Στη Μαριάνα Μαζουκάτο αποδίδεται από τον διεθνή Τύπο ο πρωτότυπος τίτλος της rock star economist.
Αναμφίβολα περιλαμβάνεται στους πλέον επιδραστικούς προοδευτικούς οικονομολόγους της εποχής μας και για αυτό η πρόσφατη κυκλοφορία του νέου της βιβλίου «The Common Good Economy: A new compass» είναι σημαντική για την ανάδειξη του παραδείγματος των κοινών. Η συγγραφέας συναντιέται με ηγέτες διαφορετικών χωρών και μπορεί να επηρεάζει ταυτόχρονα την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τον Πάπα, αριστερές κυβερνήσεις στη Λατινική Αμερική, αλλά και συντηρητικούς πολιτικούς στη Μεγάλη Βρετανία. Στα καθ’ ημάς, στις αρχές του καλοκαιριού συζήτησε με τον πρωθυπουργό κ. Μητσοτάκη σε κοινή τους εμφάνιση, στο πλαίσιο συνεδρίου που διοργάνωσε ο Economist στα Χανιά. Λίγο νωρίτερα, βρέθηκε στη Βαρκελώνη δίπλα στον αντιπρόεδρο της ισπανικής κυβέρνησης και υπουργό Οικονομίας Κ. Κουέρπο ανακοινώνοντας τη σύσταση ενός φόρουμ διεθνών οικονομολόγων το οποίο, υπό την προεδρία της και τη σκέπη της ισπανικής κυβέρνησης, σκοπεύει να επαναδιατυπώσει τις θεμελιώδεις αρχές της οικονομικής σκέψης μέχρι το φθινόπωρο του 2027.
Η διευρυμένη επιδραστικότητά της έχει μεταφραστεί σε συγκεκριμένες νομοθετικές πράξεις, δημόσιες πολιτικές και διεθνή προγράμματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η διαμόρφωση των Horizon της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όπου μετέτρεψε τις «αποστολές» (missions) σε βασικό πυλώνα του γιγαντιαίου προγράμματος χρηματοδότησης (ύψους σχεδόν 100 δισεκατομμυρίων ευρώ) κατευθύνοντας τα κονδύλια σε συγκεκριμένους στόχους, όπως οι κλιματικά ουδέτερες πόλεις. Το 2015 σχεδίασε το πλαίσιο για την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας Επενδύσεων της Σκοτίας, η οποία δεν λειτουργεί με καθαρά εμπορικά κριτήρια, αλλά παρέχει κεφάλαια σε επιχειρήσεις με βάση τις «αποστολές» της χώρας για μια δίκαιη μετάβαση σε μηδενικές εκπομπές άνθρακα. Εχει αναπτύξει ένα εκτεταμένο δίκτυο συμβουλευτικών δεσμών με κυβερνήσεις μέσω του ινστιτούτου της στο UCL του Λονδίνου. Πουλάει χιλιάδες αντίτυπα, διορίζεται από τον Πάπα Φραγκίσκο στην Ποντιφική Ακαδημία για τη Ζωή και αναγορεύεται το 2025 διοικήτρια της Βρετανικής Αυτοκρατορίας από τον βασιλιά Κάρολο.
Το έργο της
Η κύρια ικανότητά της είναι η μετάφραση πολύπλοκων οικονομικών εννοιών σε απλές, κατανοητές και ελκυστικές αφηγήσεις. Η κεντρική θέση της Μαζουκάτο είναι σταθερή σε όλα της τα βιβλία από το 2013 που κυκλοφόρησε το «The Entrepreneurial State» («Το Επιχειρηματικό Κράτος»). Υποστηρίζει ότι οι δυτικές δημοκρατίες, εξαιτίας της κυριαρχίας των αγορών, υιοθετούν τον επικίνδυνο μύθο ότι η καινοτομία και ο πλούτος παράγονται στον ιδιωτικό τομέα. Στη συνέχεια περιορίζονται στην αναδιανομή της παραγόμενης αξίας με προνοιακούς όρους από το κράτος. Η Μαζουκάτο αντιστρέφει τη λογική. Το iPhone χρωστά κάθε κρίσιμη τεχνολογία του -οθόνη αφής, GPS, διαδίκτυο, Siri- σε δημόσιες επενδύσεις. Το ίδιο και η Τέσλα, την οποία έχει χαρακτηρίσει «παρασιτική» καθώς στηρίζεται σε κρατικές επιδοτήσεις ύψους 4,9 δισ. δολαρίων που, σύμφωνα με την ίδια, έλαβε ο Ιλον Μασκ για τις τρεις εταιρείες του. Ο πραγματικός εφευρέτης, υποστηρίζει, είναι το δημόσιο ομοσπονδιακό σύστημα έρευνας των ΗΠΑ. Η συστηματική αδυναμία αναγνώρισης αυτής της συνεισφοράς οδηγεί στην ιδιωτικοποίηση των κερδών και την κοινωνικοποίηση των ζημιών. Το κράτος υπήρξε πάντα ενεργός επενδυτής και αναλαμβάνων κινδύνους στον τομέα της καινοτομίας και όχι παθητικός «διορθωτής» της αγοράς.
Το βιβλίο «The Value of Everything» («Η Αξία των Πάντων», 2018) που ακολούθησε έθεσε το ερώτημα ποιος δημιουργεί αξία στην οικονομία και ποιος την αποκομίζει. Στο «Mission Economy» (2021) μετέτρεψε αυτή τη σκέψη σε ένα πλαίσιο λειτουργίας του κράτους με τον καθορισμό τολμηρών, χρονικά προσδιορισμένων αποστολών και τη διαμόρφωση συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα γύρω από κοινά ρίσκα και κοινές ανταμοιβές. Τέλος, στο προηγούμενο βιβλίο της «The Big Con» (2023) εξέτασε πώς η κυριαρχία των μεγάλων εταιρειών συμβουλευτικής -McKinsey, Deloitte, BCG– επί του σχεδιασμού δημόσιων πολιτικών και η εκτεταμένη εξωτερική ανάθεση συμβουλευτικών υπηρεσιών έχουν υπονομεύσει την ικανότητα του ίδιου του κράτους να επιτελέσει τον σχεδιασμό που προϋποθέτει οποιοδήποτε από αυτά τα έργα. Υποστηρίζει ότι αυτό οδηγεί σε «νηπιοποίηση» των κυβερνήσεων, αφαιρώντας από τις δημόσιες υπηρεσίες εσωτερική τεχνογνωσία και καθιστώντας τες εξαρτημένες.
Η ίδια κατανοεί ότι τα λειτουργικά πλαίσια που προτείνει για τις δημόσιες πολιτικές στα έργα της «The Entrepreneurial State» και «Mission Economy» δεν αποτελούν κανονιστικά πλαίσια. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την προώθηση του στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος εξίσου εύκολα με την παροχή υψηλής ποιότητας υγειονομικής περίθαλψης σε όλους τους πολίτες. Σε αυτό το σημείο αποφασίζει να στραφεί στα κοινά αγαθά προκειμένου να καλυφθεί το κενό. Στο βιβλίο της «The Common Good Economy» αντιμετωπίζει τα κοινά ως κεντρική έννοια γύρω από την οποία χτίζει το επιχείρημά της. Υποστηρίζει ότι η οικονομία δεν αποτελεί μια αλληλουχία αδίστακτων ανεξάρτητων δυνάμεων, που πρέπει να περιοριστούν και να αντισταθμιστούν από τη δημόσια πολιτική, αλλά ένα εγχείρημα –ή μάλλον μια σειρά εγχειρημάτων– με κατεύθυνση και σκοπό. Η χρηματοοικονομική δραστηριότητα θα πρέπει να αξιοποιηθεί προς όφελος των συλλογικών στόχων, αντί να επιδιώκει βραχυπρόθεσμες αποδόσεις, και η δημιουργικότητα των επιχειρήσεων να κατευθυνθεί προς το κοινό καλό.
Η θεωρία της διανθίζεται με πλήθος παραδειγμάτων, κατά βάση μικρής κλίμακας. Παραθέτει σημαντικά έργα, που κυμαίνονται από την παροχή υγιεινών και βιώσιμων σχολικών γευμάτων στη Σουηδία έως την «αποστολή» της Ε.Ε. να υποστηρίξει τις πόλεις ώστε να καταστούν κλιματικά ουδέτερες, αλλά και το διεθνές Πρωτόκολλο της Ναγκόγια σχετικά με την κατανομή των οφελών από τους γενετικούς πόρους και τις παραδοσιακές γνώσεις. Οπως σημειώνει: «Κατανομή των κερδών σημαίνει ότι διασφαλίζεται πως οι δημιουργοί ή οι νόμιμοι ιδιοκτήτες της οικονομικής αξίας θα επωφεληθούν: από τους αυτόχθονες πληθυσμούς, των οποίων τα σπίτια βρίσκονται κοντά σε κοιτάσματα πρώτων υλών, έως τους χρήστες των κοινωνικών δικτύων, των οποίων τα δεδομένα τροφοδοτούν τα κέρδη των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας».
Τα παραπάνω τα συνδέει με ριζική φορολογική μεταρρύθμιση –συμπεριλαμβανομένης της ευρύτερης χρήσης φόρων περιουσίας– και την αυστηρή εφαρμογή όρων στις δημόσιες συμβάσεις προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι εργαζόμενοι και οι φορολογούμενοι θα λάβουν το δίκαιο μερίδιό τους. Σε αυτή την προσέγγιση η ίδια κάνει αναφορά για «προδιανομή».
Αναζητώντας την κοινότητα
Ωστόσο, παραμένουν ανοιχτά κρίσιμα ερωτήματα. Η Μαζουκάτο περιγράφει με τρόπο αριστοτεχνικό το πώς πρέπει να λειτουργούν οι δημόσιες πολιτικές προκειμένου να εξυπηρετούν τον λόγο για τον οποίο υπάρχουν, δηλαδή την κοινωνική ωφελιμότητα. Πώς οργανώνουμε μια οικονομία γύρω από το κοινό καλό, όχι ως σύνθημα, αλλά ως λειτουργικό πλαίσιο; Το πρόβλημα που δεν ξεπερνάει είναι το ποιος ορίζει το περιεχόμενο της ωφελιμότητας και προς τίνος το συμφέρον. Μέσα στο σχήμα που περιγράφει απουσιάζει απολύτως ο συσχετισμός δυνάμεων – ή καλύτερα ο ταξικός ανταγωνισμός. Εχει ενδιαφέρον το βίντεο στο οποίο συνομιλεί με τον Πάπα, καθώς γίνεται σαφές ότι, όπως και ο ίδιος, αντιλαμβάνεται τα κοινά ως την ικανότητά μας να είμαστε ωφέλιμοι και καλοί άνθρωποι.
Το έργο της συγκροτεί ένα νέο λεξιλόγιο, π.χ. «missions» (αποστολές), «entrepreneurial state» (επιχειρηματικό κράτος), στο οποίο τώρα προστίθενται και τα «κοινά αγαθά». Εκ του αποτελέσματος και της δημοφιλίας της φαίνεται ότι αυτό είναι χρήσιμο για την ανανέωση του λεξιλογίου και των τρόπων σκέψης σχετικά με τις σημερινές προκλήσεις. Για αυτό και η συνεισφορά της είναι μεγάλη στην προοδευτική οικονομική σκέψη και απολύτως προς τη σωστή κατεύθυνση. Ωστόσο, επιστρέφοντας στον πραγματικό κόσμο, οι ηγέτες των χωρών ή των υπερεθνικών οργανισμών παγκόσμιας ισχύος μπορεί να μην έχουν ως μέριμνα το κοινό καλό ή -ακόμα και αν είναι καλοί άνθρωποι- να πιέζονται πολιτικά και να μην είναι σε θέση να το εξυπηρετήσουν. Σε αυτόν τον κόσμο η αξιακή προϋπόθεση πάνω στην οποία χτίζει το οικοδόμημά της η Μαζουκάτο δεν είναι στέρεη.
Τα κοινά είναι πολιτική υπόθεση, δεν μπορούν να τεκμηριωθούν μόνο αξιακά. Ισως αυτό συμβαίνει διότι το πρίσμα της είναι αυτό του οικονομολόγου δημόσιων πολιτικών, από επάνω προς τα κάτω. Είναι αλήθεια ότι αναφέρεται στον συσχεδιασμό με τις κοινότητες ως μία από τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται προκειμένου να τελεσφορήσουν δημόσιες πολιτικές για το κοινό καλό. Και αυτή είναι η λέξη- κλειδί. Η κοινότητα.
Στην τριαδική υπόσταση του κοινού αγαθού προϋποτίθενται ο πόρος, η κοινότητα και το πρωτόκολλο. Είναι η κατεύθυνση από την οποία εκκινεί που την κάνει στο έργο της να περιορίζει τη σημασία των κοινοτήτων των κοινών. Πρωτίστως ως μοχλών κοινωνικής πίεσης, αλλά και ως ευρύτερων πολιτικών υποκειμένων. Βγάζοντας από την εικόνα τον ανταγωνισμό διαφορετικών συμφερόντων στο πολιτικό πεδίο, απομένουμε με την ευχή να πειστούν για αυτόν τον σκοπό όσοι σχεδιάζουν πολιτικές και να είναι άνθρωποι που αγαπούν το κοινό καλό. Για να το θέσω διαφορετικά, όταν στην google οι υπάλληλοι άρχισαν να αντιλαμβάνονται τις δυνατότητες που τους έδινε ο χειρισμός της σχετικής τεχνολογίας, δημιουργήθηκε μια συζήτηση σχετικά με το ποια είναι τα ηθικά όρια, π.χ. ως προς την ιδιωτικότητα των χρηστών, και τι θα έπρεπε να γίνει σχετικά. Η εταιρεία απάντησε με μπανεράκια «Don’t be evil» («Μην είσαι κακός») αναρτημένα στα γραφεία τους. Η ευθύνη αντιμετωπίστηκε ως ατομική και άνευ λογοδοσίας.
Είναι ενδιαφέρον ότι στο σχήμα της Μαζουκάτο με την απουσία της κοινότητας απομένει έωλο το ερώτημα σχετικά με τη λογοδοσία. Δεν είναι ξεκάθαρο ποιος θα ορίζει το κοινό καλό και ποιος θα λογοδοτεί σε ποιον όταν το κοινό καλό δεν επιτυγχάνεται, πόσο μάλλον όταν επέρχεται βλάβη. Ενα επόμενο βιβλίο της ίσως συμπληρώσει την πολύτιμη σκέψη της απαντώντας και σε αυτά τα ερωτήματα. Ωστόσο, εδώ είναι ωφέλιμο να αναγνωρίσουμε ότι προκειμένου να καλυφθούν αυτά τα κενά προϋποτίθεται η θεσμική αναγνώριση των κοινοτήτων των κοινών. Η σημασία τους σε έναν κόσμο στον οποίο καλπάζουν οι εξορυκτικές λογικές και οι πρακτικές ιδιοποίησης των κοινών χώρων, πόρων και αγαθών αναδεικνύει την ανάγκη για τη νομική τους κατοχύρωση. Η κατοχύρωση των κοινών περνάει μέσα από την αναγνώριση των κοινοτήτων των κοινωνών με δικαιώματα (και υποχρεώσεις) που λειτουργούν υπέρ του σκοπού του κοινού. Κρίσιμη σημασία για την οικοδόμηση ενός αποτελεσματικού νομικού μοντέλου των κοινών έχει η νομική αναγνώριση της ωφελιμότητας του κοινού πόρου μέσω της κοινότητας, και όχι απλά η προστασία του πόρου.
● Δρ Πολιτικής Κοινωνιολογίας, συντονίστρια Παρατηρητηρίου των Κοινών Ινστιτούτου ΕΝΑ
*Περισσότερα στο βιβλίο της Δώρας Κοτσακά «Κοινά Αγαθά 2.0: Θεσμικές παρεμβάσεις, εφαρμοσμένες πολιτικές και παραγωγικό μοντέλο» (Εκδόσεις Νήσος)
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr