Ι. Στην εποχή της πολυ-κρίσης και ιδίως των πάσης φύσεως κατασκευασμένων -για λόγους εξουσίασης- χρεών, κρατικών και ιδιωτικών, το να αμφισβητείται (και πάλι) η μεγέθυνση και το ιερό ΑΕΠ που την αποτυπώνει και το να γίνεται λόγος για ένα άλλο είδος πλούτου (και άλλων εναλλακτικών δεικτών αυτού) στο πλαίσιο μιας άλλης, νέας ab initio οργάνωσης της κοινωνίας και αλλαγή του φαντασιακού-αξιακού «μπορεί να φαντάζει» ουτοπικό. Η μεγέθυνση (και η από/α-μεγέθυνση) συνδέεται με τον τύπο της κοινωνίας και βεβαίως της κοινωνίας και ζωής που θέλουμε.
Ομως επειδή ακριβώς «μπορεί απλώς να φαντάζει» ουτοπικό-ετεροτοπικό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να πραγματωθεί όσο κι αν η διαδικασία είναι δύσκολη -αργή, σταδιακή ίσως και συγκρουσιακή-, οι δε συνθήκες απρόσφορες. Αλλωστε η κριτική του (ποσοτικού) ΑΕΠ σχετικά με την ελλειμματικότητά του, την «τυφλότητά» του και το «ψεύδος» του ως προς την ευημερία δεν είναι καινούργια. Ανάγεται στην εποχή της επινόησής του ΑΕΠ από τον Σ. Κούζνετς στις αρχές της δεκαετίας του ’30, ο οποίος από τότε είχε αναρωτηθεί: «μεγέθυνση τίνος πράγματος και για ποιον». Ως γνωστόν το ΑΕΠ μετρά την εμπορευματική αξία όλων των αγαθών και υπηρεσιών που αγοραπωλούνται σ’ ένα κράτος σε μια συγκεκριμένη χρονιά αλλά και πολύ αργότερα την αξία των μη εμπορευματικών υπηρεσιών που προέρχονται από τη δημόσια διοίκηση (υγεία, εκπαίδευση κ.λπ.).
Κυρίως η κριτική γνώρισε μεγάλη δημοσιότητα στις αρχές της δεκαετίας του ‘70 με την έκδοση (1972) της έκθεσης της λέσχης της Ρώμης «Τα όρια της μεγέθυνσης». Η κριτική συνεχίστηκε πιο τεκμηριωμένη και πιο έντονη τη δεκαετία του ‘90 που συνέπεσε με το κίνημα της αντιπαγκοσμιοποίησης και μέχρι την πρόσφατη ανάδειξη της πολυ-κρίσης, οπότε άρχισαν να φαίνονται πλέον καθαρά οι ποικίλες καταστροφές του μεγεθυνσιακού μοντέλου. Η κριτική της μεγέθυνσης από τους ριζοσπάστες οικολόγους αλλά και από την οικολογική οικονομία ανέδειξε και επιβεβαίωσε την καταστροφική διαρκή παραγωγή και κατανάλωση μέσω της διαρκούς εξόρυξης και διακίνησης υλικών πόρων και ενέργειας και την καταπάτηση και υφαρπαγή κοινών πόρων και αγαθών.
ΙΙ. Στο κέντρο μιας αντίστροφης πορείας όχι μόνο υλικής, αλλά και κυρίως διανοητικής προς το λιγότερο και το μικρότερο αλλά και διαφορετικό, βρίσκεται η μεγέθυνση. Μια άλλη ευημερία/ευζωία χωρίς μεγέθυνση αναζητάται στο πλαίσιο μιας άλλης οικονομίας -παραγωγής και κατανάλωσης- με νέους εναλλακτικούς και συνθετικούς δείκτες πλούτου με πολλές απόπειρες και προτάσεις να είναι κατά καιρούς από τη δεκαετία του ‘90 καταγεγραμμένες από συγγραφείς κυρίως οικονομολόγους αλλά και επιτροπές και διεθνείς οργανισμούς. Η προαναφερθείσα σχέση ευημερίας και υψηλού ΑΕΠ δεν είναι πλέον, τουλάχιστον από ένα επίπεδο και μετά, διόλου προφανής και αυτονόητη.
Το υψηλότερο επίπεδο ζωής δεν σημαίνει και καλύτερο – ποιοτικότερο. Ο πλούτος της ζωής είναι πρωτίστως πολυσύνθετος και ποιοτικός και δεν μπορεί να αποτιμηθεί χρηματικά (η χρηματιστική οικονομία αποξενώνει από την πρώτη/πρωτογενή ουσία-ιδιότητα των πραγμάτων). Από την άλλη ο πλούτος και η απεριόριστη κατανάλωση του Βορρά και η εξ αυτού αποδεδειγμένη ιστορικά μεγαλύτερη ρύπανση-εκπομπές πρέπει να είναι το κριτήριο ικανοποίησης τουλάχιστον των βασικών αναγκών των φτωχών του Νότου. Τούτο στο πλαίσιο μιας περιβαλλοντικής δικαιοσύνης-ευθύνης η οποία αποτελεί βασική συνιστώσα της α -ή από- μεγέθυνσης. Ουδείς αμφισβητεί σήμερα ότι ο περιορισμός, η σταδιακή και σχεδιασμένη δημοκρατικά/αμεσοσυμμετοχικά αποφασισμένη απομεγέθυνση με βάση την ισοδίκαιη ολιγοεπάρκεια στις πλούσιες χώρες του Βορρά αποτελεί προϋπόθεση για την πλήρωση βασικών αναγκών και ελάχιστου βιοτικού επιπέδου – ποσοτικής ευημερίας του Νότου (αλλά και στο εσωτερικό του Βορρά). Ο κίνδυνος βέβαια εδώ, πραγματική ειρωνεία αν όχι τραγωδία, βρίσκεται στην τυφλή αντιγραφή του μεγεθυνσιακού μοντέλου του Βορρά με τα γνωστά χαρακτηριστικά και τις συνέπειες (ανισότητες, φτωχοποίηση, λιτότητα και χρέος, καταστροφή περιβάλλοντος, κοινών αγαθών και αυτόχθονων πληθυσμών κ.ά.).
ΙΙΙ. Από τα παραπάνω προκύπτει πως το κρίσιμο είναι ότι η διαδικασία από/α-μεγέθυνσης και η μετάβαση σε άλλο είδος πλούτου και πραγματική-«καθαρή» ευημερία απαιτεί ριζικούς, υλικούς και δομικούς, χωρικούς και θεσμικούς, οικονομικούς και πολιτικούς, μετασχηματισμούς προς έναν άλλο διαφορετικό και ελεγχόμενο μετα-μεγεθυνσιακό μεταβολισμό. Προς αυτή την κατεύθυνση απαιτείται πρωτίστως μια επαναχωρο-τοπικοποίηση της οικονομίας και της αγοράς -ως χώρος αυτή και όχι μηχανισμός- με λιγότερη και καλύτερη παραγωγή και κατανάλωση με βάση τις ολιγοεπαρκείς ανάγκες (οικονομία των αναγκών) με νέες παραγωγικές και αξιοχρησικές σχέσεις μιας π.χ. συνεργατικής και αλληλέγγυας οικονομίας και των κοινών. Οι αντικειμενικοί δείκτες μπορεί να συνδυάζονται και να αλληλοσυμπληρώνονται στις διαστάσεις τους, π.χ. κοινωνική-οικολογική διάσταση, χωρο-τοπική ιδιαιτερότητα-τυπολογία, και, τέλος, ανάμεσα στη συλλογική και ατομική διάσταση όπως προτείνει σε έκθεσή της (2024) η γαλλική Ademe (οργανισμός περιβάλλοντος και ενέργειας/οικολογικής μετάβασης). Η ίδια επισημαίνει επίσης ότι η θεσμοθέτηση εναλλακτικών -μη υλικών- δεικτών πλούτου/ευζωίας είναι πιο δυναμική και δημοκρατική-νομιμοποιητική σε χωρο-τοπικό επίπεδο (terriτoire). Πράγματι τα παραπάνω προϋποθέτουν, όπως έχουμε τονίσει πολλές φορές, ουσιαστική αποκέντρωση και αποσυγκέντρωση σε όλα τα επίπεδα όχι με απλή παραχώρηση από την κεντρική εξουσία μεμονωμένων και «κατ’ αποκοπή» αρμοδιοτήτων, αλλά ολόκληρων (των) πολιτικών (π.χ. παιδεία, υγεία, κοινωνία, οικονομία κ.ά.) με σχεδιασμό, απόφαση και εκτέλεση με βάση τους δήμους (δικτυωμένους και κυρίως όσο το δυνατόν συνομοσπονδιοποιημένους) και τις ανανεωμένες και αυτόνομες κοινότητες ως το προσφορότερο πεδίο εφαρμογής των παραπάνω μετα-μεγεθυνσιακών μετασχηματισμών στο πλαίσιο μιας χωρο-τοπικής δημοτικο- κοινοτικής κυριαρχίας.
* Ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr