22/06/2026 5:57 μμ.
Η θέση από την οποία μιλάμε είναι αυτή: Δεν ψήνουμε τα social media. Τα θεωρούμε μία περίφραξη της έκφρασης και της επικοινωνίας γενικά και της διαδικτυακής έκφρασης-επικοινωνίας ειδικά, έναν τόπο παραγωγής, εκμετάλλευσης και επιτήρησης (μέσω των δεδομένων), αναπαραγωγής κυρίαρχων αξιών (μέσω της ίδιας της δομής του «τοίχου», των like, των followers κλπ) και διάχυσης κυρίαρχου λόγου (μέσω αλγορίθμων). Ταυτόχρονα, δεν ψήνουμε την απαγόρευσή τους· είτε για τους κάτω των 15, είτε για οποιαδήποτε άλλη δημογραφική ομάδα. Θεωρούμε αυτή την «πρωτοβουλία» μία κίνηση του κράτους σε συναρμογή με το κεφάλαιο (και όχι ενάντιά του όπως μπορεί να φαίνεται εκ πρώτης όψεως), και μία κίνηση βιοπολιτικής διακυβέρνησης ολόκληρου του πληθυσμού (και όχι μόνο των κάτω των 15). Αυτό συμβαίνει πρώτα και κύρια μέσω των μηχανισμών επαλήθευσης ηλικίας, για τον πολύ απλό λόγο ότι ηλικιακός περιορισμός σημαίνει επαλήθευση της ηλικίας όλων. Επίσης, θέση του κειμένου είναι ότι ακόμα και αν κάποια από εμάς δεν ψήνουμε ή και απέχουμε από την χρήση των social media, είναι σημαντικό να εξετάσουμε κριτικά τα μέτρα διακυβέρνησής της. Να μην πάρουμε την απαγόρευση που προτείνεται ως κάτι που «ίσως εν τέλει να είναι καλό παρ’ ότι μπορεί να μας προβληματίζει ο τρόπος της επιβολής του». Θα προσπαθήσουμε να δείξουμε πως αυτό που έχουμε απέναντί μας δεν είναι κάτι που μπορούμε να διαχωρίσουμε σε «σωστό περιεχόμενο» (προβληματισμός με τα social media) και «κακή μορφή» (κρατική επιβολή). Η ενδεχόμενη επιτυχία του μέτρου ίσως όντως βασιστεί σε πραγματικούς λόγους που έχουμε να δυσφορούμε με την ζωή στην εποχή των social media. Το μέτρο, θα λέγαμε, είναι στημένο ακριβώς πάνω σε αυτή την δυσφορία και την χρησιμοποιεί. Η επαλήθευση ορίου ηλικίας στα social media όμως δεν σημαίνει καμία επιστροφή (της παιδικότητας, της εφηβείας ή της ζωής γενικότερα) σε μία καλύτερη ή λιγότερο αλλοτριωμένη ζωή. Αντίθετα, αυτό που αντιμετωπίζουμε είναι μία επέκταση της επιτήρησης, του ελέγχου και της εκμετάλλευσης των ζωών όλων μας. Αυτή τη θέση θα προσπαθήσουμε να αναπτύξουμε και να υποστηρίξουμε με σκοπό να τοποθετηθούμε πάνω στη συγκυρία και να διαλευκάνουμε την σύγχυση που μας προκαλεί.
εισαγωγή
Το κείμενο που διαβάζεις ξεκίνησε να γράφεται με αφορμή τις ανακοινώσεις περί απαγόρευσης των social media σε χρήστες κάτω των 15 ετών, που αναμένεται να ψηφιστεί το καλοκαίρι του ‘26 και να τεθεί σε ισχύ από 1/1/2027.
Η θέση από την οποία μιλάμε είναι αυτή: Δεν ψήνουμε τα social media. Τα θεωρούμε μία περίφραξη της έκφρασης και της επικοινωνίας γενικά και της διαδικτυακής έκφρασης-επικοινωνίας ειδικά, έναν τόπο παραγωγής, εκμετάλλευσης και επιτήρησης (μέσω των δεδομένων), αναπαραγωγής κυρίαρχων αξιών (μέσω της ίδιας της δομής του «τοίχου», των like, των followers κλπ) και διάχυσης κυρίαρχου λόγου (μέσω αλγορίθμων). Ταυτόχρονα, δεν ψήνουμε την απαγόρευσή τους· είτε για τους κάτω των 15, είτε για οποιαδήποτε άλλη δημογραφική ομάδα. Θεωρούμε αυτή την «πρωτοβουλία» μία κίνηση του κράτους σε συναρμογή με το κεφάλαιο (και όχι ενάντιά του όπως μπορεί να φαίνεται εκ πρώτης όψεως), και μία κίνηση βιοπολιτικής διακυβέρνησης ολόκληρου του πληθυσμού (και όχι μόνο των κάτω των 15). Αυτό συμβαίνει πρώτα και κύρια μέσω των μηχανισμών επαλήθευσης ηλικίας, για τον πολύ απλό λόγο ότι ηλικιακός περιορισμός σημαίνει επαλήθευση της ηλικίας όλων. Επίσης, θέση του κειμένου είναι ότι ακόμα και αν κάποια από εμάς δεν ψήνουμε ή και απέχουμε από την χρήση των social media, είναι σημαντικό να εξετάσουμε κριτικά τα μέτρα διακυβέρνησής της. Να μην πάρουμε την απαγόρευση που προτείνεται ως κάτι που «ίσως εν τέλει να είναι καλό παρ’ ότι μπορεί να μας προβληματίζει ο τρόπος της επιβολής του». Θα προσπαθήσουμε να δείξουμε πως αυτό που έχουμε απέναντί μας δεν είναι κάτι που μπορούμε να διαχωρίσουμε σε «σωστό περιεχόμενο» (προβληματισμός με τα social media) και «κακή μορφή» (κρατική επιβολή). Η ενδεχόμενη επιτυχία του μέτρου ίσως όντως βασιστεί σε πραγματικούς λόγους που έχουμε να δυσφορούμε με την ζωή στην εποχή των social media. Το μέτρο, θα λέγαμε, είναι στημένο ακριβώς πάνω σε αυτή την δυσφορία και την χρησιμοποιεί. Η επαλήθευση ορίου ηλικίας στα social media όμως δεν σημαίνει καμία επιστροφή (της παιδικότητας, της εφηβείας ή της ζωής γενικότερα) σε μία καλύτερη ή λιγότερο αλλοτριωμένη ζωή. Αντίθετα, αυτό που αντιμετωπίζουμε είναι μία επέκταση της επιτήρησης, του ελέγχου και της εκμετάλλευσης των ζωών όλων μας. Αυτή τη θέση θα προσπαθήσουμε να αναπτύξουμε και να υποστηρίξουμε με σκοπό να τοποθετηθούμε πάνω στη συγκυρία και να διαλευκάνουμε την σύγχυση που μας προκαλεί.
μέρος α’: κράτος εναντίων κεφαλαίου;
8 Απρίλη του ‘26 αναγγέλλεται η απαγόρευση των social media σε ηλικίες κάτω των 15. Πρώτα ο Μητσοτάκης απευθύνεται με βιντεάκι στα «παιδιά που θα του θυμώσουν», σε μία από τις παλτφόρμες που θα τους απαγορεύσει την πρόσβαση. Μετά οι υπουργοί «υγείας», «ψηφιακής διακυβέρνησης και τεχνητής νοημοσύνης» και «επικρατείας» κάνουν μία πιο adult συνέντευξη τύπου. Ρητά δηλωμένος στόχος τα προβλήματα ψυχικής υγείας, εθισμού και ικανότητας συναναστροφής που προκαλούν τα social media στα παιδιά, αλλά και η προστασία της ιδιωτικότητάς τους (sic). Το νομοσχέδιο αναμένεται να ψηφιστεί το καλοκαίρι του ‘26 και να εφαρμοστεί από 1/1/2027.
Από πού έρχεται αυτή η ρύθμιση; Παίρνει το κράτος τη θέση του προστάτη της κοινωνίας απέναντι στο κεφάλαιο; Έρχεται η μικρή ελλάδα να κοντράρει την Silicon Valley; Αντανακλαστικά, και με λίγη καχυποψία, θα μπορούσαμε να απαντήσουμε «όχι», αλλά αυτό δεν αρκεί για να πάμε την ανάλυση ένα βήμα παραπέρα. Αν λοιπόν αυτό το μέτρο εκ πρώτης όψεως μοιάζει με μία ρύθμιση περιορισμού του κεφαλαίου από το κράτος, ας εξετάσουμε αρχικά τους όρους που κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συμβεί.
Στην αστική θεωρία το κράτος είναι η κεφαλή του κοινωνικού σώματος, καθοδηγητής αλλά και εκφραστής της κοινωνίας. Η σωστή διακυβέρνηση, λένε, ικανοποιεί τις επιθυμίες και τις ανάγκες των πολιτών, με κατεύθυνση πάντα το κοινό καλό. Υπό αυτό το πρίσμα ο ηλικιακός περιορισμός στα social media δεν χρειάζεται να αναγνωσθεί ως τίποτε άλλο παρά μία κοινωνική ανάγκη που το κράτος αφουγκράστηκε. Μια ανάγκη που δεν χρειάζεται να είναι ενιαία σε όλο το κοινωνικό σώμα, αλλά πάνω στην οποία το κράτος επεμβαίνει, προχωρώντας στις ανάλογες ρυθμίσεις. Επίσης υπό αυτό το πρίσμα, το γεγονός ότι ο περιορισμός μέλλεται να εφαρμοστεί με καθολικά μέσα επαλήθευσης ηλικίας όλων των χρηστών μπορεί να απομονωθεί ως ένα πρακτικό ζήτημα, ως μία δυσκολοχώνευτη λεπτομέρεια. Μπορούμε να συζητήσουμε, να κριτικάρουμε ή μέχρι και να λύσουμε τα της εφαρμογής, θα πει κανείς, αυτό που έχει σημασία όμως είναι πως ικανοποιείται μία κάπως κοινή ανάγκη να μπει ένα φρένο στον ρόλο που έχουν τα social media στην καθημερινότητα.
Αν αυτή η θεωρία της σχέσης κράτους-κοινωνίας μοιάζει ειδυλλιακή είναι επειδή είναι. Σαν μοντέλο που θέτει την διακυβέρνηση ως πάντα καλοπροαίρετη αν όχι ευεργετική ως προς τον κυβερνούμενο πληθυσμό, λειτουργεί περισσότερο για να δικαιολογήσει το κράτος παρά για να εξηγήσει τις κοινωνικές εξελίξεις.
Αντ’ αυτού, εμείς θα ακολουθήσουμε την προσέγγιση που θέτει το κράτος σαν έναν μηχανισμό που εμπεριέχει αποκρυσταλλώσεις των ταξικών-κοινωνικών ανταγωνισμών. Είναι κυριαρχικός μηχανισμός που οργανώνει την καταστολή, την πειθάρχηση, τον έλεγχο και την εκμετάλλευση και που παράλληλα ενσωματώνει αγώνες, πράγμα που σημαίνει ότι εκτός από το να τους αποδυναμώνει και να τους λειαίνει τις αιχμές, απορροφά και θεσμοθετεί κάποια από τα αιτήματα ή προτάγματά τους. Έτσι, παρ’ ότι από μία αντεξουσιαστική θέση αναγνωρίζουμε το κράτος ως αντίπαλο και λέμε πως πρέπει να καταργηθεί, από την ίδια θέση αναλύουμε το κράτος όχι σαν έναν «μεγάλο μπαμπούλα» αλλά ως έναν ιστορικά παραγόμενο μηχανισμό που εμπεριέχει την ιστορία προηγούμενων κύκλων αγώνα.
Υπό αυτό το πρίσμα, ναι, θεωρητικά, το κράτος μπορεί να βρεθεί στην θέση να παίρνει μέτρα που περιορίζουν το επιμέρους κεφάλαιο, αλλά και το κεφάλαιο και την κυκλοφορία του γενικά. Με άλλα λόγια, μπορούν να θεσπιστούν ρυθμίσεις που χτυπάνε μία περιορισμένη ομάδα καπιταλιστών (αλλά όχι την δυνατότητα απόσπασης υπεραξίας από την εργασία γενικά), ή μπορούν και να θεσπιστούν ρυθμίσεις που χτυπάνε το κεφάλαιο γενικά, είτε αυξάνοντας τους πραγματικούς άμεσους και έμμεσους μισθούς και τις κοινωνικές παροχές, είτε περιορίζοντας την εκμετάλλευση ανθρώπων, ζώων ή περιβάλλοντος.
Ένας τρόπος να κατανοήσουμε την θέσπιση ορίου ηλικίας για την χρήση των social media, λοιπόν, θα ήταν να δούμε ποιές είναι οι ανταγωνιστικές δυνάμεις που μπορεί να οδήγησαν το ελληνικό κράτος σε αυτή την «πρωτοβουλία».
1. κράτος vs επιμέρους κεφάλαιο
Παίρνοντας πρώτα την περίπτωση όπου το μέτρο θα μπορούσε να ήταν μία σύγκρουση του κράτους με το επιμέρους κεφάλαιο, δηλαδή με τις συγκεκριμένες εταιρίες: Αν είχαμε κάτι τέτοιο θα είχαμε κάποιες άλλες εταιρίες/ πλατφόρμες που το μέτρο επωφελεί. Πράγματι, το πιο πιθανό είναι πως διάφορες εταιρίες θα έρθουν να καλύψουν τα «κενά» της αγοράς με εναλλακτικά προϊόντα, δεν φαίνεται όμως να υπάρχει κάποιος εμφανής λόγος που το μέτρο, αν εφαρμοστεί, δεν θα προσαρμόζεται έτσι ώστε να συμπεριλαμβάνει και άλλες πλατφόρμες social media, και ίσως και άλλα σάιτ στο μέλλον. Αξίζει να σημειώσουμε ότι οι έλληνες κυβερνητικοί υπάλληλοι στις ανακοινώσεις τους έχουν κάνει σαφές πως δεν θέλουν να εναποθέσουν την εφαρμογή του μέτρου στις ίδιες τις πλατφόρμες, όπως έχει γίνει παλιότερα σε άλλα κράτη, αλλά να συμβαίνει πιο κεντρικά. Η ελλαδάρα και η ΕΕ πάνε για κάποιου είδους εφαρμογή ταυτοποίησης που θα συνδέεται με τις κρατικές βάσεις δεδομένων, ενώ στις ηπα ο νόμος που προτάθηκε επίσης αυτή τη περίοδο αναφέρει πιστοποίηση ηλικίας σε επίπεδο λογισμικού(!).1 Φαίνεται λοιπόν πως η ρύθμιση που προτείνει το ελληνικό κράτος είναι εντός μίας γενικότερης τάσης κρατικών ρυθμίσεων που δεν στοχεύουν τις συγκεκριμένες εταιρίες, αλλά την χρήση ψηφιακών μέσων γενικότερα.
Μια άλλη, ίσως πιο δελεαστική εκδοχή του «κράτος εναντίων επιμέρους κεφαλαίου» είναι η ερμηνεία του μέτρου στα πλαίσια μίας σύγκρουσης του κράτους με τις συγκεκριμένες εταιρίες επειδή το ίδιο το κράτος απειλείται. Και εδώ βέβαια δεν μιλάμε απλά για το ελληνικό κράτος, αλλά για τους κρατικούς μηχανισμούς εν γένει. Οι κολοσσοί της Silicon Valley και εταιρίες τηλεπικοινωνιών παγκοσμίως έχουν πράγματι συγκεντρώσει τεράστια δύναμη στήνοντας τις υποδομές του διαδικτύου, καθορίζοντας τους τρόπους χρήσης του αλλά και μέσα από την ασταμάτητη συλλογή και εκμετάλλευση δεδομένων. Απειλεί όμως αυτό την κυριαρχία των κρατικών μηχανισμών; Οι απότομες ερωτήσεις και η τρεμάμενη φωνή του Mark Zuckerberg στο ηπαϊκό κογκρέσο μπορεί να έχουν υπάρξει ανά στιγμές διασκεδαστικό θέαμα, αλλά δεν αποτελούν πραγματική σύγκρουση μεταξύ του ηπαϊκού κράτους και της Facebook / Meta. Όπως έχει αποδειχθεί ξανά και ξανά, το «ψηφιακό χρυσωρυχείο» των social media –τα δεδομένα που συνεχώς συλλέγονται– είναι κάτι στο οποίο συχνά και με ευκολία χαίρουν πρόσβασης οι κρατικοί μηχανισμοί.2 Αν η ισχύς της Silicon Valley έφτασε να τρομάζει την κρατική κυριαρχία, φαίνεται πως από νωρίς η όποια ταραχή επιλύθηκε μέσα από τον δρόμο της συνεργασίας.
2. κράτος vs κεφάλαιο, λόγω κοινωνικών πιέσεων
Αν λοιπόν το κράτος δεν εξαναγκάζεται ούτε από άλλους καπιταλιστές ούτε με σκοπό την δική του αυτοσυντήρηση, τότε ίσως εξαναγκάζεται από κοινωνικές πιέσεις. Παίρνοντας τοις μετρητοίς τις δηλώσεις περί παιδικής υγείας και ιδιωτικότητας, θα περιμέναμε ίσως να δούμε, από την μία, κινήματα και οργανώσεις που προασπίζονται την υγεία των παιδιών και που υπερασπίζονται την ιδιωτικότητα στο ίντερνετ, και από την άλλη τους κολοσσούς της Sillicon Valley που θέλουν να προβάλουν διαφημίσεις και να πουλάνε τα δεδομένα όσο το δυνατόν περισσότερων χρηστών. Και θα βλέπαμε τα πρώτα να έχουν τόση ισχύ ώστε να εξαναγκάσουν το κράτος να στραφεί εναντίων των δεύτερων.
Δεν βλέπουμε όμως κάτι τέτοιο. Κίνημα –που σημαίνει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο να βγει κόσμος στον δρόμο, να αρνηθεί να δουλέψει, να μπλοκάρει την παραγωγή ή την κυκλοφορία, να ανατρέψει τις κανονικές χρήσεις δημόσιων ή ιδιωτικών χώρων, να παρέμβει συλλογικά και ρηξιακά στις κυρίαρχες κοινωνικές σχέσεις– δεν έχουμε δει να αναπτύσσεται ενάντια στα social media για οποιονδήποτε λόγο. Κι αν έχει υπάρξει κάπου και μας έχει διαφύγει, σίγουρα δεν ήταν τόσο μαζικό ώστε να αποτέλεσε την αιτία της προτεινόμενης απαγόρευσης.
Αλλά ας λάβουμε υπόψη και τάσεις που μπορεί να μην έγιναν κίνημα, ή άλλες πιο θεσμικές πιέσεις.
Μία ενδεχόμενη ανταγωνιστική δύναμη που θα μπορούσε να πιέζει το κράτος ενάντια στο κεφάλαιο είναι η παγκόσμια κοινότητα του free software και οι οργανώσεις που υπερασπίζονται την ελευθερία και την ιδιωτικότητα στο ίντερνετ. Παρ’ότι αυτή η κοινότητα και αυτές οι οργανώσεις είναι ουσιαστικά αντίπαλες εταιριών τύπου Meta και Google και όσων πρεσβεύουν, δεν τις βλέπουμε να αποτελούν έναν πόλο που ασκεί πίεση για κρατικό περιορισμό της δυνατότητας χρήσης των κυρίαρχων πλατφορμών. Αντιθέτως, αν αυτός ο χώρος αποτελεί μία τάση, είναι μία τάση ενάντια στα μέτρα επαλήθευσης ηλικίας ως βασική προσβολή της ιδιωτικότητας.3
Και στο ζήτημα της προστασίας των παιδιών επίσης δεν βλέπουμε να αναδύεται μια άλλη ενδεχόμενη ανταγωνιστική δύναμη που θα μπορούσε να πιέζει το κράτος ενάντια στο κεφάλαιο. Αντιθέτως, και πάλι, το προτεινόμενο μέτρο φαίνεται να προκαλεί αντιδράσεις, φαίρνοντας μάλιστα οργανώσεις για την υγεία και την προστασία των παιδιών σε κοινό μέτωπο με τις οργανώσεις σχετικά με τα δικαιώματα στον ψηφιακό χώρο.4
Δεν είναι απίθανο βέβαια να βρει κανείς ειδικούς που να λένε τα αντίθετα. Το πεδίο είναι θολό και κυρίαρχα ορισμένο. Η υγεία αποτελεί κατεξοχήν σημείο ανταγωνισμού. Πολλά πράγματα μπορεί να πει κανείς ότι αφορούν την υγεία –ο πόλεμος, η οικολογική καταστροφή, η μόλυνση, οι συνθήκες και οι ώρες εργασίας, η ποιότητα της κατοίκησης και του δημόσιου χώρου, η πρόσβαση σε υποδομές και η καταλληλότητα της περίθαλψης για όλα τα σώματα. Από πολλές απόψεις το ζήτημα της υγείας είναι ζήτημα της οργάνωσης της ζωής γενικότερα. Το μονοπώλιο εγκυρότητας και αντικειμενικότητας της ακαδημαϊκά παραγόμενης γνώσης, η στατιστική διαχείριση του πληθυσμού και η διάχυση μίας ατομιστικής κουλτούρας υγειινισμού στρέφουν το ζήτημα της υγείας προς συγκεκριμένες κατευθύνσεις: από την εμπειρία της ζωής υπό συγκεκριμένες συνθήκες σε απομονωμένους δείκτες σωματικών τιμών, από πραγματικά πρόσωπα σε ποσοστά πληθυσμού, από συλλογικά πολιτικά ζητήματα στην ατομική ευθύνη.
Η παιδική υγεία συγκεκριμένα έχει μία ιδιαίτερη θέση στον κυρίαρχο λόγο καθώς οι πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί που εξουσιάζουν τις συνθήκες ζωής βρίσκουν στα παιδιά την ιδανική δημογραφική ομάδα για να παρουσιάσουν τους εαυτούς τους ως προστάτες των ευάλωτων. Η πραγματικότητα όμως δεν είναι τόσο αθώα. Η ιστορία των κοινωνικών παροχών –της ασφάλισης, της εκπαίδευσης, της υγείας– (και ενίοτε κάποιες ειλικρινείς δηλώσεις αφεντικών ή πολιτικών) δείχνουν πώς όλα όσα «χαρίζονται» είναι στην πραγματικότητα είτε παραχωρήσεις για την διατήρηση της ειρήνης, είτε επενδύσεις στις οποίες αναμένονται επιστροφές κέρδους, και μάλιστα με τόκο.5 Και αφού η καπιταλιστική ειρήνη δεν φαίνεται να απειλείται από κάποιο κίνημα δικαιολογημένα ανήσυχων γονέων και γιατρών, ίσως μία πιο σωστή ερμηνεία θα ήταν πως ο λόγος περί παιδικής υγείας που περιβάλλει το μέτρο επαλήθευσης ηλικίας στα social media είτε σηματοδοτεί μία επένδυση στην οποία αναμένεται επιστροφή, είτε αποτελεί πρόφαση και αντιπερισπασμό για κάτι άλλο.
3. κράτος & κεφάλαιο (δουλεύουνε μαζί)
Μπορεί τελικά λοιπόν με αυτό το μέτρο το κράτος να μην στρέφεται καθόλου ενάντια στο κεφάλαιο, αλλά, ως συνήθως, να το εξυπηρετεί. Μπορεί οι καταγεγραμμένες αρνητικές επιπτώσεις των social media στην υγεία να έχουν σημάνει τον κώδωνα του κινδύνου για τα αφεντικά. Μπορεί η καταστροφή της ικανότητας προσοχής των χρηστών, κι ας αποδίδει σε δεδομένα, να κινδυνεύει να παράξει χασούρα με τη μορφή ασυγκέντρωτων εργατών. Κάτι τέτοιο ίσως είναι πιθανό, παρ’ ότι η αξία των εργατών που δύνανται να συγκεντρωθούν ακολουθεί και αυτή την ίδια τάση διαρκούς υποτίμησης που ακολουθεί η αξία της εργασιακής δύναμης γενικά.
Βλέπουμε όμως και μία άλλη, ακόμα πιο ζοφερή ερμηνεία που έχει να κάνει με τη νέα κατάσταση του παγκόσμιου κεφαλαίου στην εποχή του ΑΙ. Η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης είναι εδώ και κάποια χρόνια κεντρικό ζήτημα για την Sillicon Valley και τις εταιρίες πληροφοριακών συστημάτων παγκοσμίως. Εδώ μπαίνει η σημασία του ορισμού της τεχνολογίας όχι γενικώς ως σχέση, (που αναφέρουμε παραπάνω), αλλά ως συγκεκριμένο μέσο για «την απόσπαση της γνώσης και της δεξιότητας του εργάτη από τον άμεσο παραγωγό και την ενσωμάτωσή τους στην μηχανή, την μετατόπισή δηλαδή της ζωντανής εργασίας στη νεκρή»6. Ως μέσο, με άλλα λόγια, για την αύξηση της παραγωγικότητας.
Ο αγώνας δρόμου για την δημιουργία όλο και πιο ικανών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης είναι ένας αγώνας δρόμου για την αύξηση της παραγωγικότητας, για την αύξηση του ποσοστού κέρδους που αντλείται από την ανθρώπινη εργασία. Το ΑΙ έχει φτάσει ως εδώ που βρίσκεται σήμερα αναμφίβολα χάρη στα social media. Τα μαθηματικά μοντέλα για την αναγνώριση μοτίβων αναπτύσσονται από τη δεκαετία του ‘60. Έπρεπε όμως να αναπτυχθεί το ίντερνετ, να διαδοθεί η χρήση του, και να χρησιμοποιηθεί (χωρίς κρατικούς περιορισμούς φυσικά) ως μία τεράστια δεξαμενή δεδομένων, για να μπορέσει να γίνει έξυπνη η τεχνητή νοημοσύνη.
Και να το πρόβλημα: για να μπορέσει να είναι αποτελεσματικό και να συνεχίσει να βελτιώνεται ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να εκπαιδεύεται με ποιοτικά –δηλαδή ανθρώπινα– δεδομένα. Η ευρεία διάδοση γλωσσικών μοντέλων και μοντέλων κειμένου-εικόνας το 2023 είχε ως αποτέλεσμα και μία πλημμύρα συνθετικού (AI-generated) περιεχομένου στο ίντερνετ, νοθεύοντας τον «ψηφιακό χρυσό» των ανθρώπινων δεδομένων.7
Όταν λοιπόν ο κυβερνητικός εκπρόσωπος δηλώνει πως τα ανυπόγραφα άρθρα και οι ανώνυμοι λογαριασμοί στα social media είναι πρόβλημα8· πώς πρέπει ουσιαστικά να τελειώνουμε με την ανωνυμία στο διαδίκτυο, αυτό που εκφράζει δεν είναι παρά μία ανανεωμένη στρατηγική διακυβέρνησης των πληθυσμών στην σημερινή εποχή – μία εποχή όπου μία διαδικασία πρωταρχικής συσσώρευσης μοιάζει να κορυφώνεται, ενώ ανανεώνει τα τεχνικά της μέσα. Αυτό θα προσπαθήσουμε να εξηγήσουμε στο τελευταίο μέρος, που ακολουθεί.
4. πρωταρχική συσσώρευση
Ο όρος «πρωταρχική συσσώρευση» συνήθως περιγράφει τις διαδικασίες που διαχωρίζουν τους ανθρώπους από τα μέσα παραγωγής (και αναπαραγωγής τους), οδηγώντας τους στην μισθωτή εργασία. Ανάλογα με το πού θα εστιάσεις, η «πρωταρχική συσσώρευση» περιγράφει τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες κάτι που προηγουμένως δεν ήταν, γίνεται καπιταλιστικό εμπόρευμα. Και θα λέγαμε ότι ο δεύτερος ορισμός εμπεριέχει τον πρώτο: Ο άνθρωπος, όταν παίρνει την μορφή της εργασιακής δύναμης γίνεται εμπόρευμα. Αλλά ας το πάρουμε βήμα-βήμα.
Καπιταλιστικό σύστημα σημαίνει συσσώρευση κεφαλαίου (είτε αυτό παίρνει υλική μορφή σε μέσα παραγωγής είτε χρηματική/πιστωτική μορφή). Στην βάση της η συσσώρευση κεφαλαίου προϋποθέτει κεφαλαιοκρατικού τύπου παραγωγή, που με τη σειρά της προϋποθέτει όχι μόνο καπιταλιστικά μέσα παραγωγής αλλά και εργασιακή δύναμη στα χέρια των καπιταλιστών. Γι’ αυτό και το κλασσικό παράδειγμα της Μαρξικής θεωρίας για την πρωταρχική συσσώρευση έχει να κάνει με την περίοδο μετάβασης από την φεουδαρχία στον καπιταλισμό, την περίοδο δηλαδή όπου θεμελιώθηκε η κεφαλαιοκρατικού τύπου παραγωγή μαζί με την πρωταρχική συσσώρευση εργασιακής δύναμης. Το παράδειγμα είναι οι περιφράξεις των κοινών γαιών της Αγγλίας κατά τον 18ο αιώνα. Μέσα από την αρπαγή της κοινόχρηστης γης από τους χωρικούς, την αρπαγή δηλαδή των μέσων διαβίωσής τους, αυτοί εξαναγκάστηκαν να γίνουν μισθωτοί εργάτες στα εργοστάσια των πόλεων. Η μετατροπή των χωρικών σε μισθωτούς εργάτες ήταν μία μετατροπή της ανθρώπινης εργασίας σε κάτι που αγοράζεται και πουλιέται, στο «εμπόρευμα εργασιακή δύναμη», και ήταν αυτό το εξωτερικό της οικονομίας στοιχείο που χρειάστηκε να αποκτήσει καπιταλιστική αξία για να πυροδοτηθεί ένας κύκλος καπιταλιστικής συσσώρευσης.
Η πρωταρχική συσσώρευση όμως δεν περιορίζεται ιστορικά στην γέννηση του καπιταλισμού, αλλά υπάρχει διαρκώς στην ανανέωσή του, και δεν εμφανίζεται πάντα μέσα από την άμεση μετατροπή μη-εργατών σε εργάτες, αλλά και μέσα από περιφράξεις κοινών μέσων (ανα)παραγωγής οι οποίες δημιουργούν πιέσεις. Υπάρχει στις διάφορες αρπαγές μικρότερης ή μεγαλύτερης κλίμακας που γίνονται μέχρι και σήμερα και που δημιουργούν εξαναγκασμούς προς την μισθωτή εργασία, όπως, π.χ. τα Προγράμματα Δομικής Προσαρμογής9 ή οι μεταρρυθμίσεις που χτυπάνε την ιδιοκατοίκηση,10 και υπάρχει στην εμπορευματοποίηση της μη-ανθρώπινης ζωής, οικολογικών διαδικασιών και φυσικών πόρων.11
Σε δύο κείμενα του blog Black Athena,12 η έννοια της πρωταρχικής συσσώρευσης χρησιμοποιείται και για την ανάλυση των social media. Τα social media, σύμφωνα με αυτά τα κείμενα, είναι τα τεχνικά μέσα μίας διαδικασίας πρωταρχικής συσσώρευσης της ανθρώπινης έκφρασης και επικοινωνίας. Η ανάλυση αυτή εκκινεί από μία αντίληψη της έκφρασης και της επικοινωνίας «όχι ως ιδιότητες ή χαρακτηριστικά της ανθρωπινότητας αλλά ως μέσα κοινωνικής αναπαραγωγής. Ως μέσα που δημιουργούν τα κοινά».13 Με άλλα λόγια, οι καθημερινές πρακτικές έκφρασης και επικοινωνίας είναι (ή έχουν υπάρξει) μη-εμπορευματοποιημένοι τρόποι κάλυψης προσωπικών και συλλογικών αναγκών, και τρόποι συγκρότησης κοινοτήτων.
Η ανάγκη του κεφαλαίου για άνοιγμα νέων αγορών, νέων πεδίων εμπορευματοποίησης, βρίσκει στην τεχνολογία (και την τεχνική, και την επιστήμη, όπως βάζει το Black Athena) την δυνατότητα μετατροπής αυτού που πριν ήταν κοινό (και μη κερδοφόρο), σε αντικείμενο εκμετάλλευσης. Η διακίνηση της επικοινωνίας και της έκφρασης έχει εμπορευματοποιηθεί ήδη με τις παλιότερες τηλεπικοινωνίες. Το ίδιο το περιεχόμενο όμως, το τί λέμε και το πώς συσχετιζόμαστε, πριν τον ίντερνετ δεν έχουν μορφή εμπορεύσιμης πληροφορίας πέρα από τον περιορισμένο χρόνο και χώρο των δημοσκοπήσεων και των εμπορικών ερευνών.
Με τα ψηφιακά μέσα, η έκφραση και η επικοινωνία εμπορευματοποιούνται σε βαθμό χωρίς προηγούμενο. Μιλάμε για την μετρήσιμες μορφές που παίρνει η κοινωνικότητα στην αρχιτεκτονική των social media – τα likes, τους αριθμούς των comments και των followers. Και επίσης μιλάμε για όλα τα επιπλέον δεδομένα που καταγράφονται και αποκτούν αξία ως πληροφορίες καταναλωτικών ή πολιτικών προτιμήσεων, χάρτες δικτύων σχέσεων και για την στεγνή κατασκοπία προσώπων οποιουδήποτε «ενδιαφέροντος». Αντικειμενοποιημένες ως data, η έκφραση και η επικοινωνία γίνονται μια νέα μορφή πρώτης ύλης που, όπως λένε και από το Game Over, «όπως με κάθε πρώτη ύλη, γύρω της δημιουργείται ένας κύκλος εκμετάλλευσης […] Από την εξόρυξη/συλλογή και την επεξεργασία μέχρι την αξιοποίηση, στα περισσότερα από αυτά τα στάδια η αξία της πρώτης ύλης μεταβάλλεται και νέοι κύκλοι κέρδους δημιουργούνται».14
Χτίζοντας πάνω σε αυτή την ανάλυση, θα μπορούσαμε να πούμε πως αυτό που συμβαίνει με τους νόμους επαλήθευσης ηλικίας στα social media, στο ίντερνετ ή στις ψηφιακές τεχνολογίες γενικότερα, είναι η κορύφωση μίας διαδικασίας πρωταρχικής συσσώρευσης, και πιθανώς το ξεκίνημα μίας νέας. Είναι η τεχνική βελτιστοποίηση της παραγωγής και εκμετάλλευσης δεδομένων στον διαδικτυακό χώρο. Και αν και, παρά την εξ αρχής εμπορευματοποίησή του, ο διαδικτυακός χώρος έχει μπορέσει να χρησιμοποιηθεί και ως ένας δημόσιος χώρος, τώρα απειλείται με μία παραιτέρω περίφραξη, που σημαίνει και περιορισμό της ελευθερίας κίνησης σε αυτόν.
Τη δεκαετία του ‘90 το ζήτημα ήταν το νεαρό internet μερικών πωρωμένων κομπιουτεράδων να μετατραπεί σε μέσο ταχείας κυκλοφορίας πληροφοριών. Το χτίσιμο του infobahn, όπως το λέγανε,15 χρειάστηκε νέους νόμους για να διευκολύνουν την συνεργασία πολλαπλών εταιριών να χτίσουν από κοινού (και μετά να πουλάνε την πρόσβαση) σε ένα ενιαίο δίκτυο οπτικών ινών. Ενώ λοιπόν το διαδίκτυο γινόταν ένας όλο και πιο δημοφιλής τόπος φυγής από τους περιορισμούς της κανονικής ζωής, ενώ μεγάλωνε ένας ψηφιακός τόπος διασύνδεσης, δημιουργίας και εξερεύνησης, οι υλικές του υποδομές στερεώνονταν υπό τον έλεγχο κράτους και κεφαλαίου καθώς αποτελούσαν μία νέα ευκαιρία αύξησης της παραγωγικότητας.16 Και ενώ κάποιες πρώτες προσπάθειες λογοκρισίας του ψηφιακού περιεχομένου ξεσήκωσαν τις κοινότητες των πρώτων θιασωτών του ψηφιακού, η απόλυτη κυριαρχία του κεφαλαίου στις αναπτυσσόμενες υλικές υποδομές πέρασε στο απυρόβλητο.17,18
Με την διάδοση των ηλεκτρονικών υπολογιστών και την εξάπλωση των υποθαλάσσιων και υπέργειων καλωδίων, των servers και των data centers, όλο και περισσότερος κόσμος έγινε χρήστης ψηφιακών υπηρεσιών. Αν το χτίσιμο του infobahn ήταν μία πρώιμη φάση αυτής της διαδικασίας πρωταρχικής συσσώρευσης, η κύρια φάση της ήταν η ενσωμάτωση των ψηφιακών υπηρεσιών στην καθημερινή ζωή και η περίφραξη της ζωής από αυτές, καθώς μετατρέπονταν από επιλογές σε ανάγκες, μέχρι και σε νομικά/γραφειοκρατικά προαπαιτούμενα.19,20 Σε αυτή τη φάση (που σε κάποιες περιοχές του πλανήτη ξεκινάει ήδη τη δεκαετία ‘90, σε άλλες του ‘00 και σε άλλες ακόμα του ‘10) ο αριθμός των χρηστών εκτοξεύεται, η χρήση των ψηφιακών υπηρεσιών συναντά λίγες κρατικές ρυθμίσεις, ενώ παράλληλα αναπτύσσονται και οι τρόποι αξιοποίησης των δεδομένων που συνεχώς αντλούνται από αυτή.
Η τρομερή αύξηση του πλήθους των δεδομένων δημιουργεί προκλήσεις και ευκαιρίες για το κεφάλαιο. Υπάρχει ανάγκη επεξεργασίας των δεδομένων που συλλέγονται ώστε να είναι αξιοποιήσιμα (να μπορούν να πωληθούν), και να μην σπαταλόνται άσκοπα ενέργεια και υποδομές για την αποθήκευσή τους. Η πρόκληση αυτή απαντάται μέσω αλγορίθμων και, εν τέλει, μέσα από την ευκαιρία που γεννιέται από το βουνό διαθέσιμων πληροφοριών: την αξιοποίηση του big data για την εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης.
Το 2023 πολλά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης γίνονται προσβάσιμα στο ευρύ κοινό. Είτε δωρεάν είτε ως συνδρομητικές υπηρεσίες, η χρήση συνεχίζει να παράγει δεδομένα που έχουν αξία για τις εταιρίες. Παράλληλα με την διάδοση των chatbots και των text-to-image models όμως, το internet πλημμυρίζει από συνθετικό περιεχόμενο, το οποίο, όταν ξαναταϊζεται σε μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης για την εκπαίδευσή τους, τα χαζεύει.21
Στην πορεία της αντικειμενοποίησης της ανθρώπινης έκφρασης και επικοινωνίας και της μετατροπής τους σε εμπόρευμα, η αυθεντικοποίηση των χρηστών αποκτά καθαυτή αξία. Έτσι, η συμπλήρωση CAPTCHA και διαφόρων puzzles για να αποδείξεις ότι δεν είσαι bot και η σύνδεση λογαριασμών με emails και τηλέφωνα, φαίνεται να εξελίσσονται σε κανονική ταυτοποίηση με το σκαναρίσμα διαβατηρίου ή την σύνδεση με τις κρατικές βάσεις δεδομένων (τύπου taxisnet και gov.gr).
Η χρήση του ίντερνετ δεν θα είχε διαδοθεί αν εξ αρχής έπρεπε να ταυτοποιηθείς από την κάθε ψηφιακή υπηρεσία. Το πρώιμο ίντερνετ ήταν ένας τόπος με κύριο γόητρο την ανωνυμία και την ελευθερία από κρατικούς περιορισμούς και σύνορα. Με την εκμετάλλευση των δεδομένων αυτό αναιρείται πρακτικά, έστω και αν διατηρείτω τυπικά. Η πλήρης ταυτοποίηση ίσως να είναι ένα βήμα κορύφωσης αυτής της διαδικασίας πρωταρχικής συσσώρευσης, δίνοντας νέα αξία στα δεδομένα αλλά και μειώνοντας την χασούρα μέσα από την επιτήρηση της νόμιμης χρήση των ψηφιακών υπηρεσιών. Γιατί, έχοντας πλέον μπει στην ανάγκη των social media, η ταυτοποίηση των χρηστών αποκτά και άλλη μία λειτουργία με καπιταλιστική αξία: την πειθάρχηση. Με αυτό θα καταπιαστούμε στο β’ μέρος…
για τη θεωρία των σπασμένων προγραμμάτων
22 Ιούνη 2026
Για τους εγκληματολόγους, η θεωρία των σπασμένων τζαμιών λέει ότι κάθε εμφανές σημάδι εγκληματικών πράξεων ή αντικοινωνικής συμπεριφοράς (όπως ένα σπασμένο τζάμι) τροφοδοτεί περισσότερη αταξία – γιαυτό πρέπει όλα να επιτηρούνται και να αστυνομεύονται πιο σκληρά και να μην κουνάει κανείς ρούπι. Η θεωρία των σπασμένων προγραμμάτων δεν έχει να κάνει με αυτό. Τα σπασμένα προγράμματα μπορεί να είναι οι αταξίες μας, χωρίς αυτό να σημαίνει πως κάθε αταξία μας είναι μεταδοτική ή επαναστατική. Τα σπασμένα προγράμματα μπορεί να είμαστε εμείς, γιατί είμαστε και σπασμένα από τα βάρη της πραγματικότητας, και προγραμματισμένα σε αυτή, αλλά και γιατί ενίοτε σπάμε τους προγραμματισμούς. Από αυτή την αφετηρία, η θεωρία των σπασμένων προγραμμάτων είναι η προσπάθεια κατεύθυνσης της σκέψης και της πράξης προς ανατρεπτικούς σκοπούς.
υποσημειώσεις
Πρόκειται για τον ομοσπονδιακό νόμο H.R.8250 που προτάθηκε στις 13 Απριλίου 2026. Πιστοποίηση σε επίπεδο λογισμικού σημαίνει πως με την πρώτη φορά που ανοίγεις μία συσκευή χρειάζεται να πιστοποιήσεις την ηλικία σου για να την χρησιμοποιήσεις για οποιοδήποτε σκοπό, ακόμα και offline.
Για το πώς και το γιατί τα δεδομένα αποτελούν «ψηφιακό χρυσό» και τους τρόπους που τα κράτη έχουν πρόσβαση σε αυτά, βλέπε την μπροσούρα των dead zuckerburgs Ενάντια στα social media – Επιτήρηση, κοινωνικός έλεγχος και καταστολή, 2018.
Το Electronic Frontier Foundation πχ έχει 19 σελίδες, ~80 άρθρα, στην ιστοσελίδα του, από 3/2022 ως 4/2026, σχετικά με το ζήτημα της επαλήθευσης ηλικίας ως προσβολή της ιδιοτικότητας.
Homo Digitalis, 2026. 25 ελληνικοί και διεθνείς φορείς εγείρουν προβληματισμούς προς τον Πρωθυπουργό και τους αρμόδιους Υπουργούς για το Σχέδιο Νόμου για την Απαγόρευση Πρόσβασης στα ΜΚΔ από παιδιά κάτω των 15 ετών.
Στο ελληνικό κράτος, μαζί με τα πρώτα ορφανοτροφεία και βρεφοκομεία που ίδρυσαν οι φιλάνθρωποι αστοί εμφανίστηκε πρόδηλα και η χρησιμοθηρική λογική τους: «οι ανήλικοι άρχισαν ν’ αποκαλούνται «ζωντανό κοινωνικό κεφάλαιο» που θ’ αποσβέσει την «ευεργεσία» την οποία δέχτηκε, αφού εκπαιδευτεί ως εργατικό δυναμικό προορισμένο για τις νέες βιομηχανίες και βιοτεχνίες ή ως υπηρετικό προσωπικό στα σπίτια των μεγαλοαστών» (Ομάδα ενάντια στον εκβιασμό της μισθωτής εργασίας. Σκοτώνουν τ’ άλογα στη δουλειά και όταν γεράσουν τα θάβουν ιδίοις εξόδοις. β’ έκδοση, 2015. σελ 58 – α’ έκδοση διαθέσιμη ψηφιακά στο αναρχείο).
Black Athena, 2016. Social media: η πρωταρχική συσσώρευση της ανθρώπινης έκφρασης κι επικοινωνίας
Shumailov, I., Shumaylov, Z., Zhao, Y., Papernot, N., Anderson, R., Gal, Y., 2024. AI models collapse when trained on recursively generated data
Δηλώσεις Μαρινάκη στο 11ο Οικονομικό Φόρουμ Δελφών, 24/4/2026.
Βλέπε πχ Midnight Notes Collective, 2001. The New Enclosures. The Commoner 2.
Μακρυγιάννη και Τσοβδάρογλου, 2012. Χώρος και μονιμότητα της λεγόμενης πρωταρχικής συσσώρευσης”μικροϊδιοκτησία και αυθαίρετη δόμηση στην Ελλάδα.
Bλέπε την έννοια του “salvage accumulation” στο The Mushroom at the End of the World της Anna Tsing (2015).
Social media: η πρωταρχική συσσώρευση της ανθρώπινης έκφρασης κι επικοινωνίας (4/2016) και Social media #2: ιδιοκτησία, όραση και μηχανές που μαθαίνουν (5/2016). Πολύ καλά κείμενα. Να πάτε να τα διαβάσετε.
Και οι περιγραφές-ορισμοί της έκφρασης και της επικοινωνίας δίνονται ως εξής: «Η έκφραση είναι έκφραση μόνο ως αναγνώριση αυτής της έκφρασης. Είναι μια πράξη που κοινωνεί κάτι, που φτιάχνει μια σχέση (είτε ενός ανθρώπου με έναν άλλον άνθρωπο, είτε ενός ανθρώπου με τον κόσμο γενικότερα). Και η επικοινωνία είναι το θεμελιώδες υπόστρωμα κάθε έννοιας κοινωνικότητας. Είναι ένα υπόστρωμα που προϋποτίθεται οποιασδήποτε έννοιας κοινωνικής σχέσης. Τις περισσότερες φορές είναι δύσκολο (και άχρηστο) να διαχωρίσουμε την έκφραση από την επικοινωνία.»
Big Data: Αόρατη συσσώρευση και κερδοφορία. Φεστιβάλ Game Over 2018 / 4η Βιομηχανική Επανάσταση / 2η μέρα.
Από το autobahn, το δίκτυο αυτοκινητοδρόμων της Γερμανίας, διαβόητο για την απουσία ορίου ταχύτητας.
Αύξηση της παραγωγικότητας σημαίνει αύξηση της σχετικής υπεραξίας που αντλείται από την εργασία. Με τις δυνατότητες ταχύτερης μετάδοσης πληροφορίας γίνεται δυνατή όχι μόνο η αποδοτικότερη οργάνωση της εργασίας, αλλά και διάφοροι τομείς διακίνησης του εμπορεύματος όπως η αγοραπωλησία μετοχών στο χρηματηστήριο. Το χρηματιστήριο είναι μία προσπάθεια αποδέσμευσης της παραγωγής αξίας από το πεδίο της άμεσης παραγωγής. Είναι μία προσπάθεια να παραχθεί χρήμα από το χρήμα. Αλλά, όπως λέι η Ομάδα ενάντια στον εκβιασμό της μισθωτής εργασίας: «Το χρήμα κυριαρχεί επειδή το πεδίο της παραγωγής εξακολουθεί να μην είναι επαρκώς αποδοτικό για το κεφάλαιο, αλλά στην τελική είναι η παραγωγή -πάντα η παραγωγή- η μοναδική πηγή του χρήματος και της αυτοεπέκτασης του κεφαλαίου» (Σκοτώνουν τ’ άλογα στην δουλειά, σελ 48). Τα μέσα που διευκολύνουν την ταχύτερη και πιο κερδοφόρα κυκλοφορία των μετοχών, λοιπόν, δεν είναι παρά μέσα που επιτρέπουν την αύξηση του κέρδους, με το κόστος της εργασίας να παραμένει σταθερό. Την εποχή της ανάπτυξης του infobahn, οι χρηματιστές έψαχναν να βγάλουν εκατομύρρια από το κάθε milisecond που θα τους κέρδιζε στις αγοραπωλησίες μετοχών ένας γρηγορότερος αγωγός οπτικών ινών.
Έγινε, θα λέγαμε, το σφάλμα του να διαχωρίζεις το κράτος από το κεφάλαιο, και να επικεντρώνεσαι μόνο σε αυτό.
Για μια κριτική του νόμου τηλεπικοινωνιών του 1996 στις ηπα και το χτίσιμο του infobahn, και της «Ιδεολογίας της Καλιφόρνια» που αποτελούσε την κυρίαρχη τάση των θασιωτών του ψηφιακού της εποχής, βλέπε το HyperMedia Freedom του Richard Barbrook, κεφάλαιο στο Crypto Anarchy, Cyberstates, and Pirate Utopias (2001).
Βλέπε πχ το πώς στην κατανόηση μίας ομαλής διαδρομής από το σημείο Α στο σημείο Β έγινε αναγκαία η πλοήγηση με ψηφιακούς χάρτες –κατά κύριο λόγο έναν ψηφιακό χάρτη, τα Google Maps· ή πώς το να μην έχεις smartphone σε βάζει σε όλο και περισσότερες γραφειοκρατικές λούπες καθώς απαιτείται να ταυτοποιηθείς από κάποιο app, συχνά χωρίς να υπάρχει ξεκάθαρη δια ζώσης εναλλακτική.
Για ένα εξαιρετικό κείμενο πάνω στο πώς ο καπιταλισμός δημιουργεί ανάγκες (σε ένα άλλο παράδειγμα, της γρήγορης μετακίνησης) βλέπε το Προσωρινή σύνοψη των διμαρτυριών μας ενάντια στο δεσποτισμό της ταχύτητας με αφορμή την επέκταση των γραμμών του TGV, της Εγκυκλοπαίδειας των Οχλήσεων (1991), που υπάρχει μεταφρασμένο στο 3ο τεύχος Carex Flacca (2015) και στο σάιτ της κατάληψης Σινιάλο.
Βλέπε υποσημείωση 10
λίστα αναφορών
Black Athena, 2016. Social media: η πρωταρχική συσσώρευση της ανθρώπινης έκφρασης κι επικοινωνίας. https://blackathena.squat.net/social-media-prwtarxikh-sysswreysh/
Black Athena, 2016. Social media #2: ιδιοκτησία, όραση και μηχανές που μαθαίνουν. https://blackathena.squat.net/social-media-2-newronika-diktya/
Barbrook, Richard, 2001. HyperMedia Freedom. Στο Crypto Anarchy, Cyberstates, and Pirate Utopias. επιμέλεια: Peter Ludlow. MIT Press.
dead zuckerbergs, 2018. Ενάντια στα social media – Επιτήρηση, κοινωνικός έλεγχος και καταστολή. https://antisocial.espivblogs.net/epitirisi-koinonikos-elegchos-katastoli/
Game Over, 2018. Big Data: Αόρατη συσσώρευση και κερδοφορία. Φεστιβάλ Game Over 2018 / 4η Βιομηχανική Επανάσταση / 2η μέρα.
Homo Digitalis, 2026. 25 ελληνικοί και διεθνείς φορείς εγείρουν προβληματισμούς προς τον Πρωθυπουργό και τους αρμόδιους Υπουργούς για το Σχέδιο Νόμου για την Απαγόρευση Πρόσβασης στα ΜΚΔ από παιδιά κάτω των 15 ετών. https://homodigitalis.gr/posts/136242/
Shumailov, I., Shumaylov, Z., Zhao, Y., Papernot, N., Anderson, R., Gal, Y., 2024. AI models collapse when trained on recursively generated data. Nature 631, 755–759.
Midnight Notes Collective, 2001. The New Enclosures. The Commoner 2.
Ομάδα Ενάντια στον Εκβιασμό της Μισθωτής Εργασίας, 2002. Σκοτώνουν τ’ άλογα στη δουλειά κι όταν γεράσουν τα θάβουν ιδίοις εξόδοις. Αθήνα.