26/07/2026 2:16 μμ.
Η προσπάθεια κατανόησης του αναρχικού κινήματος στην Βαρκελώνη της Καταλωνίας και την περιβάλλουσα περιοχή στις αρχές του 20ου αιώνα δεν είναι καθόλου εύκολη, αν και τελικά πρόκειται για ένα φαινόμενο το οποίο δεν είναι σε καμία περίπτωση νέο – πρόκειται για τον ταξικό αγώνα με την αληθινότερη έννοια του, ο οποίος αναπτύχθηκε, όμοια με τόσα άλλα μέρη της Ευρώπης και της Αμερικανικής ηπείρου, παράλληλα προς την ανάπτυξη της Βιομηχανικής Επανάστασης, όταν η αστική τάξη απαίτησε ένα μαζικό εργατικό δυναμικό για τις πόλεις ή τις βιομηχανικές περιοχές, και η ατμοκίνητη μηχανή άρχισε να ωθεί την μαζική παραγωγή· και έτσι, αντιμετωπίζοντας την ανάγκη για ένα μαζικό εργατικό δυναμικό, οι μεγάλες μεταναστεύσεις του σύγχρονου κόσμου ξεκίνησαν.
Αρχικά, στους εργαζόμενους προσφέρθηκαν αποτρόπαιες εργασιακές και βιοτικές συνθήκες, ενώ η αστική τάξη και το κεφάλαιο απέδωσαν ελάχιστη προσοχή στις ανάγκες που προέκυψαν με την άφιξη τους στις μεγάλες πόλεις.
Όλα αυτά συνέβησαν παράλληλα προς τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, κατά την διάρκεια του οποίου η Καταλωνία αναδείχθηκε σε σιτοβολώνα της εμπόλεμης Ευρώπης.
Αυτό οδήγησε στην συγκέντρωση τεράστιων περιουσιών, ακολουθώντας τα χνάρια των «Indianos» (των παλινοστούντων από την Αμερικανική ήπειρο), πολλοί από τους οποίους είχαν ήδη δημιουργήσει τις περιουσίες τους από το δουλεμπόριο στην Αμερικανική ήπειρο κατά την διάρκεια του 18ου και του 19ου αιώνα.
Από την άλλη πλευρά, το προλεταριάτο μετακινήθηκε από την επαρχία στην πόλη, αποδρώντας από τα μεγάλα τσιφλίκια όπου ο λιμός επικρατούσε κατά μήκος μεγάλου μέρους της Ισπανίας, αναζητώντας εργασία ώστε να ταίσουν τα παιδιά τους. Ως τις αρχές του 20ου αιώνα, όπως ο Joaquín Costa από την Αραγωνία κατέγραψε, οι εργαζόμενοι στις πόλεις ζούσαν σε πραγματικά χοιροστάσια μεταξύ των ζώων, είτε στο Παρίσι, το Λονδίνο, την Νέα Υόρκη, ή την Βαρκελώνη, όπου η φυματίωση, η χολέρα, η ιλαρά και άλλες ασθένειες έσπερναν το χάος, ειδικότερα στις κατοικίες της εργατικής τάξης με ελάχιστο εξαερισμό, γεγονός που εξηγεί γιατί οι μεγάλες πόλεις σημείωναν μεγαλύτερα ποσοστά θνησιμότητας από τις μικρότερες κωμοπόλεις και τις επαρχιακές περιοχές.
Και η αστική τάξη — στην συγκεκριμένη περίπτωση, η Καταλανική μπουρζουαζία — χρησιμοποίησε τελικά το σύνολο των κρατικών παραστρατιωτικών δυνάμεων προκειμένου να καταστείλλουν τα αιτήματα των εργατικών σωματείων για κοινωνικές βελτιώσεις που δεν προβλέπονταν για την εργατική τάξη· οι βελτιώσεις αυτές έπρεπε να κερδηθούν μέρα με την μέρα, μέσω καθόλου μικρού αριθμών αγώνων και αιτημάτων για κοινωνική μεταρρύθμιση.
Καθόλου ικανοποιημένοι με το σύνολο των κρατικών αστυνομικών δυνάμεων, οι εργοδότες αναγκάστηκαν να προσλάβουν και να οργανώσουν ένα συνδικάτο οπλοφόρων ώστε να δολοφονήσουν τους πιο μαχητικούς εργάτες, εφαρμόζοντας συχνά τον «νόμο των σκαστών/αποδράσεων».
Έτσι, το φαντασιακό των πόλεων του 20ου αιώνα έπρεπε να κατασκευαστεί, ενώ τα αιτήματα — όχι πάντοτε αρκετά κατανοημένα — χρειάστηκαν χρόνο ώστε να διεκθικηθούν.
Εντωμεταξύ, οι εργαζόμενοι στην Βαρκελώνη συνειδητοποίησαν ότι για να μπορούν να αντιλογούν και να διαψεύδουν τα επιχειρήματα της μπουρζουαζίας, έπρεπε να μορφωθούν και να αποκτήσουν γνώση· και η δίψα αυτή για μάθηση εξαπλώθηκε ακόμη και σε αυτούς που δεν μπορούσαν να διαβάζουν ή να γράφουν, και έτσι έγινε, αρχικά στις φάρμες της Ανδαλουσίας και αργότερα στα σκοτεινά σοκάκια των γειτονιών της Καταλανικής εργατικής τάξης, πως εκείνοι που μπορούσαν να διαβάζουν και να γράφουν, στο φως της ημέρας και της λάμπας πετρελαίου την νύχτα, διάβαζαν τις εφημερίδες που οι ταχυδρόμοι έφερναν από εδώ και από εκεί, από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού· αργότερα ήλθαν τα Αθήναιαως αληθινοί ναοί της γνώσης. Έτσι, όλα ξεκίνησαν με την πείνα και την περιέργεια για την γνώση, ώστε μια μέρα να μπορέσουν να αντιμετωπίζουν τα τεχνάσματα της μπουρζουαζίας, η οποία επιδίωκε πάντα να παραπλανεί και να χειραγωγεί την σκέψη των εργαζομένων, εξαπατώντας τους ξανά και ξανά.
Υπήρξαν στιγμές εξέγερσης, οι οποίες ήσαν ωστόσο βραχύβιες λόγω της έλλειψης οργάνωσης και αποφασιστικότητας, αν και χάρη στον ακαταπόνητο ακτιβισμό πολλών αναρχο-συνδικαλιστών – όπως των Ramón Archs, Adelaida Bou, Joan Pey, Salvador Seguí, Bruno Lladó, Ada Martí Vall, Pere Vandellós, Manuel Escorza, και της Mercedes Comaposada καθώς και μιας μακράς λίστας άλλων, τα πρώτα χρόνια του 20ου αιώνα, κατάφεραν να οργανώσουν την δημιουργία της «παράλληλης κοινωνίας», την οποία είχαν, τρόπον τινά, δομήσει κατά την διάρκεια του Περιφερειακού Συνεδρίου του 1918 στο Sants της Βαρκελώνης, και επικυρώθηκε στο Εθνικό Συνέδριο του επόμενου έτους, στο Teatro de la Comedia της Μαδρίτης το 1919 – μια περίοδο κατά την οποία οι εργαζόμενοι, μέσω καταναλωτικών κολλεκτίβων, υπαλληλικών μαγαζιών, την Ένωση Υπεράσπισης Ενοικιαστών, τις οικοδομικές κοοπερατίβες, τα ρασιοναλιστικά σχολεία, τα αναρχο-συνδικαλιστικά εργατικά σωματεία, τα ελευθεριακά και λαϊκά πολιτιστικά κέντρα, και τις συνεχείς εκδόσεις βιβλίων, φυλλαδίων και περιοδικών κατά μήκος όλων των πολιτισμικών και κοινωνικών πεδίων, δόμησαν συλλογικά έναν τρόπο ζωής ο οποίος ήταν εντελώς εναλλακτικός προς ο,τιδήποτε ο καπιταλισμός είχε να προσφέρει
Μαζί, τα εγχειρήματα αυτά έδωσαν ώθηση στην καθημερινή επαναστατική πρακτική εν μέσω της θεσμικής βίας — την οποία περιγράψαμε νωρίτερα — που βίωναν οι εργαζόμενοι και οι οικογένειες τους.
Το κλίμα αυτό της καταπίεσης, πριν την επανάσταση και τον πόλεμο, βιώθηκε από τρείς τουλάχιστον γενιές εργατών, οι οποίοι διέθεταν μια άνευ προηγουμένου αίσθηση της αλληλεγγύης και της αξιοπρέπειας, αξίες χάρη των οποίων ανέπτυξαν την πεποίθηση πως η αλλαγή κατά την διάρκεια της ζωής τους (η επανάσταση) ήταν εφικτή καθώς και πως θα κατόρθωναν να αποβάλλουν την μπουρζουαζία πουτους είχε φερθεί πάντα στυγνά και αδίστακτα.
Αρκεί μόνο να θυμηθεί κανείς, για παράδειγμα, την «κοινωνική ειρήνη» για την οποία μιλούσε ο πολιτικός και στρατιωτικός κυβερνήτης Severiano Martínez Anido· συνέταξε μια λίστα δολοφονίας 80 αναρχο-συνδικαλιστών, επιτυγχάνοντας έτσι αυτό που όριζε ως «κοινωνική ειρήνη» – αναμφιβόλα την κοινωνική ειρήνη των νεκροταφείων.
Και τότε έφθασε η στιγμή της σπουδαίας δοκιμασίας που οι πάντες ανέμεναν: η ένοπλη ανταρσία του Ισπανικού στρατού στις 17 Ιουλίου του 1936 στο Μαρόκο. Καθώς περίμεναν τον ξεσηκωμό του στρατού στην Βαρκελώνη τις πρώτες πρωϊνές ώρες της 19ης Ιουλίου του 1936, οι εργαζόμενοι — ανήσυχοι και ανυπόμονοι —ποθούσαν την στιγμή της αντεπίθεσης. Τα όπλα που είχαν παραμείνει κρυμμένα από τις παλιότερες εξεγέρσεις της δεκαετίας του 1930 επανεμφανίστηκαν, και με αυτά αντιπαρατάχθηκαν σε έναν στρατό που είχε υποθέσει ότι όλα αυτά δεν θα ήταν παρά μια βόλτα στο πάρκο, όπως τα προηγούμενα χρόνια – όπως τον Οκτώβριο του 1934, όταν οι αναρχικοί, κυρίως, δεν συμμετείχαν σε εκείνη την σύγκρουση, τουλάχιστον στην Βαρκελώνη. Οι μάχες για τον έλεγχο των δρόμων στις 19 και 20 Ιουλίου του 1936 διεξήχθησαν ουσιαστικά από τους εργαζόμενους της CNT-AIT, οι οποίοι υποχρέωσαν τα στρατεύματα του στασιαστικού στρατού σε υποχώρηση στην Βαρκελώνη, καθώς όλες οι στρατιωτικές δυνάμεις κατευθύνονταν προς το κέντρο της πόλης και το λιμάνι της ώστε να ενωθούν με τον στρατηγό Goded, ο οποίος, έχοντας μόλις αφιχθεί από την Μαγιόρκα, επρόκειτο να ηγηθεί της στρατιωτικής ανταρσίας στην πόλη.
Ήταν εκείνη μόλις την ημέρα, όταν η τύχη είχε ήδη στραφεί με το μέρος του λαού — και με την υποστήριξη των εργαζομένων της CNT-AIT — που ένα μέρος της Χωροφυλακής (Guardia Civil) ενώθηκε με τους εργαζόμενους στον αγώνα υπεράσπισης του πραγματικού νόμου.
Οι σημαντικότερες μάχες στην πόλη της Βαρκελώνης πραγματοποιήθηκαν στην Διαγώνιο/Passeig de Gràcia, στην Πλατεία Καταλωνίας απέναντι από το κτίριο της Telefónica (στο ξενοδοχείο Colón και το Στρατιωτικό Casino), στην Passeig Parallel (στην Brecha de Sant Pau, στο Molino και το Carrer Rosal), και κορυφώθηκαν την επόμενη ημέρα στην Atarazanas με τον θάνατο του Francisco Ascaso.
Ήταν μόνο όταν η ένοπλη βία στην Βαρκελώνη καταλάγιασε που αυτό που κατανοούμε ως την Ισπανική Επανάσταση ανέλαβε πραγματικά μορφή, και οι πρωταγωνιστές της ιστορίας αυτής ήσαν, αναμφίβολα, οι κάτοικοι της Βαρκελώνης στο πλευρό της CNT-AIT, οι οποίοι βγήκαν στους δρόμους έχοντας κατά νου, όπως είπε ο García Oliver ότι, «Μπορούμε να νικήσουμε τον στρατό».
Την στιγμή ακριβώς εκείνη, αντιμέτωποι με το δίλημμα της «ολικής επίθεσης» ή της αναμονής, αποφάσισαν ότι το δεύτερο ήταν ανέφικτο, καθώς ο φασισμός βρίσκονταν 300 μόλις χιλιόμετρα μακριά στην Σαραγόσα, αλλά και καραδοκούσε στις σκιές της νύχτας στην πόλη της Βαρκελώνης, όπου πολύς φασισμός βρίσκονταν ακόμη σε αναμονή· κατά συνέπεια, το πλήρες εύρος του πολιτικού φάσματος ήταν απαραίτητο για την αντιμετώπιση του φασισμού που το απειλούσε. Έτσι, μετά από διάφορες συναντήσεις του Lluís Companys με τις Καταλανικές αρχές, οι συνελεύσεις του Ελευθεριακού Κινήματος, αποφάσισαν στις 21 και 23 Ιουλίου του 1936, την δημιουργία της Επιτροπής Αντι-φασιστικών Πολιτοφυλακών, στην οποία θα συμμετείχαν όλες οι πολιτικές και εργατικές ομαδοποιήσεις των σωματείων, με τους αναρχικούς της CNT-AIT και της FAI να φέρουν σημαντικό βάρος.
Η επανάσταση βρίσκονταν πια στα σκαριά, όπως ήταν όμως και η αντεπανάσταση την οποία μεθόδευε το πρόσφατα ιδρυθέν Κομμουνιστικό Κόμμα της Καταλωνίας, το PSUC.
Αρχικά, ισχυριζόμαστε ότι η επανάσταση βρίσκονταν στα σκαριά επειδή όλοι οι κρίσιμοι τομείς της οικονομίας κοινωνικοποιήθηκαν άμεσα, όπως οι σταθμοί παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας – γνωστοί ως «La Canadiense» – , και τα διυλιστήρια πετρελαίου τα οποία την εποχή εκείνη βρίσκονταν στην περιοχή της Μπανταλόνα, οι μεταφορές, συμπεριλαμβανομένου του υπόγειου σιδηρόδρομου, των τραμ και των λεωφορείων, και άλλων τομέων όπως της πολεμικής βιομηχανίας μέσω των εργατικών σωματείων μεταλλουργών και χημικών της CNT-AIT. Ενώ σύντομα μετά, η πρακτική αυτή διευρύνθηκε σε τομείς όπως της υλοτομίας, ο οποίος ανέλαβε την κατασκευή κτιρίων καθώς και την κατασκευή επίπλων και οικιακών αντικειμένων με την χρήση της διαθέσιμης στην περιοχή ξυλείας, μέχρι και το σωματείο εργαζομένων στην ψυχαγωγία, για παράδειγμα.
Δεύτερο, η κολλεκτιβοποίηση όλων των επιχειρήσεων που καλύπτουν κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής, συμπεριλαμβανομένης της ομαδοποιήσης τους ανά τομέα, όπως των κουρείων, τις φάρμες εκτροφής ζώων, των γαλακτομικών, των καταστημάτων κιγκαλερίας, κτλ.
Τρίτο, η εκπαίδευση των παιδιών μέσω της (Ενωμένης Επιτροπής Νέου Σχολείου) και η ελεύθερη παιδεία για εκείνα τα σχολεία ή τους δασκάλους που δεν είχαν ενσωματωθεί στο πρόγραμμα της CENU/ΕΕΝΣ, υπό το πρόταγμα «Κανένα παιδί χωρίς σχολείο, κανένα σχολείο χωρίς δάσκαλο»· παιδεία ελεύθερη και ανοικτή σε όλους.
Τέταρτο, το σωματείο εργαζομένων στα τρόφιμα, το οποίο μετατράπηκε σε Ένωση Παροχής Τροφίμων, «Sindicato de Abastos», και επιδίωξε, μέσω των συλλογικών κουζινών, να διασφαλίσει ότι ο πληθυσμός τρέφονταν καλά και, πάνω απ’ όλα, ότι οι εκτοπισμένοι άνθρωποι που κατέφθαναν στην πόλη λάμβαναν κοινωνική υποστήριξη.
Πέμπτο, η ασφάλεια εξασφαλίστηκε μέσω περιπόλων που αναζητούσαν τους «πεμπτοφαλλαγίτες» – δηλαδή, τους φασίστες που επιχειρούσαν με κάλυψη το σκοτάδι της νύχτας ώστε να αποσταθεροποιήσουν την επανάσταση – και μέσω των Λαϊκών Δικαστηρίων, τα οποία επιδίωκαν να επιλύσουν δίκαια τις διενέξεις της καθημερινότητας και, για πρώτη φορά, παρείχαν ελεύθερη και αμερόληπτη δικαιοσύνη στις διαφορές μεταξύ ιδιωτών.
Έκτο, η μείωση των ενοικίων στέγασης κατά 50 τοις εκατό ή και περισσότερο· ενώ σε πόλεις όπως η Μπανταλόνα, κατοχυρώθηκε μέχρι και η κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας κατοικίας, με την στέγη να αναδεικνύεται σε κοινοτική ιδιοκτησία.
Έβδομο, η υγεία: αρχικά, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1936, η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών υγείας με την υποστήριξη της CNT-AIT εγκαινιάστηκε με ένα νοσοκομείο αποκλειστικά για γυναίκες στην οδό Provença 388· σύντομα μετά, η ελεύθερη αυτή υπηρεσία για γυναίκες διευρύνθηκε σε αυτό που σήμερα είναι η Κλινική Pilar στην οδό Balmes 271, και στο νοσοκομείο πεδίου στην Λεωφόρο Montserrat από Ελβετούς αθλητές για τους Ολυμπιακούς του Λαού.
Τι έχει απομείνει απ’ όλα αυτά σήμερα; Θα έλεγα τίποτα.
Έχουμε μια κοινωνία ανίσχυρη και τρομακτικά χειραγωγημένη, μια κοινωνία εξαιρετικά υποτακτική. Έχει ανατραφεί σε ένα καθεστώς φόβου, εκπαιδευμένη έτσι ώστε να «υπακούει αντί να σκέπτεται ανεξάρτητα και κριτικά».
Παρ’ όλα αυτά, ευτυχώς, υπάρχουν πάντα θύλακες αντίστασης που μπορούν να βρεθούν στις πρωτοβουλίες χιλιάδων κοινωνικών κοοπερατίβων, οι οποίες προσπαθούν να δομήσουν μια αυτο-διευθυνόμενη και συμμετοχική οικονομία, τόσο ως προς την κατανάλωση – με συνεργατικές κολλεκτίβες, ειδικότερα στην τροφοδοσία, που λειτουργούν συνεργαζόμενες άμεσα με αγρότες και άλλους τομείς, και οι οποίες έχουν εξαπλωθεί σε ένα μεγάλο μέρος της Καταλωνίας, και αναρχο-συνδικαλιστές που προσπαθούν να δημιουργήσουν δομές εργατικών σωματείων που θα τους επιτρέψουν να είναι υποστηρικτικοί, αυτόνομοι και διεκδικητικοί, καθώς και οργανώσεις αλληλοβοήθειας όπως η PAHκαι το Sindicat de Llogateres, οι οποίες αποτελούν σήμερα τον ομφάλιο λώρο που μας ενώνει με τους αγώνες της δεκαετίας του 1930, εκείνων που εκτοπίστηκαν από την γη στην ίδια μας την χώρα.
Υπάρχουν ακόμη κάποια ενδιαφέροντα παραδείγματα συνεργατικών πρωτοβουλιών στον κατασκευαστικό τομέα, όπως η «La Borda», και νέες πρωτοβουλίες που αναδύονται σε αυτό το πεδίο της στέγασης. Αξίζει επίσης να επισημαίνουμε κάποιες εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες, όπως η «Paideia» στην Εστραμαδούρα – η οποία δραστηριοποιείται από την δεκαετία του 1980, αρχικά από την Josefa Martín Luengo, η οποία χάραξε τον δρόμο και για άλλα παρόμοια εγχειρήματα: η «Arcadia» στην Βαρκελώνη, που θυμίζει μια άλλη πρόσφατη πρωτοβουλία, την «La Pinya», επίσης στην Βαρκελώνη.
Εντωμεταξύ, υπάρχουν τα εργατικά σωματεία, η CGT, η οποία διαθέτει σημαντικό αριθμό μελών, που κυμαίνεται από αυτονομιστές εώς Μαρξιστές και αναρχικούς, που συμβάλλουν με εντυπωσιακό τρόπο, στην ανάδειξη του προφίλ των αναρχο-συνδικαλιστικών αιτημάτων στους δρόμους. Καθώς και οι δυο CNT: η παραδοσιακή CNT-AIT, εκείνη που κατόρθωσε να οργανώσει την κοινωνική επανάσταση του 1936, και η νέα CNT-CIT, η τροχιά της οποίας μας είναι ωστόσο άγνωστη, καθώς στερείται δικής της ιστορίας και φαίνεται πως έχει οικειοποιηθεί την ιστορία άλλων, καθώς και το εργατικό σωματείο «Solidaridad Obrera», το οποίο διατηρεί ισχνή παρουσία στην Καταλωνία, αν και φαίνεται πως καθιστά την παρουσία του αισθητή στο κέντρο της χερσονήσου.
Οι Μπακουνικές αρχές του αγώνα ενάντια στο κράτος έχουν μάλλον αδρανοποιηθεί σε αυτή την νέα περίοδο της αντίστασης και της επιβίωσης, καθώς αναμένουμε καλύτερες εποχές για τον αναρχο-συνδικαλισμό των ανθρώπων που αγωνίζονται για την ελευθερία τους.
Εντωμεταξύ, υπάρχουν αναδυόμενες ομαδοποιήσεις δυσαρεστημένων αναρχικών, καταληψιών, και μελών πολιτισμικών ενώσεων, μεταξύ άλλων, που έχουν ελάχιστη σχέση με τον αναρχο-συνδικαλισμό· αν και ευτυχώς η μορφή αυτή του αναρχισμού διατηρεί την αυτονομία του, και ευελπιστώ ότι θα είναι ικανή να απαντήσει σε όλους αυτούς που επενδύουν στο Κράτος, όσο δύσκολη κι αν είναι η επιβίωση εντός του ή εναντίον του. Η αξιοπρέπεια του Μπακουνικού εγχειρήματος είναι αυτό που έχει αξία ωστόσο και αυτό που κραυγάζει είναι: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ!
Έτσι, αν και είναι ακόμη μακρύς ο δρόμος, υπάρχουν ευτυχώς πολλές ανώνυμες αναρχικές ομάδες — οι οποίες είναι αυτές που πρέπει να ανακαλύψουν εκείνες τις ρωγμές στο Κράτος, τις οποίες σύντροφοι όπως ο πρωτογονιστής John Zerzan, ή ο Murray Bookchin με τον ελευθεριακό κοινοτισμό του προτείνουν τόσο πειστικά — ως μονοπάτια χειραφέτησης από αυτόν τον καπιταλισμό που καταπνίγει τόσο ασφυκτικά την κοινότητα.
The 90th anniversary of the spanish revolution, today | Autonomies