Η διήμερη Σύνοδος Κορυφής της ΕΕ καλείται, να συνδέσει την άμεση αντιμετώπιση της ενεργειακής ακρίβειας με ευρύτερες αποφάσεις για την οικονομία, την ασφάλεια και τη χρηματοδότηση των κοινών ευρωπαϊκών πολιτικών. Ζητούμενο (για άλλη μια φορά): προτάσεις και εφαρμόσιμα μέτρα για τα κράτη-μέλη. Στο επίκεντρο βρίσκεται η ενεργειακή κρίση, οι ανατιμήσεις σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο και η αναζήτηση άμεσων μέτρων για τη στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Οι 27 ηγέτες καλούνται να δώσουν κατευθύνσεις στην Κομισιόν για νέες παρεμβάσεις.
Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, βασική επιδίωξη είναι να εξεταστούν στοχευμένα και προσωρινά μέτρα για την αντιμετώπιση των αυξήσεων, χωρίς να υπονομευθούν η δημοσιονομική σταθερότητα και η μακροπρόθεσμη στρατηγική για την ενεργειακή μετάβαση. Όπως προκύπτει από τις τοποθετήσεις της προέδρου της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, από το τέλος Φεβρουαρίου οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν αυξηθεί κατά 140%, οι τιμές του ντίζελ έχουν διπλασιαστεί και το πρόσθετο κόστος των εισαγόμενων ορυκτών καυσίμων για την Ευρώπη υπολογίζεται σε 100 δισ. ευρώ.
Φόρος στα υπερκέρδη των ενεργειακών εταιρειών
Μία από τις βασικές προτάσεις που θα εξεταστούν είναι η επιβολή φόρου στα έκτακτα κέρδη των ενεργειακών εταιρειών (windfall tax). Την πρωτοβουλία υποστηρίζουν έξι κράτη-μέλη: η Γερμανία, η Ιταλία, η Ισπανία, η Πολωνία, η Αυστρία και η Πορτογαλία.
Η πρόταση επαναφέρει στο ευρωπαϊκό τραπέζι ένα μέτρο που είχε εφαρμοστεί κατά την ενεργειακή κρίση του 2022, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Στόχος είναι να διοχετευθούν πόροι για την ανακούφιση των καταναλωτών, εφόσον οι υψηλές τιμές δημιουργούν έκτακτα κέρδη για τις εταιρείες του κλάδου.
Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διατηρεί επιφυλάξεις για μια ενιαία ευρωπαϊκή φορολογική παρέμβαση, υποστηρίζοντας ότι τα κράτη-μέλη βρίσκονται σε καλύτερη θέση να αποφασίσουν εάν και με ποιον τρόπο θα φορολογήσουν τα έκτακτα κέρδη. Για τον λόγο αυτό έχει δρομολογηθεί η συγκρότηση ομάδας εργασίας, η οποία θα εξετάσει τη σκοπιμότητα, τις νομικές παραμέτρους και τις πιθανές επιπτώσεις του μέτρου.
Το ζήτημα παραμένει ανοιχτό, καθώς δεν υπάρχει ακόμη συμφωνία για το εάν ο φόρος θα πρέπει να εφαρμοστεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο ή να αφεθεί στη διακριτική ευχέρεια των εθνικών κυβερνήσεων.
Μειώσεις ΦΠΑ και ειδικών φόρων – Τι ζητούν Ελλάδα και Ιταλία
Στο τραπέζι βρίσκονται επίσης μειώσεις του ΦΠΑ και των ειδικών φόρων κατανάλωσης στα ενεργειακά προϊόντα, με στόχο τον περιορισμό των επιβαρύνσεων για νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Παράλληλα, η Ελλάδα και η Ιταλία ζητούν μεγαλύτερα περιθώρια δημοσιονομικής ευελιξίας, ώστε να μπορούν να χρηματοδοτήσουν προσωρινές παρεμβάσεις χωρίς να περιορίζονται από τους ευρωπαϊκούς δημοσιονομικούς κανόνες.
Η συζήτηση αφορά, επομένως, όχι μόνο το είδος των μέτρων αλλά και τη δυνατότητα των κυβερνήσεων να τα χρηματοδοτήσουν. Η μείωση των έμμεσων φόρων μπορεί να περιορίσει το κόστος για τους τελικούς καταναλωτές, αλλά συνεπάγεται απώλειες φορολογικών εσόδων, ενώ η δημοσιονομική χαλάρωση δημιουργεί πρόσθετες ανάγκες χρηματοδότησης.
Η Κομισιόν επιμένει ότι οι παρεμβάσεις πρέπει να έχουν συγκεκριμένη διάρκεια και να κατευθύνονται κατά προτεραιότητα σε όσους πλήττονται περισσότερο. Η εμπειρία των προηγούμενων ενεργειακών κρίσεων έχει αναδείξει τη δυσκολία των οριζόντιων επιδοτήσεων, οι οποίες μπορεί να επιβαρύνουν σημαντικά τους προϋπολογισμούς χωρίς να εξασφαλίζουν ότι η μεγαλύτερη στήριξη φτάνει στα πιο ευάλωτα νοικοκυριά.
Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιοποίησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι κυβερνήσεις της ΕΕ δαπάνησαν συνολικά περίπου 17,9 δισ. ευρώ το 2026 για να περιορίσουν τις επιπτώσεις της αύξησης των τιμών ενέργειας. Η Επιτροπή ζητά καλύτερη στόχευση των ενισχύσεων και ενίσχυση των επενδύσεων στις ενεργειακές υποδομές.
Φυσικό αέριο, διυλιστήρια και ETS: Οι αλλαγές που εξετάζονται
Η συζήτηση δεν περιορίζεται στη φορολογία. Η Ιταλία και η Τσεχία έχουν προτείνει προσαρμογές στο ευρωπαϊκό Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS), επιδιώκοντας να περιορίσουν την επιβάρυνση της βιομηχανίας από το κόστος των εκπομπών.
Στις προτάσεις περιλαμβάνεται η αξιοποίηση της Αποθεματικής Δικλείδας Σταθερότητας της Αγοράς (Market Stability Reserve), η οποία επηρεάζει τη διαθεσιμότητα δικαιωμάτων εκπομπών, καθώς και η αναβολή της εφαρμογής του ETS2, που προβλέπει επέκταση της τιμολόγησης των εκπομπών στους τομείς των οδικών μεταφορών και της θέρμανσης.
Παράλληλα, προτείνεται η αναβολή για ένα έτος ορισμένων υποχρεώσεων που απορρέουν από τον ευρωπαϊκό κανονισμό για το μεθάνιο, προκειμένου να διευκολυνθούν οι εισαγωγές φυσικού αερίου και πετρελαίου. Στην ατζέντα βρίσκεται ακόμη η παράταση του πλαισίου κρατικών ενισχύσεων για τις ενεργοβόρες βιομηχανίες και η βελτίωση της δυναμικότητας και της αποδοτικότητας των ευρωπαϊκών διυλιστηρίων.
Οι πρωτοβουλίες αυτές αναδεικνύουν τη σύγκρουση μεταξύ δύο στόχων: της άμεσης μείωσης του ενεργειακού κόστους και της συνέχισης της πολιτικής απανθρακοποίησης. Οι κυβερνήσεις που ζητούν χαλάρωση των κανόνων υποστηρίζουν ότι απαιτούνται μέτρα για τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής παραγωγής. Από την άλλη πλευρά, η Κομισιόν επιδιώκει να αποφευχθούν παρεμβάσεις που θα ενισχύσουν μακροπρόθεσμα την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.
Η ενεργειακή μετάβαση ως μακροπρόθεσμη απάντηση
Παρά τις διαφωνίες για τις άμεσες παρεμβάσεις, η ενεργειακή μετάβαση παραμένει στον πυρήνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής. Η φον ντερ Λάιεν υπογράμμισε ότι η Ευρώπη χρειάζεται να μειώσει την εξάρτησή της από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, να ενισχύσει την εγχώρια παραγωγή καθαρής ενέργειας και να επιταχύνει την ανάπτυξη των δικτύων μεταφοράς και διανομής.
Η πρόεδρος της Κομισιόν επισήμανε ότι, παρότι η εγκατάσταση νέας ισχύος από ανανεώσιμες πηγές προχωρά, σημαντικό μέρος της παραμένει σε αναμονή σύνδεσης με τα δίκτυα. Ζήτησε, συνεπώς, να προχωρήσουν οι σχετικές ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες για τον εκσυγχρονισμό των υποδομών και την αύξηση της ηλεκτροδότησης της οικονομίας.
Η κατεύθυνση αυτή συνδέεται και με την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Η μεγαλύτερη παραγωγή ενέργειας εντός της Ευρώπης και η δυνατότητα μεταφοράς της εκεί όπου υπάρχει ζήτηση θεωρούνται κρίσιμες προϋποθέσεις για τη μείωση της έκθεσης των κρατών-μελών στις διεθνείς διακυμάνσεις των τιμών.
Το ερώτημα για τους Ευρωπαίους ηγέτες είναι πώς θα συνδυαστούν οι επενδύσεις μακράς πνοής με την ανάγκη άμεσης ανακούφισης, χωρίς οι προσωρινές παρεμβάσεις να αποδειχθούν δημοσιονομικά δυσβάστακτες ή να καθυστερήσουν την ενεργειακή μετάβαση.
Προϋπολογισμός 2028-2034: Περικοπές 141 δισ. ευρώ και αντιπαράθεση
Δεύτερο μεγάλο μέτωπο της Συνόδου είναι ο νέος πολυετής προϋπολογισμός της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034. Η συμβιβαστική πρόταση της ιρλανδικής Προεδρίας προβλέπει μείωση περίπου 141 δισ. ευρώ σε σχέση με την αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, διαμορφώνοντας το συνολικό ύψος του προϋπολογισμού σε περίπου 1,622 τρισ. ευρώ, σε σταθερές τιμές του 2025.
Οι λεγόμενες «φειδωλές» χώρες ζητούν πρόσθετες περικοπές, ενώ η Ελλάδα και οι υπόλοιπες χώρες των «Φίλων της Συνοχής» επιδιώκουν τη διατήρηση επαρκών κονδυλίων για την Κοινή Αγροτική Πολιτική και την πολιτική συνοχής.
Η διαφωνία αφορά και την κατανομή των δαπανών. Σύμφωνα με το Reuters, η αναθεωρημένη πρόταση περιορίζει χρηματοδοτήσεις σε τομείς όπως η έρευνα, οι κλιματικές πρωτοβουλίες, οι καθαρές μεταφορές και τα ενεργειακά δίκτυα, ενώ διατηρεί σημαντική στήριξη για τη γεωργία.
Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς οι αποφάσεις για το ύψος και την κατανομή των ευρωπαϊκών πόρων επηρεάζουν τις περιφερειακές επενδύσεις, τον αγροτικό τομέα και τη χρηματοδότηση της ενεργειακής μετάβασης. Οι διαπραγματεύσεις αναμένεται να συνεχιστούν τους επόμενους μήνες, με στόχο την επίτευξη συμφωνίας πριν από το τέλος του 2026, αν και παραμένουν σημαντικές διαφωνίες.
Ουκρανία, Μέση Ανατολή και μεταναστευτικό στην ατζέντα
Τη δεύτερη ημέρα της Συνόδου, οι ηγέτες θα επικεντρωθούν στην Ουκρανία, με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι να ενημερώνει τους Ευρωπαίους για τις χρηματοδοτικές και στρατιωτικές ανάγκες της χώρας του. Σημαντικό ζήτημα παραμένει η εξασφάλιση των πόρων για το 2027, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής δέσμευσης για δάνειο 90 δισ. ευρώ για τη διετία 2026-2027.
Στις συζητήσεις αναμένεται να τεθεί και η απόφαση των ΗΠΑ να άρουν προσωρινά τις κυρώσεις στο ρωσικό ντίζελ, η οποία έχει προκαλέσει δυσαρέσκεια σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Οι ηγέτες θα εξετάσουν επίσης την ευρωπαϊκή αμυντική ετοιμότητα και τις υβριδικές απειλές που αποδίδονται στη Ρωσία.
Παράλληλα, η κρίση στη Μέση Ανατολή συνδέεται άμεσα με την ενεργειακή ασφάλεια και την ελευθερία της ναυσιπλοΐας, καθώς οι διαταραχές στις θαλάσσιες μεταφορές επηρεάζουν την προμήθεια ενέργειας, λιπασμάτων και τροφίμων. Στην ατζέντα περιλαμβάνονται ακόμη η ενίσχυση της προστασίας των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ, η επιτάχυνση των επιστροφών μεταναστών και η διαχείριση έκτακτων μεταναστευτικών πιέσεων.