«Τα ελληνικά μοιάζουν να εισχωρούν βαθύτερα στις λέξεις από οποιαδήποτε σύγχρονη γλώσσα/Είναι μια γλώσσα που αντηχεί/ Τα αρχαία ελληνικά όλοι θα έπρεπε να τα μαθαίνουν». Αυτά είχε πει η Αν Κάρσον κατά καιρούς σε συνεντεύξεις της. Και ξεκινάμε με αυτό ως αρχή για την ίδια, που βραβεύτηκε χθες με το Νόμπελ Λογοτεχνίας στα 76 της χρόνια, ακριβώς γιατί όχι μόνο ισχύουν τα λόγια της, αλλά ως Ελληνες (ή μάλλον, ως Νεοέλληνες) το έχουμε ξεχάσει. Και ή έχει γίνει η γλώσσα μας (και η νέα και η αρχαία) «εργαλείο» κακοποίησης στο στόμα χυδαίων πολιτικών (που λένε πως την κατέχουν κιόλας!) ή δεν τη γνωρίζουν καν οι νεότερες γενιές, με έρευνες να δείχνουν πως ένα Ελληνόπουλο που τελειώνει το Δημοτικό σχολείο χρησιμοποιεί περίπου 6.000 λέξεις μόνο και δεν μπορεί να βγάλει το κεντρικό νόημα από μια παράγραφο λογοτεχνικού έργου – αλλά δεν είδα καμία απεργία δασκάλων, μαζί με γονείς και μαθητές, για την κατάντια των βιβλίων διδασκαλίας και του παιδαγωγικού συστήματος.
Επιστρέφοντας στην Αν Κάρσον, τη νομπελίστρια που έχει πει η ίδια πως «τα ελληνικά με έμαθαν όχι μόνο να γράφω αλλά και να σκέφτομαι», είναι Καναδή, ποιήτρια, δοκιμιογράφος, μεταφράστρια, κλασική φιλόλογος και μία από τις πιο ανυπότακτες δημιουργικές προσωπικότητες της σύγχρονης λογοτεχνίας. Ακριβώς γιατί πέρασε (κυριολεκτικά) τη ζωή της καταργώντας τα σύνορα ανάμεσα στην ποίηση και την πεζογραφία, τη φιλοσοφία και τον έρωτα, το αρχαίο δράμα και τη σημερινή πολιτική, την προσωπική απώλεια και τη συλλογική μνήμη. Στα βιβλία της η Σαπφώ συνομιλεί με τον Προυστ, η Ελένη της Τροίας συναντά τη Μέριλιν Μονρόε και ο μυθικός Γηρυόνης (σ.σ. o φοβερός τρισώματος ή τρικέφαλος γίγαντας, η κλοπή των βοδιών του οποίου ήταν ένας από τους άθλους του Ηρακλή) μεταμορφώνεται σε έναν σύγχρονο, ερωτευμένο νεαρό («Αυτοβιογραφία του κόκκινου», εκδ. Πατάκη, μτφ. Χ. Βλαβιανός). Και αυτό το έκανε με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο, αποδεικνύοντας πως η ανθρώπινη εμπειρία, όσο κι αν αλλάζουν οι αιώνες, εξακολουθεί να αναμετριέται με τις ίδιες αγωνίες: την επιθυμία, την εξουσία, τη μοναξιά, την ταυτότητα, τον θάνατο.
Χθες, 8 Οκτωβρίου 2026, η Σουηδική Ακαδημία ανακοίνωσε την απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας στην ίδια, αναγνωρίζοντας «το τολμηρό και επινοητικό έργο της, το οποίο, μέσα από έναν παιγνιώδη διάλογο με την κλασική παράδοση, δημιούργησε νέες μορφές για τη σύγχρονη λογοτεχνία». Η διατύπωση της Ακαδημίας είναι αποκαλυπτική, καθώς αναγνωρίζει μια δημιουργό που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να υπάρξει ένα λογοτεχνικό έργο.
Η Αν Κάρσον γεννήθηκε στις 21 Ιουνίου 1950 στο Τορόντο. Η γνωριμία της με τα αρχαία ελληνικά υπήρξε καθοριστική. Ως μαθήτρια ανακάλυψε τη γλώσσα που επρόκειτο να γίνει ο σημαντικότερος πνευματικός συνομιλητής της: ένας καθηγητής Λατινικών τής δίδασκε αρχαία ελληνικά στα διαλείμματα. Ε, αυτό ήταν. Η ίδια συνέχισε με σπουδές κλασικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, μελέτησε αρχαία ελληνικά με τον διακεκριμένο ελληνιστή Κένεθ Ντόβερ στο Πανεπιστήμιο του Σεντ Αντριους της Σκοτίας και επέστρεψε στο Τορόντο, όπου ολοκλήρωσε τη διδακτορική της εργασία το 1981. Το αντικείμενό της ήταν η Σαπφώ και η σχέση του έρωτα με την έλλειψη. Δίδαξε κλασική φιλολογία σε πανεπιστήμια του Καναδά και των ΗΠΑ (McGill, Μίσιγκαν, Πρίνστον κ.ά.), ωστόσο για την ίδια, η αρχαιότητα δεν υπήρξε ποτέ ένα κλειστό σύστημα γνώσης, αλλά ένα πεδίο όπου όλα παραμένουν ανοιχτά, αμφίσημα, ανεξήγητα – κάτι απολύτως ελληνικό (αυτό που δεν μπόρεσε να καταλάβει ποτέ ο Νόλαν, για παράδειγμα) και πολύ δύσκολο να το καταλάβει ένας μη Ελληνας.
Για να κατανοήσει κάποιος την Κάρσον, πρέπει να επιστρέψει στη Σαπφώ. Η αρχαία ποιήτρια της Λέσβου είναι μία από τις σημαντικότερες αφετηρίες της σκέψης της. Μάλιστα το 2002 εξέδωσε το «If Not, Winter: Fragments of Sappho», μια σημαντική αγγλική μετάφραση των σωζόμενων αποσπασμάτων της Σαπφούς. Στο «Ερως ο γλυκόπικρος» (εκδ. Δώμα) η Κάρσον εξετάζει μια φαινομενικά απλή αντίφαση: Γιατί ο έρωτας προκαλεί ταυτόχρονα ευχαρίστηση και πόνο; Γιατί η επιθυμία φαίνεται να δυναμώνει ακριβώς όταν το αντικείμενό της απομακρύνεται; Ο έρωτας, για την Κάρσον μέσω της αρχαίας ελληνικής λυρικής ποίησης, δεν είναι μόνο η επιθυμία να αποκτήσουμε κάτι, αλλά κυρίως η συνειδητοποίηση ότι κάτι μας λείπει. Αυτή η προσέγγιση (της απουσίας) διαπερνά μεγάλο μέρος του έργου της. Η Κάρσον ενδιαφέρεται για τα κενά ανάμεσα στις λέξεις, τις παύσεις, τις σιωπές, τα αποσπάσματα που διασώθηκαν από έναν χαμένο κόσμο. Η σιωπή αποκτά θέση στις σελίδες της, η απουσία γίνεται τμήμα της δημιουργίας της.
Το πιο γνωστό ίσως βιβλίο της, η «Αυτοβιογραφία του κόκκινου» (1998), ένα υβριδικό μυθιστόρημα σε στίχους, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ικανότητάς της να ανατρέπει τις καθιερωμένες αφηγήσεις. Η Κάρσον δανείζεται τον Γηρυόνη, το μυθικό τέρας με τα τρία σώματα που σκοτώνει ο Ηρακλής, και τον μεταμορφώνει σε ένα ευάλωτο αγόρι με κόκκινα φτερά. Ο Γηρυόνης μεγαλώνει, φωτογραφίζει, ερωτεύεται τον Ηρακλή και βιώνει την οδυνηρή εμπειρία μιας σχέσης που τον σημαδεύει. Ο ήρωας της παραδοσιακής μυθολογίας παύει να είναι αυτονόητα ο φορέας του δικαίου, το τέρας αποκτά εσωτερική ζωή, επιθυμίες, συναισθήματα, δικαίωμα στη δική του αφήγηση. Ετσι, η διαφορετικότητα παρουσιάζεται ως στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης και όχι ως πρόβλημα που πρέπει να «εξαφανιστεί» – πόσο πολιτικό και σύγχρονο είν’ αυτό;
Η πολιτική διάσταση είναι σαφής και στο βιβλίο της «Αntigonick» (2012), μια ριζοσπαστική επανεγγραφή της Αντιγόνης του Σοφοκλή: ποιος αποφασίζει τι επιτρέπεται να ειπωθεί, ποιος δικαιούται να πενθήσει, ποιος έχει τη δύναμη να επιβάλει τη δική του εκδοχή της δικαιοσύνης; Πρόκειται για ερωτήματα που αποκτούν ιδιαίτερη σημασία σε κοινωνίες όπου η κρατική ισχύς συγκρούεται με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ωστόσο, θα ήταν απλουστευτικό να κατατάξει κάποιος την Κάρσον σε μια συγκεκριμένη φεμινιστική σχολή μόνο από το έργο της. Σε συνέντευξή της το 2012, όταν ρωτήθηκε για την πολιτική του φύλου και την παρουσία ισχυρών γυναικείων φωνών στη γραφή της, απάντησε ότι αυτό είναι αναπόφευκτο, αφού αποτελεί μέρος της ταυτότητάς της.
Στο «Norma Jeane Baker of Troy» (2019), η Κάρσον επιχειρεί μια ακόμη τολμηρότερη συνάντηση εποχών. Η Μέριλιν Μονρόε γίνεται μια σύγχρονη εκδοχή της Ελένης της Τροίας. Δύο γυναίκες που μετατράπηκαν σε αντικείμενα ανδρικής επιθυμίας και σε δημόσια σύμβολα ομορφιάς συναντιούνται μέσα από το έργο του Ευριπίδη. Η σύγκριση προσφέρει έδαφος για μια βαθιά φεμινιστική ανάγνωση: Πόση εξουσία έχει μια γυναίκα πάνω στην εικόνα της όταν αυτή έχει ήδη κατασκευαστεί από την κοινωνία; Πόσο απέχει το πραγματικό πρόσωπο από τον μύθο που το περιβάλλει; Και τι απομένει από μια γυναίκα όταν οι άλλοι έχουν αποφασίσει τι πρέπει να συμβολίζει;
Πίσω από την πνευματική τόλμη της Κάρσον υπάρχει και μια βαθιά προσωπική διαδρομή. Το 2010 δημοσίευσε το «Nox», ένα από τα πιο ιδιαίτερα έργα της, αφιερωμένο στον αδελφό της Μάικλ, ο οποίος είχε απομακρυνθεί για πολλά χρόνια από την οικογένεια και πέθανε το 2000. Η Κάρσον προσπαθεί να ανασυνθέσει τη ζωή ενός ανθρώπου τον οποίο δεν μπορεί πλέον να ρωτήσει τίποτα, και με το βιβλίο της αυτό αναγνωρίζει ότι ορισμένα πράγματα παραμένουν ανεξιχνίαστα ακόμη και ανάμεσα στους πιο κοντινούς συγγενείς.
Μια λιγότερο γνωστή πλευρά της ζωής της έγινε ευρύτερα γνωστή με την ανακοίνωση του Νόμπελ. Η Κάρσον έχει διαγνωστεί με νόσο του Πάρκινσον. Η ασθένεια επηρέασε και τη σχέση της με τη γραφή, ιδιαίτερα με τον γραφικό της χαρακτήρα. Σε δημόσια συνομιλία της στη Δανία το 2024 μίλησε για την απογοήτευση που της προκαλεί η δυσκολία να γράφει όπως παλαιότερα. Τώρα, που πήρε το βραβείο, ήταν στο σπίτι της στο Ρέικιαβικ, στην Ισλανδία και είπε πως «έπινα τσάι και είδα ότι το πάτωμα θέλει σκούπισμα. Σκέφτηκα, ενώ σκούπιζα, πως τα χρήματα πρέπει να αξιοποιηθούν για τους άλλους. Ενας φίλος χρειάζεται ένα σπίτι, υπάρχουν οι Γιατροί του Κόσμου. Θα το χαρώ πηγαίνοντας μια βόλτα στο δάσος για να ακούσω την ησυχία». Οπως έχει ξαναπεί η ίδια εξάλλου: «Η ζωή είναι βαρετή. Πρέπει να κάνεις κάτι με αυτήν».
Στα ελληνικά κυκλοφορούν ακόμη τα βιβλία «Η ομορφιά του συζύγου» (εκδ. Πατάκη), ένα μυθοπλαστικό δοκίμιο σε 29 ποιητικά τάνγκο, με θέμα τον γάμο, την απιστία, τον χωρισμό και τη δύναμη της ερωτικής έλξης, και το «Λίγα λόγια» (πάλι Πατάκης), δίγλωσση έκδοση σύντομων ποιητικών κειμένων, όπου η παρατήρηση συναντά τη φιλοσοφία, την τέχνη και τον σουρεαλισμό.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr