Οι κοινωνίες συγκροτούνται μέσα από αλυσίδες δώρων που δημιουργούν αλυσίδες χρεών και συμβολικές ανταλλαγές, όπως γράφει ο Γάλλος ανθρωπολόγος Μαρσέλ Μος.
Το ασφαλιστικό σύστημα -οι εργαζόμενοι που πληρώνουν τους συνταξιούχους– είναι μια τέτοια αλυσίδα σε θεσμική μορφή. Τι σημαίνει για τον Ευρωπαίο πολίτη η πιθανή αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης, όπως προκύπτει από την Εκθεση Γήρανσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το 2027 όπου το συνταξιοδοτικό ζήτημα αποτυπώνεται ως μια εξίσωση δημοσιονομικής βιωσιμότητας και οι συνταξιούχοι εμφανίζονται ως δημοσιονομικό βάρος;
Στα Ageing Report η τεχνοκρατική Ευρώπη ταυτίζει την αξία του ανθρώπου με την παραγωγική του ικανότητα. Η διαρκής αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης λειτουργεί ως μηχανισμός που απαιτεί από το άτομο να παραμείνει νέο, ευέλικτο και μάχιμο μέχρι τα βαθιά γεράματα. Το ορόσημο της ξεκούρασης μετατοπίζεται συνεπώς στο διηνεκές με αποτέλεσμα το υποκείμενο να βιώνει μια κατάσταση διαρκούς αβεβαιότητας όπου ο χρόνος της ζωής υποτάσσεται πλήρως στον χρόνο της εργασίας.
Τι σημαίνει λοιπόν για μια κοινωνία να γερνάει με αξιοπρέπεια; Η κοινωνική ανθρωπολογία μάς επιτρέπει να εξετάσουμε το συνταξιοδοτικό σύστημα όχι μόνο ως θεσμό οικονομικής αναδιανομής, αλλά και ως μορφή κοινωνικής αμοιβαιότητας. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης της προηγούμενης δεκαετίας η σύνταξη των παππούδων στήριξε ολόκληρες οικογένειες, αναδεικνύοντας τη διάσταση της διαγενεακής αλληλεγγύης του συνταξιοδοτικού.
Η σημερινή γενιά εργαζομένων χρηματοδοτεί, μέσω των εισφορών και της φορολογίας, τις συντάξεις της προηγούμενης γενιάς, ενώ προσδοκά ότι οι επόμενες γενιές θα διατηρήσουν αντίστοιχους θεσμούς προστασίας για εκείνη. Η σχέση αυτή δεν αποτελεί απλή οικονομική συναλλαγή. Εμπεριέχει την αναγνώριση ότι η κοινωνία είναι μια ιστορική συνέχεια με συμβολικές ανταλλαγές. Μόνο που για μια ολόκληρη γενιά εργαζομένων, η συνταξιοδότηση ενδέχεται να μην αποτελεί πλέον ένα σχετικά προβλέψιμο στάδιο ζωής, αλλά έναν διαρκώς μετακινούμενο χρονικό ορίζοντα. Ιδίως αφότου το Ageing Report 2027 πρόβλεψε αύξηση στα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης από το 2030 εξαιτίας της δημογραφικής γήρανσης.
Η συνταξιοδότηση όμως δεν είναι απλά η διακοπή της εργασίας με κάποια δικαιώματα συμμετοχής στον κοινωνικό πλούτο. Είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να υπάρξει χωρίς να βρίσκεται διαρκώς υπό την πίεση της οικονομικής αναγκαιότητας. Εξάλλου η συνταξιοδοτική προστασία έχει και μια συμβολική λειτουργία, τη θεσμική αναγνώριση της ανθρώπινης ευαλωτότητας λόγω γήρανσης όπου το υποκείμενο έρχεται αντιμέτωπο με τη φθορά και την πιθανή του εξάρτηση από τους Αλλους.
Ταυτόχρονα η αποχώρηση από την παραγωγική διαδικασία μπορεί να βιωθεί ως απώλεια και κατ’ επέκταση ως μια διαδικασία πένθους καθώς το άτομο καλείται να αποχωριστεί ένα τεράστιο κεφάλαιο της ζωής του, χωρίς να είναι πάντα σε θέση να επενδύσει ψυχικά στο επόμενο.
Η έννοια της σύνταξης συνδέεται ιστορικά με τη συγκρότηση του νεωτερικού κράτους, την ανάπτυξη της μισθωτής εργασίας και τη θεσμοποίηση της κοινωνικής ασφάλισης. Είναι κοινωνικό δικαίωμα και κάθε αναπροσαρμογή της αγγίζει τον πυρήνα της ιδιότητας του πολίτη. Συνεπώς η προοπτική οι σημερινοί σαραντάρηδες να χρειαστεί να εργαστούν μέχρι τα 70 ή και πέρα από αυτά, προκειμένου να εξασφαλίσουν συνταξιοδοτικό εισόδημα, δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη συζήτηση για τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης. Αγγίζει τον πυρήνα του κοινωνικού συμβολαίου πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε το μεταπολεμικό ευρωπαϊκό κράτος πρόνοιας. Οταν στον δημόσιο λόγο οι συνταξιούχοι περιγράφονται αποκλειστικά ως «βάρος», «κόστος» ή «δημογραφικό πρόβλημα», παράγεται παράλληλα και μια συμβολική υποτίμηση, ενώ πλήττεται το κοινωνικό συμβόλαιο φροντίδας και διαγενεακής αλληλεγγύης. Ο πολιτισμός μιας κοινωνίας κρίνεται από τον τρόπο που διαχειρίζεται τα αδύναμα και μη παραγωγικά μέλη του. Η σύνταξη δεν είναι πολυτέλεια· είναι η θεσμική αποδοχή της ανθρώπινης ευθραυστότητας. Η συνταξιοδοτική πολιτική, επομένως, αφορά και τον τρόπο με τον οποίο κάθε κοινωνία αντιλαμβάνεται τη γήρανση, την ευαλωτότητα και την ηθική της υποχρέωση απέναντι στο παρελθόν και στο μέλλον.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr