Από το Περπινιάν της νότιας Γαλλίας και το 38ο παγκόσμιο φεστιβάλ φωτορεπορτάζ Visa pour l’Image, όπου η νέα του έκθεση «No End in Sight: Chernobyl 40 Years Later» καθηλώνει το κοινό, ο εμβληματικός φωτορεπόρτερ του National Geographic, Gerd Ludwig, ετοιμάζει ήδη τις αποσκευές του για το Ναγκασάκι της Ιαπωνίας. Εκεί, θα βρεθεί για μια σειρά διαλέξεων και masterclasses, συνδέοντας νοητά δύο από τις ισχυρότερες τραυματικές μνήμες της σύγχρονης ιστορίας. Λίγο πριν αναχωρήσει, μας χάρισε μια συνέντευξη γεμάτη βαθιά αυτογνωσία, τρυφερότητα και ουσιαστική, ζεστή ειλικρίνεια. Μια συζήτηση για τα 40 χρόνια από την καταστροφή του Τσερνόμπιλ, την ανθρώπινη αλαζονεία, αλλά και τη μικρή, ανεκτίμητη πράξη της προσωπικής ευθύνης.
Επιστρέφετε ξανά και ξανά στο Τσερνόμπιλ τα τελευταία 33 χρόνια. Πότε ήταν η πρώτη φορά;
Πρώτη φορά πήγα το 1993, επτά χρόνια μετά το ατύχημα, σε αποστολή για το National Geographic. Εζησα στη Γερμανία μέχρι το 1984. Μετά μετακόμισα στην Αμερική και άρχισα να εργάζομαι για το N.G. Ηταν μία από τις πρώτες μου αποστολές, νομίζω η τρίτη ή η τέταρτη για το περιοδικό, και αφορούσε τη μόλυνση του περιβάλλοντος στην πρώην Σοβιετική Ενωση. Εκείνες τις μέρες, οι φωτορεπόρτερ ήμασταν ελεύθεροι να επιλέξουμε πού θέλαμε να πάμε. Οταν μπήκα στη Ζώνη Αποκλεισμού, μου φάνηκε σαν ένας μετα-αποκαλυπτικός κόσμος.
Αποκαλυπτικός σε τι; Εννοείτε το τοπίο, τους ανθρώπους;
Τα πάντα. Η γη, τα σπίτια που κατέρρεαν… Τότε, σχεδόν χίλιοι κάτοικοι του Τσερνόμπιλ είχαν επιστρέψει παράνομα στη Ζώνη. Κυρίως οι ηλικιωμένοι.
Γιατί επέστρεψαν;
Ηθελαν να πεθάνουν στη δική τους, έστω μολυσμένη γη, αντί να πεθάνουν από ραγισμένη καρδιά σε ένα ανώνυμο προάστιο. Τους είχαν μεταφέρει στο Κίεβο, αλλά ένιωθαν μοναξιά. Μια λεπτομέρεια που έμαθα αργότερα είναι ότι το Τσερνόμπιλ, τότε, ήταν κατά 50% εβραϊκό. Στη Σοβιετική Ενωση απαγορευόταν στους Εβραίους να μένουν σε ακτίνα 100 χλμ. από την πρωτεύουσα, και το Τσερνόμπιλ ήταν ακριβώς έξω από αυτό το όριο.
Εργάτες με αντιασφυξιογόνες μάσκες και πλαστικές προστατευτικές στολές κάνουν μια παύση πριν ανοίξουν τρύπες για την τοποθέτηση δοκών στήριξης μέσα στη σαρκοφάγο του αντιδραστήρα. Τα επίπεδα ακτινοβολίας είναι τόσο υψηλά που πρέπει να παρακολουθούν συνεχώς τα δοσίμετρά τους, ενώ επιτρέπεται να παραμείνουν στο εσωτερικό μόνο για 15 λεπτά την ημέρα. Πυρηνικός Σταθμός Τσερνόμπιλ, Ουκρανία, 2005 | © Gerd Ludwig
Σκουριασμένες κούνιες στον εγκαταλειμμένο θάλαμο νεογνών του Νοσοκομείου Αρ. 126 του Πρίπιατ. Το νοσοκομείο περιέθαλψε τους πυροσβέστες και τους εργαζόμενους του σταθμού τη νύχτα της καταστροφής και παραμένει ένα από τα πιο μολυσμένα κτίρια στη Ζώνη. Πρίπιατ, Ουκρανία, 2023 | © Gerd Ludwig
Πώς δώσατε οπτική υπόσταση στη ραδιενέργεια;
Για μένα, η ραδιενέργεια ήταν παντού και πουθενά ταυτόχρονα. Εβλεπες τα αποτελέσματά της στο ίδιο το τοπίο. Τα χωριά κατέρρεαν και υπάρχουν 10.000 εγκαταλειμμένα σπίτια στη Ζώνη Αποκλεισμού, ήδη από τα πρώτα εκείνα χρόνια. Η γη και οι άνθρωποι ήταν βυθισμένοι στην απόλυτη φτώχεια, ντυμένοι με κουρέλια. Εβλεπες τις συνέπειες παντού γύρω σου. Εδώ, για παράδειγμα (λέει δείχνοντας μια φωτογραφία από τις σελίδες του λευκώματος «Τσερνόμπιλ») βλέπεις τη φύση να καταλαμβάνει τα πάντα και να καταστρέφει σιγά σιγά τα σπίτια.
Τι γινόταν με τον σωματικό κίνδυνο;
Φορούσαμε προστατευτικές στολές, αλλά η militia, όπως λεγόταν η ουκρανική αστυνομία που μας συνόδευε, μας παρακαλούσε να τις βγάλουμε λέγοντάς μας: «Τρομάζετε τον κόσμο μας, οι ντόπιοι και οι εργάτες δεν έχουν τέτοιες στολές».
Πόσο ανθρώπινο. Κι εσείς διακινδυνεύατε;
Βαδίζεις σε μια λεπτή γραμμή: από τη μια θέλεις να είσαι ασφαλής, από την άλλη χρειάζεσαι τη συνεργασία και την εμπιστοσύνη τους. Ανάλογα με την περίπτωση, τις βγάζαμε. Επίσης, η ραδιενέργεια δεν ήταν ομοιόμορφη. Αλλαζε ανάλογα με τη βροχή και τον άνεμο που μετακινούσε το χώμα. Επειδή είχαμε δικούς μας μετρητές Geiger, συχνά ενημερώναμε εμείς τους αστυνομικούς για τα επικίνδυνα σημεία, μιας και δεν διέθεταν τέτοιους μετρητές και οι πληροφορίες τους βασίζονταν σε μετρήσεις δύο και τριών ετών πριν. Στο μεταξύ, η ραδιενέργεια είχε μετατοπιστεί, οπότε τα δικά μας στοιχεία ήταν πολύ πιο ακριβή.
Η πεντάχρονη Veronika C. πάσχει από λευχαιμία. Νοσηλεύεται στο Κέντρο Ακτινοϊατρικής στο Κίεβο. Η μητέρα της γεννήθηκε πριν από την καταστροφή στο Τσερνίχοβ (Chernigov), μια πόλη που επλήγη σοβαρά από τα ραδιενεργά κατάλοιπα σκόνης. Κίεβο, Ουκρανία, 2011 | © Gerd Ludwig
Κάποιοι τουρίστες που επισκέφθηκαν το Πρίπιατ, την πόλη-φάντασμα, έβαλαν μια κούκλα που βρήκαν στα ερείπια του παιδικού σταθμού δίπλα σε μια φωτογραφία του Λένιν. Ο Λούντβιγκ μας δείχνει την εικόνα στο λεύκωμά του, λέγοντας πως φωτογραφίζει ολόκληρο το τοπίο όπου βρίσκεται το σκηνοθετημένο αυτό σκηνικό | Photo: Maro Kouri
Ως φωτορεπόρτερ, βρεθήκατε στη θέση να παρέχετε αμεσότερη πληροφόρηση στο πεδίο από ό,τι οι τοπικές αρχές.
Βέβαια, πληροφόρηση στο πεδίο. Χάρη σε αυτή την έρευνα, το έργο είχε απήχηση. Παρότι η αρχική αποστολή αφορούσε γενικά τη μόλυνση στην πρώην Σοβιετική Ενωση, το περιοδικό αποφάσισε να αφιερώσει ένα ξεχωριστό, εκτενές θέμα ειδικά για το Τσερνόμπιλ στο ίδιο τεύχος. Φωτογράφισα το 1993 και το θέμα δημοσιεύτηκε το 1994.
Πώς φτάσατε στον τίτλο της έκθεσης «Τσερνόμπιλ: κανένα τέλος στον ορίζοντα»;
Επειδή κάθε φορά που έλεγα «τελείωσα», κάτι άλλαζε. Το 2005 μπήκα για πρώτη φορά βαθιά μέσα στον αντιδραστήρα, βαθύτερα από οποιονδήποτε άλλο Δυτικό φωτορεπόρτερ, μαζί με εργάτες που έπρεπε να ανοίξουν τρύπες στο εξαιρετικά μολυσμένο τσιμέντο, ώστε να τοποθετήσουν γιγάντιες μεταλλικές ράβδους για τη στήριξη της στέγης που κατέρρεε. Δούλευαν μόνο 15 λεπτά την ημέρα λόγω της τεράστιας ακτινοβολίας. Εγώ δεν φορούσα αντιασφυξιογόνο μάσκα γιατί δεν μπορείς να εστιάσεις με μια τέτοια μάσκα. Φορούσα όλο τον υπόλοιπο προστατευτικό εξοπλισμό. Οταν οι μετρητές άρχιζαν να χτυπούν δαιμονισμένα, ο ήχος σού έλεγε ξεκάθαρα: «Get the fuck out of here!» (Φύγε αμέσως από εδώ!).
Σε παρακαλώ, μην το γράψεις έτσι, καλύτερα βάλε «get the hell out of here!».
Πάντως το «fuck» είναι καλύτερο από το «hell».
(Γέλια! )Το κρατάω για ατάκα! Πολλές φορές μέσα στα χρόνια σκέφτηκα: «Αυτό ήταν, τελείωσα». Το 2016 εξέδωσα ένα πολύ μεγαλύτερο βιβλίο, το «The Long Shadow of Chernobyl» (Η μακρά σκιά του Τσερνόμπιλ), το οποίο περιείχε κι ένα δοκίμιο του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Τότε ήμουν σίγουρος πως το κεφάλαιο αυτό είχε κλείσει για μένα.
Κι ύστερα πάλι, το 2010, ξεκίνησε ο τουρισμός. Πάνω από 100.000 τουρίστες τον χρόνο! Πολλοί έστηναν σκηνικά-εικόνες στις εγκαταλειμμένες αίθουσες, βάζοντας κούκλες δίπλα σε αντιασφυξιογόνες μάσκες. Αυτό που έκανα φωτογραφικά ήταν να κάνω ένα βήμα πίσω, δείχνοντας ολόκληρο τον χώρο, για να αποκαλύψω ότι αυτό το μακάβριο σκηνικό ήταν σκηνοθετημένο, μέσα σε ένα τοπίο αληθινά αποκαλυπτικό.
Κι ύστερα ήρθε ο πόλεμος. Το 2023 και το 2026 επέστρεψα. Είδα τις ζημιές από τα ρωσικά drones στο νέο στέγαστρο του αντιδραστήρα, είδα τις νάρκες που άφησαν πίσω τους οι εισβολείς. Κατάλαβα ότι δεν υπάρχει τέλος στον ορίζοντα για τις συνέπειες αυτής της καταστροφής.
Ο κίνδυνος για μένα δεν προερχόταν μόνο από τη ραδιενέργεια πλέον, αλλά και από τις νάρκες ξηράς. Οι Ρώσοι κατέλαβαν το Τσερνόμπιλ και οχυρώθηκαν στις πιο μολυσμένες περιοχές της ζώνης. Υπάρχει ένας αδιευκρίνιστος αριθμός Ουκρανών στρατιωτικών που ζουν στη Ζώνη. Για μένα ως φωτογράφο ήταν επικίνδυνα. Από τη μία πλευρά του δρόμου έγραφε μια ταμπέλα «προσοχή, ραδιενέργεια» και από την άλλη «προσοχή, νάρκες».
Είχα στη διάθεσή μου μόνο μισή ώρα κάθε φορά. Πήγαινα αρκετές φορές και πάντα για 30 λεπτά. Και τώρα δυστυχώς έχουμε και drones. Ναι, μια νύχτα ξύπνησα με έναν τρομερό ήχο, καθώς πετούσε ένα ιρανικής κατασκευής drone Shaheed, που δεν έπεσε στη Ζώνη, πήγαινε πιθανότατα προς το Κίεβο.
Πού ήταν το δωμάτιό σας;
Στο Τσερνόμπιλ. Με ειδική άδεια το 2023, μου επιτράπηκε να ζήσω στο Τσερνόμπιλ για 22 ημέρες και το 2026 για 17 μέρες. Παλαιότερα, μου επιτρεπόταν να μένω μόνο για πέντε ημέρες, μετά έπρεπε να βγαίνω έξω για δύο ημέρες και μετά να επιστρέψω πάλι για πέντε. Ελεγαν ότι αυτό γινόταν λόγω της ραδιενέργειας, αλλά υποψιάζομαι ότι γινόταν απλώς για να βγάζουν περισσότερα χρήματα, αφού έπρεπε πάντα να πληρώνω τέλος επανεισόδου.
Ποιο είναι το κεντρικό μήνυμα που θέλετε να μεταφέρετε μέσα από αυτή την έκθεση, τις εικόνες, το βιβλίο σας;
Ολο το έργο μου στο Τσερνόμπιλ είναι μια προειδοποίηση απέναντι στην ανθρώπινη Υβρη (Hubris). Μια προειδοποίηση για το ότι κάτι που είναι τεχνολογικά εφικτό δεν σημαίνει πως είναι και σοφό. Δημιουργούμε πράγματα τόσο επικίνδυνα -από την πυρηνική ενέργεια μέχρι την Τεχνητή Νοημοσύνη- που αν δεν θέτουμε όρια, οι συνέπειες είναι καταστροφικές. Το Τσερνόμπιλ έγινε ένα σύμβολο πολύ πέρα από την πυρηνική ενέργεια.
Υπάρχει μια φωτογραφία που έχετε τραβήξει και σας κάνει να νιώθετε πληρότητα;
Ο Πικάσο, όταν τον ρώτησαν ποιος είναι ο αγαπημένος του πίνακας, είχε πει: «Είναι σαν τα δάχτυλά μου, δεν έχω αγαπημένο δάχτυλο». Οταν ήμουν νεότερος, έλπιζα πάντα στη ζωή μου να βγάλω τη ΜΙΑ φωτογραφία που θα βοηθούσε να αλλάξει ο κόσμος, όπως ο Eddie Adams με τη «Saigon Execution» στον πόλεμο του Βιετνάμ.
Τώρα έχω γίνει πιο μετριόφρων και ταπεινότερος χωρίς βέβαια να εγκαταλείψω τα όνειρά μου. Υπάρχει μια ιστορία που λέω πάντα στους μαθητές μου στα workshops:
«Σε μια ακτή, που μου αρέσει να τη φαντάζομαι στη Σικελία, η θάλασσα ξέβρασε χιλιάδες αστερίες. Οι ηλικιωμένοι του χωριού στέκονταν με τα χέρια στις τσέπες και έλεγαν: “Τι συμφορά, δεν σώζονται…”. Τότε εμφανίστηκαν παιδιά και άρχισαν να μεταφέρουν στις παλάμες τους έναν έναν τους αστερίες πίσω στη θάλασσα. Οι γέροι τα κορόιδεψαν: “Παιδιά, είναι χιλιάδες, δεν κάνετε καμία διαφορά”. Τότε ένα παιδί, κρατώντας έναν αστερία στα χέρια, τον έριξε προσεκτικά στο νερό και είπε: “Γι’ αυτόν εδώ, μόλις έκανα τη διαφορά”».
Θέλω πάντα να είμαι αυτό το μικρό παιδί. Ακόμα κι αν η αλλαγή που φέρνουμε είναι μικρή, αν είμαστε όλοι έτσι, μπορούμε να αλλάξουμε τα πάντα.
Είστε αυτό το μικρό παιδί και σας ευχαριστώ πολύ.
Κι εγώ πολύ.
Παιδιά έπαιζαν ανυποψίαστα σε αυτό το νηπιαγωγείο της Πρίπιατ την ημέρα της καταστροφής. Ο Gerd Ludwig τράβηξε τη φωτογραφία το 2005 για το National Geographic και περιλαμβάνεται στα λευκώματά του «The Long Shadow of Chernobyl» και «Chernobyl: No End in Sight» (που κρατάει εδώ) |Photo: Maro Kouri
Ποιος είναι ο φωτορεπόρτερ Gerd Ludwig:
Γεννημένος στο Αλσφελντ της Γερμανίας, ο Gerd Ludwig σπούδασε αρχικά γερμανική φιλολογία, πολιτικές επιστήμες και φυσική αγωγή. Διακόπτοντας τις σπουδές του, ταξίδεψε σε Σκανδιναβία και Βόρεια Αμερική βγάζοντας το ψωμί του ως χτίστης, ναύτης, κηπουρός και λαντζέρης. Επιστρέφοντας, σπούδασε φωτογραφία αποφοιτώντας από το Πανεπιστήμιο Folkwang στο Εσεν κι έχτισε μια διεθνή καριέρα φωτογραφίζοντας για έντυπα όπως τα Geo, Stern, Time και LIFE. Το 1984 εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη, εστιάζοντας τη συνεργασία του με το National Geographic Magazine. Ειδικεύτηκε στις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές της μετασοβιετικής εποχής, με αποκορύφωμα το δεκαετές έργο του Broken Empire: After the Fall of the USSR (2001), ενώ το 2014 κυκλοφόρησε το εμβληματικό λεύκωμα The Long Shadow of Chernobyl, μετά από μια 20ετή φωτοδημοσιογραφική έρευνα στις συνέπειες της πυρηνικής καταστροφής.
Εχει τιμηθεί μεταξύ άλλων με το Μετάλλιο Τιμής από τη Δημοσιογραφική Σχολή του Μιζούρι για την προσφορά του στη δημοσιογραφία (2015), το κορυφαίο βραβείο φωτορεπορτάζ από τη Γερμανική Φωτογραφική Εταιρεία Dr. Erich Salomon Award (2014), το βραβείο Lucie – Φωτογράφος της Χρονιάς (2006), World Press Photo (1990), Overseas Press Club (1994), Canon Explorer of Light (2000-2012), Pictures of the Year International (POYi), Βραβείο καλύτερου φωτογραφικού λευκώματος (2015), Picture Reporting Award of Excellence (1994, 1998, 2001, 2005).
Εργα του εκτίθενται σε μουσεία και φεστιβάλ του κόσμου, ενώ παραδίδει διαλέξεις και εργαστήρια παγκοσμίως. Ζει και εργάζεται στο Λος Αντζελες.
● Περισσότερα: https://www.gerdludwig.com
Διαβάστε περισσότερα