αυτό για τον πλούσιο, άλλο για τον σπουδαγμένο μεσοαστό, άλλο για τον μικροϋπάλληλο, τον αγρότη, τον επισφαλή εργαζόμενο. Και αυτό το κεφάλαιο οι δημοσιογράφοι, όσο διαθέτουμε, είτε το χρησιμοποιούμε για να αφυπνίσουμε συνειδήσεις είτε το χρησιμοποιούμε για να χτίσουμε τείχη σιωπής.
Πολλοί λένε ότι εξέλιπαν οι μεγάλες αφηγήσεις, ότι λείπουν οι καθολικοί διανοούμενοι που θα απαντούσαν στα ολικά μας ερωτήματα. Ομως, ο Μισέλ Φουκό μάς έδωσε μια άλλη κατεύθυνση. Είπε ότι δουλειά του διανοούμενου –και, θα πρόσθετα, του δημοσιογράφου– είναι να γρατσουνάει τις κοινοτοπίες. Και ο Πιερ Μπουρντιέ συμπλήρωσε «Να καταστρέψουμε τους λεκτικούς και διανοητικούς αυτοματισμούς», διότι τα προφανή, τα αυτονόητα, οι αυτοματισμοί κατασκευάζονται πάντοτε από τον κυρίαρχο, με τρόπο ώστε να επιβάλλονται ως φυσικά και αυτονόητα πάνω σε όλους τους άλλους, τους υποτελείς, τους κυριαρχούμενους.
Αλήθειες σε μισή σελίδα
Παρακολουθούμε τη σχεδόν ολοκληρωτική εξαφάνιση της επιφυλλίδας και του χρονογραφήματος. Κι όμως, το χρονογράφημα και η επιφυλλίδα είναι το συμπύκνωμα του Τύπου. Είναι ο χώρος όπου οι ειδήσεις αποκτούν νόημα, όπου τα αυτονόητα οργανώνονται ως κοινό αίσθημα, σε έναν κοινό χώρο – χωρίς να αποκλείονται οι συγκρούσεις, κάθε άλλο.
Ας ακούσουμε έναν από τους σημαντικότερους χρονικογράφους του 20ού αιώνα, τον Γιόζεφ Ροτ, τον ορισμό του για την επιφυλλίδα: «Να λες αλήθειες σε μισή σελίδα». Ο Ροτ έγραφε: «Μόνο τα μικρά πράγματα στη ζωή είναι σημαντικά […] Η σύγχρονη εφημερίδα χρειάζεται τις επιφυλλίδες περισσότερο από όσο χρειάζεται τα κύρια άρθρα της. Δεν είμαι η γαρνιτούρα, είμαι το κυρίως πιάτο […] Οι άνθρωποι αγοράζουν την εφημερίδα για να διαβάσουν εμένα. Δεν είμαι πολιτικός συντάκτης, είμαι ποιητής. Ζωγραφίζω το πορτρέτο της εποχής».
Το βλέμμα και τα πράγματα
Γιατί ζωγραφίζουμε την εποχή; Γιατί γράφουμε; Γράφουμε για οτιδήποτε υποπίπτει στην αντίληψή μας, για να το κάνουμε κοινή εμπειρία. Τα πράγματα δεν υπάρχουν προτού τα αφηγηθούμε. Ενα στιλό πάνω στο γραφείο, ένα φευγαλέο στιγμιότυπο από το παράθυρο, μια μουσική από τον ακάλυπτο. Δεν υπάρχουν ασήμαντα θέματα.
Ο γραφιάς είναι ένα βλέμμα που νιώθει εντός ενός κοινού τόπου. Και η μεγαλύτερη δικαίωση είναι όταν ο αναγνώστης σου λέει: «Γράφεις κάτι που το έχω σκεφτεί ή νιώσει κι εγώ, αλλά εσύ βρήκες τον τρόπο να το εκφράσεις». Αυτό είναι ο κοινός τόπος.
Γράφω, συνομιλώ, πάνω στο ρευστό έδαφος της συλλογικής εμπειρίας, της ανέκφραστης πλην ολοζώντανης συλλογικής εμπειρίας.
Το άλλο κλειδί είναι η ενσυναίσθηση· όχι αυτή της μόδας, σαν το «συνάδει». Αντλώ την έννοια παραθλασμένα από το εννοιολόγιο του ρομαντισμού: αυτό που οι Γερμανοί προπάτορες είπαν Einfuehlung. Θα το ονόμαζα και συμπάθεια, εμπάθεια, συμπόνια· και θα εντόπιζα διασταλτικά αυτή τη λειτουργία και στη σκευή της ψυχανάλυσης (υπό το σχήμα της μεταβίβασης και αντιμεταβίβασης) και στη σκευή της ανθρωπολογίας αλλά και των φυσικών επιστημών: ο παρατηρητής επηρεάζει αναπόφευκτα το παρατηρούμενο και επηρεάζεται από αυτό. Το υποκείμενο μετέχει του αντικειμένου· το βλέμμα γίνεται αυτό που βλέπει.
Στον δρόμο
Ο Σέξπιρ το οικονόμησε έτσι: «Ολος ο κόσμος είναι μια σκηνή, κι όλοι οι άντρες κι οι γυναίκες απλοί ηθοποιοί».
Ακούω τον Τσέζαρε Παβέζε: «Δυσκολία της τέχνης: να αποδώσεις ως έκπληξη πράγματα γνωστά. Αν δεν ήσαν γνωστά, δεν θα ενδιαφερόσουν τόσο να τα πραγματευθείς έτσι ώστε να εκπλήσσουν».
Οι ζωές των ανθρώπων που θα θέλαμε να μας διαβάζουν, οι ανάγκες τους, οι προσδοκίες τους, βρίσκονται σε απόσταση αναπνοής, στον δρόμο, στον δρόμο της ζωής, της εργασίας, στον δρόμο με τα πανό.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr