Να βλέπεις τουλάχιστον 3 δέντρα από το παράθυρο του σπιτιού σου, να ζεις σε μια γειτονιά όπου οι κόμες (κορυφές με το φύλλωμα) των δέντρων καλύπτουν τουλάχιστον το 30% του εδάφους και να υπάρχει ένα πάρκο σε απόσταση μικρότερη των 300 μέτρων από την κατοικία σου.
Αυτή η εμπειρία αποτελεί μια πολυτέλεια που απολαμβάνει μόνο το 2,4% του αστικού πληθυσμού στην Ισπανία –και το 13,5% στην Ευρώπη–, σύμφωνα με μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature Communications από ερευνητές του Κοινού Κέντρου Ερευνας και του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης. Στην Ελλάδα μόλις το 2,9% του πληθυσμού των πόλεων απολαμβάνει αυτό το -κυρίως ταξικό- προνόμιο βάσει της ανάλυσης δεδομένων από 14 πόλεις.
Η έρευνα αναλύει εάν η βλάστηση που υπάρχει σε 862 ευρωπαϊκές πόλεις πληροί την αρχή 3-30-300. Αυτός ο κανόνας, που προωθήθηκε το 2021 από τον Ολλανδό ερευνητή Cecil Konijnendijk, αποσκοπεί στο να εξασφαλίσει την πρόσβαση σε αστική φύση για ολόκληρο τον πληθυσμό, με στόχο την προώθηση πιο πράσινων και υγιεινών πόλεων.
«Το 21% των κατοίκων των μεγαλύτερων ευρωπαϊκών πόλεων δεν πληροί κανένα από τα τρία κριτήρια, αλλά ταυτόχρονα το 79% πληροί τουλάχιστον ένα. Υπάρχει μια βάση πάνω στην οποία μπορούμε να χτίσουμε», εξηγεί ο Konijnendijk. «Η αρχή 3-30-300 είναι ένα εργαλείο για να κατανοήσουμε την κατάσταση των πόλεων και, με βάση αυτό, να βελτιώσουμε την κατάσταση ώστε όλο και περισσότεροι πολίτες να μπορούν να πληρούν αυτά τα κριτήρια», εξηγεί ο Leonardo Bertassello, κύριος συγγραφέας της μελέτης.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι το 57% του αστικού πληθυσμού της Ευρώπης ζει σε απόσταση μικρότερη των 300 μέτρων από ένα πάρκο και σχεδόν το ήμισυ βλέπει τουλάχιστον τρία δέντρα από το σπίτι του (46,7%). Αντίθετα, μόνο το 28% κατοικεί σε γειτονιές όπου οι κόμες των δέντρων καλύπτουν τουλάχιστον το 30% της επιφάνειας του εδάφους.
Η μελέτη αποδεικνύει επίσης ότι οι πόλεις της Βόρειας και Κεντρικής Ευρώπης είναι συστηματικά πιο πράσινες από αυτές του Νότου. Το χάσμα αυτό εξηγείται από διαφορετικές παραδόσεις πολεοδομικού σχεδιασμού, αλλά κυρίως από το κλίμα: μεταξύ πόλεων με παρόμοιο κατά κεφαλήν ΑΕΠ, εκείνες που βρίσκονται σε πιο υγρά κλίματα έχουν μεγαλύτερη πρόσβαση σε χώρους πρασίνου.
«Δεν μπορούμε να απαιτήσουμε από τη Βαρκελώνη να μετατραπεί σε Στοκχόλμη, αλλά μπορούμε να υλοποιήσουμε πράσινες παρεμβάσεις με τοπική βλάστηση, στο πλαίσιο των κλιματικών περιορισμών», εξηγεί η Σάσα Χομένκο, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Παγκόσμιας Υγείας της Βαρκελώνης.
Σε ολόκληρη την Ευρώπη, μόνο δύο μεγάλες πόλεις καλύπτουν περισσότερο από το ήμισυ του πληθυσμού τους με τα τρία στοιχεία της αρχής 3-30-300: το Εσπού (Φινλανδία) και το Βαρέζε, στη βόρεια Ιταλία. Στην Ισπανία, το Σαν Σεμπαστιάν ξεχωρίζει, με το 34,8% των κατοίκων του να απολαμβάνουν αυτή τη συνθήκη. Ακολουθούν η Χιρόνα (16,3%), η Ιρούν (10,7%) και η Μαρμπέγια (9,4%).
Δρόμος του πρωτοπόρου Viladecans της Βαρκελώνης | shutterstock.com
Το ισπανικό πείραμα
Παρ’ όλα αυτά, ο μεγάλος υποστηρικτής της αρχής 3-30-300 στην Ισπανία βρίσκεται στη μητροπολιτική περιοχή της Βαρκελώνης. Ο δήμος του Viladecans υπήρξε πρωτοπόρος στην ανάλυση της συμμόρφωσης δρόμο προς δρόμο, κάτι που του επέτρεψε να εντοπίσει δομικούς περιορισμούς στην εφαρμογή της, όπως η ύπαρξη πολύ στενών δρόμων ή γειτονιών όπου η κατασκευή ενός πάρκου θα απαιτούσε την κατεδάφιση κτιρίων.
Για να πλησιάσει αυτόν τον στόχο, ο δήμος προβλέπει να φυτέψει 5.000 αστικά δέντρα τα επόμενα χρόνια, με στόχο να φτάσει τα 30.000 έως το 2030. Σε μια μεσογειακή ακτογραμμή που δεν αποφεύγει τις περιόδους ξηρασίας, η συντήρησή τους είναι δυνατή χάρη στην επονομαζόμενη «πόλη-σφουγγάρι», ένα δίκτυο αγωγών που συλλέγει το νερό της βροχής από τις στέγες και τους δρόμους και το διοχετεύει σε έναν υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα με τον οποίο ποτίζεται ο αστικός πράσινος χώρος.
«Ηγούμαι αυτής της πρωτοβουλίας όχι για να έρθει κάποιος άλλος να ζήσει εδώ ούτε για να γίνουμε πρότυπο σε αυτόν τον τομέα, αλλά επειδή είναι η πόλη μου και πιστεύουμε ότι πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο υγιής. Οι πόλεις είναι η ζώνη-μηδέν της κλιματικής αλλαγής», δηλώνει ο Jordi Mazón, αντιδήμαρχος του Viladecans και καθηγητής Φυσικής στο Πολυτεχνείο της Καταλονίας.
Πλούσιοι και φτωχοί
Η μελέτη έδειξε επίσης ότι στην Ισπανία οι πλουσιότερες περιοχές έχουν περισσότερη αστική φύση από τις φτωχότερες. Η τάση αυτή είναι ιδιαίτερα εμφανής στη Μαδρίτη, στη Βαρκελώνη ή στο Σαν Σεμπαστιάν, ενώ πόλεις όπως το Μπιλμπάο ή η Γκουανταλαχάρα αντιστρέφουν το μοτίβο.
«Εξαρτάται από τις ιστορικές συνθήκες και από τον τρόπο με τον οποίο έχει οργανωθεί κάθε πόλη. Οταν ο πληθυσμός με τα υψηλότερα εισοδήματα ζει στο κέντρο της πόλης, συνήθως έχει λιγότερο πράσινο και είναι πιο εκτεθειμένος στους ρύπους, αλλά μερικές φορές μετακινείται στα προάστια, όπου υπάρχουν περισσότερος χώρος και περισσότερες πράσινες περιοχές», εξηγεί η ερευνήτρια Σάσα Χομένκο.
«Αυτό το χάσμα έχει συνέπειες, καθώς οι πιο μειονεκτούσες κοινωνικοοικονομικές ομάδες είναι και οι πιο ευάλωτες στην αστική ζέστη. Θα πρέπει να προσπαθήσουμε να βελτιώσουμε την πρόσβαση αυτών των ομάδων στο πράσινο, καθώς αυτό θα βοηθούσε στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής», προτείνει ο Bertassello.
Η υπερβολική αστική θερμότητα ευθύνεται για το 4,3% των θανάτων που σημειώνονται το καλοκαίρι, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό The Lancet με βάση στοιχεία από 93 ευρωπαϊκές πόλεις. Η έρευνα αποκάλυψε ότι ένα ποσοστό δασικής κάλυψης 30% θα απέτρεπε το 1,84% των πρόωρων θανάτων κατά τη θερινή περίοδο και σχεδόν τέσσερις στους δέκα από τους θανάτους που αποδίδονται στην αστική θερμότητα.
Αυτή η δασική κάλυψη είναι, ακριβώς, το κριτήριο της αρχής 3-30-300 που απέχουμε περισσότερο από το να επιτύχουμε. «Το 30% δασικής κάλυψης είναι πάρα πολύ: με αυτό το επίπεδο, περισσότερο από πόλη, θα έμοιαζε με δάσος», επισημαίνει ο Bertassello. Στην Ισπανία είναι απλά «ένα όνειρο πολύ δύσκολο να πραγματοποιηθεί», λέει με λύπη ο Pedro Calaza, πρόεδρος της Ισπανικής Ενωσης Δημόσιων Πάρκων και Κήπων. «Δεν μας εκπλήσσει, δεδομένου ότι η αξιολόγηση και ο καθορισμός στόχων σχετικά με τη δασική κάλυψη των πόλεων είναι πρόσφατο φαινόμενο», εξηγεί ο Konijnendijk.
Η πρόκληση γίνεται όλο και μεγαλύτερη με την αστικοποίηση. Η Ισπανία είναι μία από τις πιο αστικοποιημένες χώρες της Ευρώπης: πάνω από το ήμισυ του πληθυσμού της (51,5%) κατοικεί σε πόλεις με υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα και πάνω από 50.000 κατοίκους, έναντι 40,3% που είναι ο ευρωπαϊκός μέσος όρος. «Οσο πιο πυκνοκατοικημένες είναι οι πόλεις, ειδικά εκείνες με ιστορικά κέντρα και άκαμπτες υποδομές, τόσο μεγαλύτερες είναι οι δυσκολίες για την προώθηση σημαντικών μετασχηματισμών», αναγνωρίζει ο Pedro Lira, ιδρυτής του αρχιτεκτονικού γραφείου Natureza Urbana.
Παρά ταύτα, «πολλές πόλεις έχουν προσπαθήσει να φυτέψουν τουλάχιστον μερικά δέντρα στους περισσότερους δρόμους και να εξασφαλίσουν ότι οι άνθρωποι έχουν ένα δημόσιο πάρκο ή άλλο πράσινο χώρο κοντά στα σπίτια τους», παρατηρεί ο Konijnendijk. Είναι ακριβώς στο κριτήριο του πάρκου σε απόσταση 300 μέτρων όπου ξεχωρίζουν οι περισσότερες ισπανικές πόλεις. Πάνω από το 80% του πληθυσμού του Mollet del Vallés (Βαρκελώνη) και της Παμπλόνα ζει σε απόσταση μικρότερη των 300 μέτρων από ένα πάρκο, γεγονός που τις κατατάσσει μεταξύ των δέκα ευρωπαϊκών πόλεων που πληρούν περισσότερο αυτό το κριτήριο. Ξεχωρίζει επίσης η Μαδρίτη: δύο στους τρεις κατοίκους ζουν σε απόσταση μικρότερη των 300 μέτρων από ένα πάρκο.
Λαμβάνοντας υπόψη τη μακρά πορεία που έχουν διανύσει οι ισπανικές πόλεις στην ανάπτυξη μεγάλων πάρκων, «το σημαντικό τώρα είναι να φυσικοποιήσουμε τις μικρές πλατείες, ενσωματώνοντας μικρούς κήπους στον αστικό ιστό», εξηγεί ο Χοσέ Αντόνιο Κοραλίζα, καθηγητής περιβαλλοντικής ψυχολογίας στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης, ο οποίος τονίζει τη συμβολή τους στη συναισθηματική ευεξία και την ψυχική υγεία.
Κίνδυνος
Παρά τις αποδείξεις για τα οφέλη του, το 3-30-300 παραμένει, προς το παρόν, μόνο μια αρχή, η υιοθέτηση της οποίας απαιτεί ένα σχέδιο με καθορισμένους στόχους, χρονοδιαγράμματα, αρμοδιότητες και διαθέσιμους πόρους. «Υπάρχει ο κίνδυνος το 3-30-300 να μείνει ένα ελκυστικό σλόγκαν που χρησιμοποιείται κυρίως για το greenwashing», προειδοποιεί ο Konijnendijk.
Στην Ευρώπη υπάρχουν παραδείγματα αυτής της πρακτικής. Στη Σόφια (Βουλγαρία), ορισμένοι κατασκευαστές ακινήτων, υποχρεωμένοι να αποδείξουν την ύπαρξη χώρων πρασίνου στις νέες οικιστικές αναπτύξεις, νοικιάζουν γλάστρες με δέντρα τα οποία, μόλις περάσει η επιθεώρηση, απομακρύνουν και επαναχρησιμοποιούν σε άλλα οικόπεδα.
Από νομική άποψη, το ευρωπαϊκό πλαίσιο παραμένει προαιρετικό. Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία του 2019 και ο Ευρωπαϊκός Νόμος για το Κλίμα του 2021 θέτουν ως στόχο την κλιματική ουδετερότητα έως το 2050 και δεσμεύουν την Ε.Ε. να καταστήσει τις ευρωπαϊκές πόλεις πιο πράσινες, χωρίς όμως να ορίζουν συγκεκριμένους ποσοτικούς στόχους.
Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να μη μειώσουν τους χώρους πρασίνου και τη δασική κάλυψη των πόλεων κάθε χώρας έως το 2030 και να τα αυξήσουν από τότε και μετά. Ωστόσο, επιτρέπει την εξαίρεση από αυτόν τον εθνικό υπολογισμό των αστικών περιοχών που ήδη υπερβαίνουν το 45% των χώρων πρασίνου και το 10% της δασικής κάλυψης.
Ορισμένες ευρωπαϊκές πόλεις αποφάσισαν να μην περιμένουν. Η Φλωρεντία ενέκρινε τον Μάρτιο του 2025 ένα Σχέδιο Πράσινων Χώρων που υιοθετεί ρητά τον κανόνα 3-30-300, με στόχο τη φύτευση 50.000 δέντρων και θάμνων έως το 2030.
Το Παρίσι, εγκλωβισμένο σε έναν πυκνό ιστορικό ιστό, ποντάρει σε μικροεπεμβάσεις, όπως η απομάκρυνση του ασφαλτοστρώματος από τις αυλές των σχολείων και η μετατροπή τους σε «οάσεις» με βλάστηση και νερό. Η γαλλική πρωτεύουσα έχει θέσει ως στόχο το 40% της επιφάνειας να είναι διαπερατή και φυτεμένη έως το 2040, ενώ η Νάντη σχεδιάζει να απομακρύνει το ασφαλτοστρώμα σε 14 εκτάρια για να το αντικαταστήσει με διαπερατό έδαφος με βλάστηση.
Η φύση δεν έρχεται δωρεάν σε πολλές γειτονιές. Το «πράσινο gentrification, κατά το οποίο μια γειτονιά που πρασινίζει μπορεί να ανατιμηθεί εκδιώκοντας τους αρχικούς κατοίκους της, συνοδεύει πολλές από αυτές τις πρωτοβουλίες. «Αν πρασινίσουμε τις πόλεις με ισότιμο τρόπο και παντού, αυτό θα είναι ένα μικρότερο πρόβλημα», υποστηρίζει ο Konijnendijk, ο οποίος επισημαίνει επίσης τον έλεγχο των ενοικίων και των τιμών των κατοικιών, που έχει δοκιμαστεί σε πρωτεύουσες όπως η Βιέννη.
⇒ Διαβάστε όλα τα ρεπορτάζ του προγράμματος Pulse ΕΔΩ.
⇒ Έχετε κάποια ερώτηση, σχόλιο ή πρόταση; Μοιραστείτε τα μαζί μας μέσω της φόρμας του PULSE READER — διαβάζουμε και απαντάμε σε όλα μηνύματα.
⇒ Γίνε μέρος του διαλόγου της Ευρώπης. Οι εμπειρίες και οι ιδέες σου μπορούν να εμπνεύσουν τις επόμενες ιστορίες που θα αφηγηθούμε. Γίνε μέλος της κοινότητας των αναγνωστών του PULSE συμπληρώνοντας αυτή τη σύντομη φόρμα.
● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: Gian-Paolo Accardo (Voxeurope-Γαλλία), Lorenzo Ferrari (OBCT-Ιταλία), Zornitsa Lateva (Mediapool.bg.-Βουλγαρία)
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr