Εδώ και χρόνια ακούμε ότι η ακρίβεια οφείλεται στις διεθνείς κρίσεις, στον πόλεμο, στην ενεργειακή αναταραχή ή στον πληθωρισμό. Όλοι αυτοί οι παράγοντες επηρέασαν πράγματι τις τιμές. Δεν αρκούν όμως για να εξηγήσουν γιατί η Ελλάδα εξακολουθεί να εμφανίζει επίμονη ακρίβεια ακόμη και όταν οι διεθνείς πιέσεις αποκλιμακώνονται.
Η συζήτηση για την ακρίβεια στα τρόφιμα δεν είναι μια αφηρημένη οικονομική ή πολιτική συζήτηση. Γνωρίζω από πρώτο χέρι την πραγματικότητα της πρωτογενούς παραγωγής. Την καθημερινότητα του παραγωγού, τη λειτουργία της αγοράς, τη διαπραγμάτευση με τους εμπόρους, τις δυσκολίες της αποθήκευσης και της διανομής, αλλά και την αγωνία όταν το κόστος παραγωγής αυξάνεται ενώ η τιμή που λαμβάνει ο παραγωγός παραμένει ασφυκτικά χαμηλή.
Η ουσία του προβλήματος βρίσκεται στη δομή της αγοράς τροφίμων.
Η ελληνική αγορά χαρακτηρίζεται από υψηλή συγκέντρωση στη λιανική και στη διανομή, από την εξάρτηση των παραγωγών από λίγους ισχυρούς αγοραστές και από περιορισμένη αποτελεσματικότητα των μηχανισμών εποπτείας και ανταγωνισμού. Όταν συνυπάρχουν αυτά τα τρία στοιχεία, η αγορά παύει να λειτουργεί ανταγωνιστικά. Ο παραγωγός πιέζεται να πουλήσει όλο και φθηνότερα, ο καταναλωτής αγοράζει όλο και ακριβότερα και η προστιθέμενη αξία συγκεντρώνεται στα ενδιάμεσα στάδια της αλυσίδας.
Αυτό δεν είναι μόνο οικονομικό πρόβλημα. Είναι ζήτημα κατανομής ισχύος.
Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας επέλεξε να αντιμετωπίσει αυτήν την πραγματικότητα κυρίως με επιδοματικές πολιτικές. Τα διάφορα pass, το «καλάθι του νοικοκυριού» δεν άλλαξαν τους μηχανισμούς που παράγουν την ακρίβεια.
Τα επιδόματα μπορούν να στηρίξουν μια κοινωνία σε μια έκτακτη κρίση. Δεν μπορούν όμως να αποτελούν μόνιμο μοντέλο οικονομικής πολιτικής.
Εξίσου προβληματική είναι η επιλογή των διαρκών «συμφωνιών κυρίων» με τους μεγάλους παίκτες της αγοράς. Σε μια σύγχρονη δημοκρατία, η πολιτεία δεν περιορίζεται σε εκκλήσεις, δεν παρακαλεί τις ισχυρές επιχειρήσεις να συγκρατήσουν τις τιμές. Θεσπίζει κανόνες, τους εφαρμόζει και διασφαλίζει ότι ο ανταγωνισμός λειτουργεί προς όφελος της κοινωνίας.
Από την άλλη πλευρά, ούτε η μείωση του ΦΠΑ μπορεί να αποτελεί από μόνη της απάντηση. Σε αγορές όπου ο ανταγωνισμός είναι περιορισμένος, κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι η φορολογική ελάφρυνση θα μεταφερθεί ολόκληρη στον καταναλωτή. Κυρίως, όμως, δεν αλλάζει τις σχέσεις ισχύος μέσα στην αγορά.
Χρειάζεται, λοιπόν, πραγματική διαφάνεια στην πορεία των τιμών από το χωράφι μέχρι το ράφι κι όχι απλά μια πλατφόρμα σύγκρισης των τιμών της λιανικής, ουσιαστικός έλεγχος του ανταγωνισμού, αυστηρότερη εποπτεία εξαγορών και συγχωνεύσεων, αποτελεσματική προστασία των παραγωγών από αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και νέοι θεσμοί συλλογικής διαπραγμάτευσης που θα ενισχύσουν ιδιαίτερα τους μικρούς παραγωγούς.
Ταυτόχρονα απαιτείται μια ολοκληρωμένη πολιτική μείωσης του κόστους παραγωγής. Καταπολέμηση της κερδοσκοπίας στα αγροεφόδια, ενεργειακές κοινότητες στην αγροδιατροφή, σύγχρονες περιφερειακές υποδομές logistics, ενίσχυση της συνεταιριστικής οργάνωσης, ψηφιακές αγορές παραγωγού–καταναλωτή, σταθερό πλαίσιο εργασίας στον πρωτογενή τομέα με ανταγωνιστικούς μισθούς, απλοποίηση πλαισίου για την εξεύρεση εργατικού δυναμικού δεν αποτελούν αποσπασματικά μέτρα. Συνιστούν ένα διαφορετικό παραγωγικό μοντέλο.
Η Ελλάδα διαθέτει παραγωγούς υψηλής ποιότητας, ισχυρή αγροδιατροφική παράδοση και σημαντικές δυνατότητες αυτάρκειας σε βασικά προϊόντα. Εκείνο που λείπει είναι μια συνεκτική στρατηγική που θα συνδέει την πρωτογενή παραγωγή, τη μεταποίηση, τη διανομή και τον καταναλωτή σε ένα σύστημα που δημιουργεί αξία και πλούτο για ολόκληρη την κοινωνία και όχι μόνο για όσους κατέχουν δεσπόζουσα θέση στην αγορά.
Η κρίση ακρίβειας των τροφίμων δημιουργεί μια νέα κοινωνική συμμαχία: παραγωγοί – καταναλωτές – μικρές επιχειρήσεις απέναντι σε συγκεντρωμένες αγορές – κλειστά δίκτυα διανομής. Για τις σύγχρονες προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις η επιλογή πλευράς είναι αδιαμφισβήτητη.
Ταυτόχρονα όμως αναδεικνύεται μια νέα σχέση των ανθρώπων του πρωτογενούς τομέα με την πολιτική. Μια σχέση που δεν θα στηρίζεται στις περιστασιακές υποσχέσεις, στις αποσπασματικές ενισχύσεις ή στις πελατειακές προσδοκίες. Αλλά στη γνώση, στη συμμετοχή και στη διεκδίκηση ουσιαστικών αλλαγών για τον τρόπο που λειτουργεί η αγορά.
*Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω, δραστηριοποιείται στον πρωτογενή τομέα και στη συντήρηση φρούτων και λαχανικών, LL.M. στο Δίκαιο Ανταγωνισμού, πρώην Υφυπουργός και Βουλευτής Ημαθίας
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr