Οπως μπαίνουμε στον εκλογικό κύκλο στην Ευρώπη, το φάντασμα της Ακροδεξιάς πλανιέται απειλητικά ξανά. Πώς φτάσαμε εδώ;
1. Ο παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός χρειάζεται ανοιχτά σύνορα, ενιαίες αγορές και χρηματοπιστωτική κυριαρχία. Αυτό οδηγεί σε διαρθρωτική ανεργία, τεράστια αύξηση των ανισοτήτων, εγκατάλειψη του κοινωνικού κράτους. Οι κοινωνίες, εξουθενωμένες από τη μακροχρόνια καπιταλιστική κρίση και τις δραματικές αλλαγές στην εργασία και την κοινωνική αναπαραγωγή, τη φτώχεια και την ακρίβεια, στρέφονται κατά της πολιτικής και του κράτους. Ενα μεγάλο μέρος του πληθυσμού, κυρίως από τα εισοδηματικά φτωχότερα στρώματα, είναι έτοιμο να υιοθετήσει ριζοσπαστικές πολιτικές. Αποτελεί τον πυρήνα του αριστερού ακροατηρίου. Η συγκυρία αποτελεί κάλεσμα της Ιστορίας στην Αριστερά. Αλλά τα αριστερά κόμματα, βυθισμένα στους ναρκισσισμούς των μικρών διαφορών, στην εχθροπάθεια προς όμορους χώρους, την αριστερή μελαγχολία, δεν ανταποκρίνονται. Υιοθετούν τις μεθόδους του αντιπάλου. Η οικονομία πάνω από την πολιτική, τεχνοκρατικές λύσεις, προτάσεις για μικρές βελτιώσεις χωρίς όραμα κοινωνικής μεταρρύθμισης. Αυτόν τον χώρο που εγκαταλείπει η Αριστερά εκμεταλλεύεται η Ακροδεξιά. Εμφανίζεται ως διαφορετική και αντισυστημική αλλά ταυτόχρονα ως προσχηματικά ταξική και φιλολαϊκή. Οι ελίτ σάς πρόδωσαν, η Κεντροαριστερά εγκατέλειψε το κοινωνικό κράτος, λένε, εμείς θα ασκήσουμε κοινωνική πολιτική. Με αυτά τα επιχειρήματα, κερδίζουν όσους αποστρέφονται την πολιτική αλλά και αυτούς που ιδεολογικά ανήκουν και παραδοσιακά ψήφιζαν την Αριστερά.
2. Λαϊκισμός. Μια στρατηγική διαίρεσης της κοινωνίας μεταξύ του λαού και των ελίτ, εμείς από τη μια, η κάστα από την άλλη. Ιστορικά είναι φιλολαϊκή και προέρχεται από τη Λατινική Αμερική. Αποτελεί προσπάθεια ανατροπής της ταξικής ανισορροπίας, της τεράστιας πολιτικής υπεροχής πολιτικών που αντιπροσωπεύουν μικρό μόνο μέρος του πληθυσμού. Με αυτή τη στρατηγική ο ΣΥΡΙΖΑ και οι Podemos πέτυχαν τα καλύτερα εκλογικά αποτελέσματα για τη ριζοσπαστική Αριστερά στην Ευρώπη. Η δαιμονοποίηση του λαϊκισμού από τους ακροκεντρώους όμως φόβισε την Αριστερά που εγκατέλειψε τη στρατηγική. Ηταν μια ακόμη περίπτωση όπου την ατζέντα θέτει η Κεντροδεξιά, η Αριστερά ακολουθεί και η Ακροδεξιά κλέβει τα ιμάτιά της. Υπόσχεται να υπερασπιστεί τον λαό, τους χαμηλόμισθους και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις από τις επιθέσεις του «κατεστημένου». Η λαϊκιστική Ακροδεξιά εκμεταλλεύεται την αγανάκτηση και τον θυμό όσων το βιοτικό επίπεδο μειώνεται συνεχώς και το μέλλον είναι αβέβαιο. Αποτελούν το φυσικό ακροατήριο της Αριστεράς.
Αλλά έχουμε τριγωνισμό, όχι απλή διχοτόμηση. Οι ελίτ έχουν προδώσει τον λαό επειδή υποστηρίζουν τα δικαιώματα των μεταναστών, των προσφύγων, των ΛΟΑΤΚΙ, των τρανς, των «διαφορετικών». Οι ακροδεξιοί απευθύνονται στο συναίσθημα παρά στη λογική, σε θεωρίες συνωμοσίας και δεισιδαιμονίες. Τροφοδοτούν τους φόβους, απορρίπτουν τις τεχνοκρατικές λύσεις, καταδικάζουν συλλήβδην τους πολιτικούς, τα δικαιώματα και τη γνώση.
3. Τα πολιτικά κόμματα, τα συνδικάτα, το δίκαιο, η αυτοδιοίκηση ακόμη και οι εκκλησίες βιώνουν μια βαθιά κρίση εμπιστοσύνης. Οι κοινωνίες έγιναν εύθραυστες από τις επιθέσεις του νεοφιλελευθερισμού και της τεχνολογικής επανάστασης. Το αίτημα προστασίας και ασφάλειας είναι καίριο και οι θεσμοί δεν ανταποκρίνονται στο έργο της διαμεσολάβησης. Η Αριστερά που άσκησε έντονη κριτική στις θεσμικές εκφράσεις του καπιταλισμού και της προσποιητά φιλελεύθερης δημοκρατίας είναι ο φυσικός εκφραστής της κριτικής της αποτυχίας των θεσμών. Αλλά στον δρόμο προς την αστική καταξίωση τα ξέχασε και σοκάρεται όταν σκάνε οι υποκλοπές, τα Τέμπη, η στενή σχέση κατεστημένου και δικαστικής εξουσίας. Αυτή τη μετατόπιση εκμεταλλεύεται η Ακροδεξιά. Από μεγαλύτερος προπαγανδιστής του αντι-συστημισμού και του κοινωνικού μίσους υπόσχεται μεταρρυθμίσεις των θεσμών, ασφάλεια και προστασία, ελπίδα για το μέλλον. Ομως η Ιστορία διδάσκει ότι ο φασισμός δεν είναι αντι-συστημικός αλλά η τελευταία άμυνα του καπιταλισμού.
