Στα εργαστήρια σκέψης (δεξαμενές σκέψης ονομάζονται στη δημοσιογραφική γλώσσα) της διεθνούς ερευνητικής και επιστημονικής κοινότητας, το κεντρικό πρόβλημα που αποτελεί αντικείμενο έρευνας είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να συνειδητοποιήσει σε ποια εποχή και σε ποια κοινωνία ζει.
Η κουκουβάγια πετάει στο σούρουπο υποστηρίζει ο Hegel: η γνώση του παρόντος και η αυτοσυνείδηση του ανθρώπου στη σύγχρονη εποχή θα κατακτηθεί, κατά τον Hegel, αφού θα έχουν συντελεστεί οι κοινωνικές αλλαγές.
Από την άλλη όχθη της ιστορικής εξέλιξης, μια άλλου τύπου ερμηνευτική σχολή υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος στην ιστορική εξέλιξή του μπορεί να ζει ως φυσική ύπαρξη, χωρίς να έχει ανάγκη να καταφεύγει σε ερμηνευτικά σχήματα αυτοσυνείδησης. Πέρα από τις επιστημολογικές διαμάχες σχετικά με την αναγκαιότητα, τη χρησιμότητα ή τη δυνατότητα της θεμελίωσης της ερμηνευτικής δυναμικής του παρόντος, θα πρέπει να παραδεχθούμε ότι η ανθρώπινη ιστορική εξέλιξη δεν είναι υπόθεση τύφλωσης ή άγνοιας. Εάν ο ίδιος ο άνθρωπος δεν μπορεί να φθάσει στην απόλυτη γνώση των συνθηκών της ζωής του, τουλάχιστον μπορεί να διατυπώσει υπαινιγμούς ή και να γράψει υποσημειώσεις στο μεγάλο βιβλίο της Ιστορίας.
Με βάση τα παραπάνω, θα προσπαθήσω να αναπτύξω μερικές σκέψεις για το μείζον θέμα της ιστορικής καμπής την οποία διανύουμε ως ανθρωπότητα. Εχει ήδη συμπληρωθεί το πρώτο τέταρτο (χρονολογικά) του εικοστού πρώτου αιώνα και τα εννοιολογικά και ερμηνευτικά εργαλεία του ανθρώπινου πνεύματος για τη σύλληψη της εποχής μας είναι απαρχαιωμένα!
Η απόσταση ανάμεσα στην έννοια και την πραγματικότητα έχει μετατραπεί σε αγεφύρωτο χάσμα. Προσφάτως στη βιβλιογραφία προστέθηκε ένας συλλογικός τόμος με τον τίτλο «Postismen. Vom Nutzen und Nachteil eines Denkmusters für die Wissenschaften» (στα ελληνικά μπορεί να μεταφραστεί: μετα-ισμοί, οφέλη και μειονεκτήματα ενός τρόπου σκέψης για τις επιστήμες – 2026). Ολοι οι ερευνητές σ’ αυτόν τον τόμο τονίζουν την αμηχανία της σκέψης μπροστά στις ραγδαίες, ριζικές και δομικές αλλαγές της κοινωνικής πραγματικότητας. Αυτός είναι, εξάλλου, και ο λόγος της χρήσης του όρου «μετά» (post). Θυμάμαι πως ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, όταν συζητούσα μαζί του αυτό το ζήτημα, επέμενε ότι δεν πρόκειται να χρησιμοποιήσει ποτέ τον όρο «μετά», επειδή μια τέτοιου τύπου επιστημολογική στάση (Verhalten) θα ακύρωνε όλο το επιστημονικό έργο του.
Καταλαβαίνουμε όλοι μας πως, εάν δεν «κατασκευάσουμε» νέα εννοιολογικά και ερμηνευτικά εργαλεία για να συλλάβουμε την εποχή μας, τότε θα είμαστε καταδικασμένοι στην «τύφλωση» του Canneti. Δηλαδή, σε μια πραγματολογική συνθήκη, στην οποία ο άνθρωπος θα ζει, θα αποφασίζει και θα πράττει, αλλά οι δρόμοι της ιστορίας του δεν θα έχουν χαραχτεί από τον ίδιον.
Οταν, λοιπόν, λέμε ότι ζούμε σε μια ιστορική καμπή στην εξέλιξη της ανθρωπότητας, πρωτίστως το βλέμμα μας στρέφεται στο ζήτημα: σε τι χρησιμεύει η σκέψη, το πνεύμα, για τον άνθρωπο και τις συνθήκες της ζωής του. Η ιστορική καμπή στην οποία ζούμε δεν είναι κάτι που καθορίζεται από την αλλαγή ρόλου της οικονομικής δραστηριότητας του ανθρώπου. Πράγματι, η οικονομία καθίσταται η «πρώτη αρχή» της ανθρώπινης συνθήκης. Η ριζική αλλαγή που συντελείται, όμως, στην εποχή μας αναλύεται ως αμηχανία της σκέψης και του πνεύματος μπροστά στη νέα ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα.
*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr