Μόλις πριν από τρεις εβδομάδες, είχαν αρχίσει ήδη να γράφονται οι πολιτικοί… επικήδειοι του προέδρου της Βραζιλίας, Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, καθώς ο ακροδεξιός αντίπαλός του Φλάβιο Μπολσονάρου – γιος του πρώην προέδρου της χώρας Ζαΐχ Μπολσονάρου – βγήκε νικητής στον πρώτο γύρο των εκλογών με ένα προβάδισμα που φάνταζε αδύνατον να ξεπεραστεί.
Στα 80 του χρόνια, ο Λούλα έμοιαζε να κατευθύνεται σιωπηλά προς την έξοδο μετά από τέσσερις δεκαετίες στο επίκεντρο της πολιτικής ζωής στη Βραζιλία, σημειώνει σε ανάλυσή της η ιστοσελίδα The Conversation.
Την Κυριακή 25 Οκτωβρίου, ωστόσο, ο Λούλα τους διέψευσε όλους, κερδίζοντας τον β’ γύρο των εκλογών και εξασφαλίζοντας μια τέταρτη – μη συνεχόμενη – θητεία ως πρόεδρος της χώρας.
Ωστόσο, με τον Μπολσονάρου να αρνείται να αποδεχθεί το αποτέλεσμα, η νίκη του Λούλα επισκιάζεται από εντάσεις, τονίζει από την πλευρά του ο Guardian.
Πώς κατάφερε λοιπόν ο Λούλα να ανατρέψει τα δεδομένα και να επικρατήσει στον β’ γύρο; Ποια η σημασία του αποτελέσματος πέρα από τη Βραζιλία, ποιος ο ρόλος του Ντόναλντ Τραμπ στις εκλογές και ποιες θα είναι οι προκλήσεις της επόμενης ημέρας;
Τρεις λόγοι που το αποτέλεσμα είναι πρωτοφανές
Το εκλογικό αποτέλεσμα είναι πρωτοφανές για τη βραζιλιάνικη πολιτική σκηνή, τουλάχιστον από τρεις απόψεις, σημειώνει το Conversation.
Πρώτον, κανένας υποψήφιος για την προεδρία της Βραζιλίας δεν είχε κερδίσει ποτέ τον πρώτο γύρο για να χάσει στη συνέχεια στον δεύτερο. Από τότε που καθιερώθηκε συνταγματικά το σύστημα των δύο γύρων το 1988, όποιος προηγούνταν στον πρώτο γύρο, κέρδιζε πάντα και την τελική αναμέτρηση.
Ο Λούλα το ανέτρεψε αυτό, μετατρέποντας μια διαφορά περίπου 2,2 εκατομμυρίων ψήφων εις βάρος του στον πρώτο γύρο σε μια καθαρή νίκη, μέσα σε διάστημα μόλις τριών εβδομάδων.
Δεύτερον, κανένας πρόεδρος της Βραζιλίας δεν είχε εκλεγεί ποτέ για τέσσερις θητείες. Όταν ολοκληρωθεί η νέα του θητεία, ο Λούλα θα έχει κυβερνήσει τη Βραζιλία για 16 (μη συναπτά) έτη – πρόκειται για τη μακροβιότερη θητεία δημοκρατικά εκλεγμένου ηγέτη στην ιστορία της χώρας.
Μόνο ο Ζετούλιο Βάργκας κυβέρνησε για μεγαλύτερο διάστημα. Παρέμεινε στην εξουσία επί σχεδόν δύο δεκαετίες – μέσω επανάστασης, δικτατορίας αλλά και δημοκρατικών εκλογών – κατά την περίοδο από τη δεκαετία του 1930 έως εκείνη του 1950, και θεωρείται ευρέως ως ο πρόεδρος που έπαιξε τον πιο καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της Βραζιλίας.
Τρίτον, καμία προεκλογική εκστρατεία για τον δεύτερο γύρο στη Βραζιλία δεν είχε κάνει ποτέ τόσους πολλούς ανθρώπους να βγουν στους δρόμους και να κινητοποιηθούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σε στήριξη της μίας ή της άλλη πλευράς.
Σε αντίθεση με τον πρώτο γύρο, ο δεύτερος γύρος δεν ήταν ήρεμος. Υπήρξε μια μαζική κινητοποίηση ψηφοφόρων, η οποία ήταν μάλιστα ιδιαίτερα σφοδρή.
Η βραζιλιάνικη Αριστερά έδωσε μια άνιση μάχη απέναντι σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, οικονομικές ελίτ και ένα Ανώτατο Εκλογικό Δικαστήριο, του οποίου ο πρόεδρος κατηγορήθηκε ότι προσπάθησε να γείρει την πλάστιγγα υπέρ του Μπολσονάρου, σημειώνει το Conversation στην ανάλυσή του.
Ο Λούλα έχει στο ενεργητικό του μια μακρά σειρά πολιτικών «θαυμάτων» και πρόσθεσε άλλο ένα σε αυτή τη λίστα, τονίζεται στο ίδιο δημοσίευμα.
Ο «μπολσοναρισμός» και ο ρόλος της Meta
«Ο “μπολσοναρισμός” είναι ένα κίνημα της άκρας δεξιάς… που έχει ριζώσει βαθιά στη βραζιλιάνικη κοινωνία», δήλωσε στον ανταποκριτή του Guardian Τομ Φίλιπς, νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο Μπερνάρντο Μέλο Φράνκο, πολιτικός αρθρογράφος της εφημερίδας «O Globo» στο Ρίο, επισημαίνοντας μια σειρά κοινωνικών μεταβολών που συνέβαλαν σε αυτό.
Ο ευαγγελικός χριστιανισμός έχει εξαπλωθεί σε όλη τη Βραζιλία τις τελευταίες δεκαετίες, με τους ηγέτες των εκκλησιών να στηρίζουν τις κοινωνικά συντηρητικές πολιτικές που προωθούν τόσο ο Φλάβιο όσο και ο Ζαΐχ Μπολσονάρου.
Ο Φλάβιο, ένθερμος υποστηρικτής της οπλοκατοχής, εκμεταλλεύτηκε την αγανάκτηση των ψηφοφόρων για τα χρόνια προβλήματα της εγκληματικότητας και της βίας στις πόλεις. Αν και ο ίδιος αποτελεί μέρος του πολιτικού κατεστημένου της Βραζιλίας εδώ και δεκαετίες, κατάφερε να παρουσιαστεί ως ένας «εξωτερικός» παράγοντας που αντιμάχεται το σύστημα, χρησιμοποιώντας τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πολύ πιο αποτελεσματικά από τον αντίπαλό του.
Κάποιοι άλλοι, ωστόσο, πιστεύουν ότι έλαβε σημαντική βοήθεια: περίπου δώδεκα οργανώσεις παρακολούθησης και ερευνητικές ομάδες δημοσίευσαν εκθέσεις, σύμφωνα με τις οποίες η Meta ενδέχεται να ευνόησε την προεκλογική εκστρατεία του γερουσιαστή.
Η αντιπαράθεση κλιμακώθηκε όταν το εκλογοδικείο της Βραζιλίας διέταξε τη Meta να μην επιτρέπει «άνιση μεταχείριση» μεταξύ των υποψηφίων, με την εταιρεία να χαρακτηρίζει τους ισχυρισμούς «ψευδείς και αβάσιμους».
Πώς έκανε την ανατροπή ο Λούλα
Οι προοδευτικές δυνάμεις κινητοποιήθηκαν έντονα μετά τα αποτελέσματα του πρώτου γύρου, τα οποία έδειξαν ποσοστό αποχής-ρεκόρ της τάξης του 21% – φαινόμενο πιο συχνό σε ομάδες που υποστηρίζουν τον Λούλα, όπως οι ψηφοφόροι χαμηλότερου εισοδήματος – και έστρεψαν την προσοχή τους στην κινητοποίηση των ψηφοφόρων.
Εκατομμύρια άνθρωποι προσχώρησαν σε ένα κανάλι στο WhatsApp με την ονομασία «Ο στρατός του Λούλα», το οποίο έδινε καθημερινές οδηγίες για το πώς να γίνει viral το περιεχόμενο υπέρ του υποψηφίου.
Ο 80χρονος πολιτικός – ο οποίος απέκτησε το πρώτο του smartphone μόλις πρόσφατα – άρχισε να δημοσιεύει περιεχόμενο στο Instagram και το TikTok. Για πρώτη φορά, η ψηφιακή απήχηση του Λούλα ξεπέρασε εκείνη του Μπολσονάρου.
Την ίδια στιγμή, η προεκλογική εκστρατεία του Μπολσονάρου κλονίστηκε από μια σειρά σκανδάλων, επισημαίνει ο Guardian. Σε μια αποκάλυψη που κάνει το σκάνδαλο «partygate» της Βρετανίας να μοιάζει ασήμαντο, το βραζιλιάνικο περιοδικό «Piauí» ανέφερε την περασμένη εβδομάδα ότι, στο αποκορύφωμα της πανδημίας του κορωνοϊού το 2020, ο Φλάβιο Μπολσονάρου παρευρέθηκε σε πάρτι σε σκάφος, μαζί με σεξεργάτριες και εκπροσώπους συμφερόντων που σχετίζονταν με τα εμβόλια, οι οποίοι επιδίωκαν να συνάψουν συμφωνίες με την κυβέρνηση του πατέρα του.
Εν μέσω εικασιών ότι μια ανατροπή ίσως ήταν εφικτή, σε μια συγκέντρωση ενός εκατομμυρίου ανθρώπων στην παραλία Κοπακαμπάνα του Ρίο το Σάββατο, ακτιβιστές ξεδίπλωσαν ένα τεράστιο κίτρινο και πράσινο πανό που διακήρυττε: «Θα ανατρέψουμε την κατάσταση!»
Και έτσι έγινε.
Η σημασία του αποτελέσματος πέρα από τη Βραζιλία
Σύμφωνα με την ανάλυση του Conversation, η σημασία της νίκης του Λούλα ξεπερνά κατά πολύ τα σύνορα της Βραζιλίας, και πάλι με τρεις τρόπους.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, η Βραζιλία παραμένει ανάχωμα απέναντι στην άνοδο της ακροδεξιάς. Στις πρόσφατες εκλογικές αναμετρήσεις σε όλη τη Λατινική Αμερική και την Ευρώπη, τα ακροδεξιά κόμματα και οι ηγέτες τους έχουν σημειώσει άνοδο σχεδόν παντού.
Η Βραζιλία, η τέταρτη μεγαλύτερη δημοκρατία στον κόσμο, ακολούθησε τώρα μια αντίθετη πορεία, αποτελώντας ένα σύμβολο που οι δημοκρατικοί πολίτες σε άλλα μέρη του κόσμου δεν θα αγνοήσουν.
Σε περιφερειακό επίπεδο, ο Λούλα αψήφησε τη λεγόμενη «κατάρα των εν ενεργεία κυβερνήσεων». Την τελευταία δεκαετία στη Λατινική Αμερική, τα κυβερνώντα κόμματα έχουν υποστεί τη μία εκλογική ήττα μετά την άλλη, καθώς οι ψηφοφόροι τα τιμώρησαν για τον πληθωρισμό, την ανασφάλεια και τη στασιμότητα της οικονομίας.
Η οικονομία της Βραζιλίας βρισκόταν σε σχετικά καλή κατάσταση, ωστόσο τα οφέλη ήταν περιορισμένα και δεν έγιναν αισθητά με τον ίδιο τρόπο από όλους. Όλα προμήνυαν την ήττα του Λούλα, κι όμως εκείνος κατάφερε να ανατρέψει τα προγνωστικά.
Η νίκη του λειτουργεί επίσης ως ανάχωμα στο λεγόμενο «Δόγμα Ντονρόε» (Donroe Doctrine), το οποίο αναφέρεται στην προσπάθεια της κυβέρνησης Τραμπ να εντάξει το Δυτικό Ημισφαίριο πιο σταθερά στη σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ, μέσω δασμών, απειλών και πολιτικής εύνοιας.
Τονίζεται ότι ο Μπολσονάρου είχε παρουσιάσει τον εαυτό του, κατά την προεκλογική περίοδο, ως τον προτιμώμενο εταίρο της Ουάσιγκτον στη Νότια Αμερική. Οι ψηφοφόροι της Βραζιλίας απέρριψαν αυτή την πρόταση.
Σε εγχώριο επίπεδο, το αποτέλεσμα αναδεικνύει επίσης τη δύναμη της λαϊκής κινητοποίησης στον χώρο της Αριστεράς. Μετά την αδύναμη επίδοση του Λούλα στον πρώτο γύρο, η εκστρατεία του κατάφερε να αναπτερώσει το ηθικό των απογοητευμένων υποστηρικτών του και να συγκροτήσει έναν ευρύ συνασπισμό ψηφοφόρων, ορισμένοι εκ των οποίων ψήφισαν όχι τόσο υπέρ του Λούλα, όσο εναντίον όσων εκπροσωπεί ο Μπολσονάρου.
Παράλληλα, κινητοποίησε πολίτες που απείχαν από τον πρώτο γύρο, ωθώντας τους να προσέλθουν στις κάλπες.
Ποιος ο ρόλος του Τραμπ στις εκλογές;
Ο Αμερικανός πρόεδρος καυχήθηκε για το ότι «βοήθησε πολλούς ανθρώπους να εκλεγούν» στη Λατινική Αμερική, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως «ρυθμιστή» (kingmaker), μετά την άνοδο στην εξουσία μιας σειράς δεξιών υποψηφίων που ευθυγραμμίζονται με την Ουάσιγκτον, εξηγεί ο Guardian.
Αν και ο Τραμπ δεν υποστήριξε ανοιχτά τον Φλάβιο Μπολσονάρου, η επιρροή του ήταν έντονη. Πέρυσι, χαρακτήρισε τη δίκη του συμμάχου του, Ζαΐρ Μπολσονάρου, ενώπιον του Ανωτάτου Δικαστηρίου ως «κυνήγι μαγισσών», επιβάλλοντας παράλληλα δασμούς-μαμούθ ύψους 50% στις βραζιλιάνικες εισαγωγές, ως αντίποινα για αυτό που ο ίδιος αποκάλεσε πολιτική δίωξη.
Από την πλευρά του, ο Λούλα παρουσίασε τον εαυτό του ως υπερασπιστή της χώρας απέναντι στα «αποικιοκρατικά» σχέδια του Τραμπ. Η νίκη του εδραιώνει μια πολυμερή εξωτερική πολιτική και μια ρεαλιστική προσέγγιση στις σχέσεις με τις ΗΠΑ, την Κίνα και τη Ρωσία. Ο ίδιος απέρριψε προσκλήσεις για συμμετοχή στην αμφιλεγόμενη συμμαχία χωρών της Λατινικής Αμερικής, οι οποίες διεξάγουν στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά των καρτέλ ναρκωτικών σε συνεργασία με το Πεντάγωνο – μια κίνηση που θα είχε οδηγήσει σε πολύ μεγαλύτερη εμπλοκή των ΗΠΑ στο βραζιλιάνικο έδαφος.
Επιπλέον, μια νίκη των υποστηρικτών της δημοκρατίας σε μία χώρα, μπορεί να ενισχύσει τους ομοϊδεάτες τους διεθνώς. Όπως εξηγεί ο αρχισυντάκτης διεθνών ειδήσεων του Guardian, Τζούλιαν Μπόργκερ, η ψηφοφορία στη Βραζιλία συνδέεται στενά με μια σειρά κρίσιμων εκλογικών αναμετρήσεων – στη Σερβία χθες, στο Ισραήλ την Τρίτη και στις ΗΠΑ την επόμενη εβδομάδα.
Η νίκη του Λούλα ενδέχεται να έχει παγκόσμιες προεκτάσεις, καθώς ηγέτες από τη Λατινική Αμερική και ολόκληρο τον κόσμο έσπευσαν το πρωί της Δευτέρας να τον συγχαρούν.
Τώρα αρχίζουν τα δύσκολα
Όπως επισημαίνει πάντως το Conversation, ο Λούλα δεν πρέπει να συγχέει την επιβίωση με τη δικαίωση. Πράγματι, άλλαξε πορεία. Μέσα σε τρεις εβδομάδες, αναγνώρισε τα λάθη που έκανε κατά τη διάρκεια της τετραετούς θητείας του, και ειδικότερα κατά την υποτονική προεκλογική εκστρατεία του πρώτου γύρου. Ενίσχυσε το μήνυμά του, διεύρυνε τις συμμαχίες του και απευθύνθηκε άμεσα στους ψηφοφόρους που είχε χάσει. Πρόκειται για ένα σημαντικό επίτευγμα για έναν πολιτικό, όσο έμπειρος κι αν είναι.
Ωστόσο, καλείται πλέον να κυβερνήσει μια χώρα πιο πολωμένη από ποτέ. Η πολιτική βία στους δρόμους έχει ενταθεί, ενώ η ρητορική μίσους διαδίδεται ελεύθερα στο διαδίκτυο.
Εξέχουσες προσωπικότητες της άκρας δεξιάς, όπως ο Νικολάς Φερέιρα και ο Λούκας Παβανάτο, έχουν ήδη δηλώσει ότι δεν πρόκειται να αποδεχθούν το εκλογικό αποτέλεσμα. Ο Μπολσονάρου δήλωσε αργά την Κυριακή ότι δεν θα αναγνωρίσει την ήττα του και ότι θα επιδιώξει την ακύρωση της ψηφοφορίας.
Υπάρχει, επίσης, ο παράγοντας των ΗΠΑ. Δεδομένων των στενών δεσμών του Λευκού Οίκου με την οικογένεια Μπολσονάρου, υφίσταται πραγματικός κίνδυνος η πλευρά του Τραμπ να αμφισβητήσει – ή ακόμα και να αρνηθεί να αναγνωρίσει – το εκλογικό αποτέλεσμα. Κάτι τέτοιο θα ήταν πρωτοφανές, ενώ πριν από μερικά χρόνια θα φάνταζε αδιανόητο.
Την κατάσταση περιπλέκει περαιτέρω μια νομική διαμάχη που προέκυψε την ίδια την ημέρα των εκλογών. Έπειτα από καταγγελίες ότι υποστηρικτές του Λούλα παρεμποδίστηκαν από το να ασκήσουν το εκλογικό τους δικαίωμα σε διάφορες πόλεις, οι δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου και του Ανωτάτου Εκλογικού Δικαστηρίου της Βραζιλίας ήρθαν σε αντιπαράθεση σχετικά με το αν θα έπρεπε να παραταθούν οι ώρες ψηφοφορίας.
Ανεξάρτητα από τη νομική βάση του ζητήματος, το Conversation αναφέρει ότι η διαμάχη αυτή παρέχει στην ηττημένη πλευρά ένα έτοιμο αφήγημα περί «παρατυπιών κατά την ψηφοφορία».
Το ζήτημα αυτό ενδέχεται να προκαλέσει σοβαρή ανησυχία για αρκετές εβδομάδες.
Τρία ερωτήματα για τη νέα θητεία του Λούλα
Όταν ο Λούλα αναλάβει καθήκοντα στις 5 Ιανουαρίου, τρία ερωτήματα θα καθορίσουν την τέταρτη θητεία του, επισημαίνει το Conversation.
Το πρώτο αφορά το πώς θα κυβερνήσει ο Λούλα μια βαθιά διχασμένη χώρα, με συντηρητική πλειοψηφία στο Κογκρέσο και περισσότερους από δώδεκα δεξιούς κυβερνήτες πολιτειών.
Το νομοθετικό σώμα, το οποίο τον κρατούσε «όμηρο» τα τελευταία τέσσερα χρόνια, έχει γίνει ακόμη πιο εχθρικό. Κάθε προϋπολογισμός, κάθε μεταρρύθμιση και κάθε διορισμός θα αποτελούν αντικείμενο σκληρών διαπραγματεύσεων, ενώ πάνω από το κεφάλι του Λούλα θα πλανάται η απειλή της καθαίρεσης.
Το δεύτερο ερώτημα αφορά το πώς θα αντιμετωπίσει προβλήματα που ξεπερνούν κατά πολύ τις κομματικές αντιπαραθέσεις;
Σε αυτά περιλαμβάνονται οι δημοσιονομικές πιέσεις από την αύξηση των κρατικών δαπανών, η σταδιακή απώλεια εμπιστοσύνης στους δημοκρατικούς θεσμούς και ένα θεσμικό σύστημα που δεν λειτουργεί πλέον όπως είχε σχεδιαστεί.
Το Ανώτατο Δικαστήριο – κάποτε εγγυητής της δημοκρατικής τάξης – έχει δει τη νομιμοποίησή του να κλονίζεται εξαιτίας ενός μεγάλου οικονομικού σκανδάλου που αφορά την Banco Master. Αν και ο πρόεδρος δεν μπορεί να «διορθώσει» ένα δικαστήριο, μπορεί τουλάχιστον να μην αντιμετωπίσει την κρίση ως πρόβλημα κάποιου άλλου.
Το τρίτο ερώτημα είναι και το σημαντικότερο. Θα αξιοποιήσουν ο Λούλα, το Κόμμα των Εργαζομένων (PT) και οι ευρύτερες δημοκρατικές δυνάμεις της Βραζιλίας αυτή την ευκαιρία για να ανανεώσουν την πολιτική ζωή της χώρας;
Κάτι τέτοιο θα σήμαινε:
νέες εναλλακτικές πολιτικές ηγεσίες, πέρα από τους ηλικιωμένους ηγέτες που κυριαρχούν στην Αριστερά εδώ και 40 χρόνια·
νέες μορφές λαϊκής πολιτικής συμμετοχής, οι οποίες δεν εξαρτώνται από μία και μόνο χαρισματική προσωπικότητα·
ένα νέο αφήγημα που θα απευθύνεται στους εργαζόμενους με επισφαλείς συνθήκες, στις θρησκευόμενες οικογένειες και στους αγανακτισμένους ψηφοφόρους που έχουν στραφεί προς την άκρα δεξιά.
Αυτό θα ήταν το μόνο πραγματικό αντίδοτο στην πόλωση και δεν πρόκειται να προκύψει από μία εκλογική αναμέτρηση ή από έναν και μόνο ηγέτη, επισημαίνεται στην ανάλυση.
Η επιστροφή του Λούλα χάρισε στη Βραζιλία χρόνο. Το αν θα προσφέρει κάτι περισσότερο, εξαρτάται από τις ενέργειες του ίδιου και των συμμάχων του τα επόμενα τέσσερα χρόνια, βήμα προς βήμα.
Ο Λούλα πέτυχε ξανά ένα θαύμα. Το τελευταίο του στοίχημα είναι να διασφαλίσει ότι η Βραζιλία δεν θα χρειαστεί κι άλλο, καταλήγει το Conversation.
Διαβάστε περισσότερα