4. Εθνικισμός. Η Ακροδεξιά προσπαθεί να αναβιώσει την παράδοση ενός ισχυρού και περήφανου κράτους που έχει καταστραφεί από την επίθεση της παγκοσμιοποίησης και του κοσμοπολιτισμού. Ο Τραμπ και ο Φάρατζ θα κάνουν τις ΗΠΑ και τη Βρετανία ξανά μεγάλες. Η Λεπέν θα αποκαταστήσει τη Γαλλία στην παλιά της δόξα και θα ανακτήσει τις γειτονιές της αντίστασης από τους Αραβες. Οι Ελληνες θα μας γυρίσουν στις ρίζες, θα μας προστατεύσουν από τους ποικιλώνυμους εχθρούς, θα απαγορεύσουν τις «αντεθνικές» ιδεολογίες. Βασίζονται στην πεποίθηση ότι οι ψεύτικοι εθνικιστικοί μύθοι είναι η πραγματικότητα. Αλλά η εξιδανίκευση του παρελθόντος δεν αλλάζει τη ζοφερή καθημερινότητα. Και η Αριστερά, που αντιστάθηκε στους Γερμανούς, τους ταγματασφαλίτες τη χούντα, πέτυχε τις Πρέσπες; Εχει αφήσει τον πατριωτικό χώρο στους διαδόχους των κουκουλοφόρων και των δωσίλογων, δεν καλλιεργεί μια δημοκρατική έκφραση του πατριωτισμού.
5. Σταδιακά οι κοινωνίες μας έχουν γίνει πολυπολιτισμικές. Πολλά «μετα-υλιστικά» αιτήματα, η ισότητα στον γάμο, η άμβλωση, η απαγόρευση των διακρίσεων, έχουν γίνει δικαιώματα. Τμήματα του πληθυσμού θεωρούν ότι η θέση και η ταυτότητά τους απειλούνται. Η Ακροδεξιά υιοθετεί τη στρατηγική των «πολιτισμικών πολέμων»: φύλο και φυλή, πολιτική ορθότητα και ελευθερία του λόγου, προστασία της ιδιωτικότητας. Παλιότερα ο αντισημιτισμός ένωνε την Ακροδεξιά σε ολόκληρη την Ευρώπη. Σήμερα ο ρατσισμός και ο φασισμός είναι «μεταμοντέρνος»: έχει πληθώρα στόχων, είναι δικτυωμένος, οριζόντιος και ευέλικτος. Δίνει έμφαση στην κοινή επιθετική (και εγκληματική) συμπεριφορά παρά σε κοινή ιδεολογία. Χρησιμοποιεί ψευδοεπιχειρήματα οικονομικού, κοινωνικού και πολιτισμικού χαρακτήρα. Οι ξένοι «εισβάλλουν», μας παίρνουν τις δουλειές, είναι ριζικά διαφορετικοί στα έθιμα, το φαγητό και τη συμπεριφορά. Για την Ακροδεξιά η παρακμή της εθνικής κυριαρχίας, οι οικονομικές δυσκολίες, η ανεργία, η πολιτική ανικανότητα, η κοινωνική παρακμή, η δυσλειτουργία της οικογένειας, η διάβρωση των αξιών, καθώς και οι προσωπικές αποτυχίες και απογοητεύσεις έχουν όλες μια κοινή βάση. Οι αιτίες και τα συμπτώματα της δυσφορίας είναι, φυσικά, ποικίλα και συχνά άσχετα μεταξύ τους. Ομως, η στρατηγική της παράλογης μιας «εξήγησης» εντοπίζει τον «άλλον», τον αποδιοπομπαίο τράγο πίσω από κάθε πρόβλημα: τον μετανάστη, τον πρόσφυγα, τις διαφορετικές σεξουαλικότητες και θρησκείες.
Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν έλεγε ότι «αν δεν μιλάς για τον καπιταλισμό, δεν μπορείς να μιλήσεις για τον φασισμό». Ο Μαξ Χόρκχαϊμερ, ότι «κάθε φασισμός είναι αποτέλεσμα της αποτυχίας του κομμουνισμού». Παραφράζουμε. Η άνοδος της Ακροδεξιάς είναι αποτέλεσμα της μεταμόρφωσης του καπιταλισμού σε νεοφιλελευθερισμό και της υποχώρησης της Αριστεράς. Μόνο μια μεγάλη αριστερή συμπόρευση μπορεί να απαντήσει.
«ΜΕΤΑΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ»
Σήμερα ο ρατσισμός και ο φασισμός είναι «μεταμοντέρνος»: έχει πληθώρα στόχων, είναι δικτυωμένος, οριζόντιος και ευέλικτος. Δίνει έμφαση στην κοινή επιθετική (και εγκληματική) συμπεριφορά παρά σε κοινή ιδεολογία
● Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου
Διαβάστε περισσότερα