Το πρωί που θα ξυπνήσουν
πάλι τις βουτιές θ’ αρχίσουν
Κι αν δε βγάλουνε σφουγγάρια
θα ‘χουν άσχημα χαμπάρια
Στίχος από το τραγούδι του Γ. Μπάτη — «Οι Σφουγγαράδες»
Η κατάδυση, είτε ελεύθερη είτε αυτόνομη, αποτελεί σήμερα μια συναρπαστική δραστηριότητα αναψυχής που μας επιτρέπει να γνωρίσουμε έναν παράλληλο κόσμο κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Κάποτε, όμως, η δραστηριότητα αυτή υπήρξε μονόδρομος για την επιβίωση ολόκληρων νησιωτικών κοινωνιών.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η καταδυτική κοινότητα των Δωδεκανήσων αριθμούσε περισσότερους από 10.000 δύτες. Σε τόπους όπου η θάλασσα καθόριζε το μέλλον κάθε οικογένειας, γεννήθηκε ένας άνθρωπος που έμελλε να γίνει θρύλος. Ο Στάθης Χατζής, ο πιο ξακουστός «γυμνός δύτης» της Σύμης, πέτυχε το 1913 κάτι που οι ειδικοί θεωρούσαν ως τότε αδύνατο: εντόπισε και έδεσε μια χαμένη άγκυρα σε βάθος σχεδόν 80 μέτρων — χωρίς στολή, χωρίς μπουκάλες, μόνο με μία ανάσα. Η ιστορία του, παρά τα χρόνια που πέρασαν, παραμένει μια από τις πιο εντυπωσιακές σελίδες της ελληνικής ναυτικής παράδοσης.
Παιδί της Θάλασσας
Γεννημένος το 1878 στη Σύμη, σε μια εποχή όπου το νησί ήταν διεθνές κέντρο σπογγαλιείας, ο Χατζής μεγάλωσε μέσα στη θάλασσα. Όπως οι περισσότεροι άντρες του νησιού, άρχισε να βουτάει από πολύ μικρή ηλικία. Στα δώδεκα του συμμετείχε ήδη σε σπογγαλιευτικές εξορμήσεις. Στα δεκαέξι μπορούσε να μείνει στο νερό έως και πέντε λεπτά. Ενώ στα είκοσι του κατέβαινε σε βάθη που για τους περισσότερους θεωρούνταν απαγορευτικά.
Ακολουθούσε την παραδοσιακή τεχνική των Συμιακών δυτών, χρησιμοποιώντας την καμπανελόπετρα ή αλλιώς γνωστή και ως σκανδαλόπετρα, μια επίπεδη πέτρα περίπου 15 κιλών δεμένη με σκοινί, που βοηθούσε στη γρήγορη και ελεγχόμενη κάθοδο.
Το κατόρθωμα που συγκλόνισε την εποχή
Στις 16 Ιουλίου 1913, το ιταλικό θωρηκτό «Regina Margherita» —πλοίο ανάλογο με το ελληνικό θωρηκτό «Αβέρωφ»— έχασε την άγκυρά του ενώ επιχειρούσε να αγκυροβολήσει στα Πηγάδια Καρπάθου, κοντά στο νησί Δεσποτικό. Οι δύτες του πλοίου προσπάθησαν να την εντοπίσουν, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Ο πλοίαρχος ζήτησε βοήθεια από την Κάλυμνο, όμως το βάθος των 70–80 μέτρων ήταν απαγορευτικό για το σκάφανδρο της εποχής. Τότε του μίλησαν για τον Χατζή. Ο Συμιακός δύτης κατάφερε όχι μόνο να εντοπίσει την άγκυρα, αλλά και να περάσει το σκοινί ώστε να μπορέσει να ανασυρθεί. Ο χρόνος παραμονής του στο βυθό καταγράφηκε στα 3 λεπτά και 58 δευτερόλεπτα, μια επίδοση που εντυπωσιάζει ακόμη και τους σημερινούς ειδικούς. Για τους Ιταλούς αξιωματικούς ήταν κάτι «ακατανόητο». Για τους Συμιακούς, απλώς η απόδειξη όσων γνώριζαν ήδη για τον άνθρωπό τους.
Η ανταμοιβή και το μοναδικό προνόμιο
Οι Ιταλοί θέλησαν να τον ανταμείψουν με χρήματα. Ο Χατζής, όμως, ζήτησε κάτι διαφορετικό: την ελευθερία να ταξιδεύει χωρίς περιορισμούς στα νερά των Δωδεκανήσων και απαλλαγή από φόρους για τη σπογγαλιευτική του δραστηριότητα. Το αίτημα έγινε δεκτό — ένα πρωτοφανές προνόμιο για την εποχή.
Κανένας άλλος Έλληνας σφουγγαράς δεν είχε λάβει τέτοια άδεια από την ιταλική διοίκηση.
Μετανάστευση και επιστροφή
Μετά το μυθικό κατόρθωμά του, ο Χατζής ακολούθησε το ρεύμα της εποχής και μετανάστευσε στην Αμερική. Δούλεψε σε απαιτητικά και επικίνδυνα επαγγέλματα, ταξίδεψε σε υπερωκεάνιες διαδρομές και σύμφωνα με μαρτυρίες, επέζησε ακόμη και από ναυάγιο. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του τα πέρασε στη Σύμη, έχοντας χτυπηθεί από καρκίνο των πνευμόνων — μια συχνή και άδοξη κατάληξη για πολλούς δύτες της εποχής. Πέθανε το 1936, ήσυχα, στο νησί όπου μεγάλωσε και έμαθε να αγαπά τη θάλασσα.
Η κληρονομιά του σήμερα
Στο λιμάνι της Σύμης δεσπόζει σήμερα το άγαλμά του. Η κληρονομιά του, όμως, συνεχίζει να ταξιδεύει μέσα από τις ιστορίες των παλιών σφουγγαράδων, τις διηγήσεις των σύγχρονων δυτών και την παράδοση μιας θάλασσας που διδάσκει πως ο άνθρωπος μπορεί να υπερβεί τα όριά του όταν η ανάγκη, η τέχνη και η τόλμη συναντιούνται. Ο Στάθης Χατζής δεν κυνήγησε ούτε τη δόξα ούτε τα χρήματα παρά μόνο την ελευθερία και την βρήκε εκεί όπου λίγοι άνθρωποι τόλμησαν να φτάσουν: στο απέραντο γαλάζιο.
*Δύτης
Διαβάστε περισσότερα