Μαρξ, Ενγκελς, Λένιν, Μπέμπελ
και Μπουχάριν
τους στρίμωξα στο νου κουκί-κουκί.
Να με, λοιπόν, κατέκτησα τη χάριν
να κρίνω με τη διαλεκτική.
Με αυτούς τους στίχους στο ποίημά του «Επαναστάτες» ο Γιάννης Ρίτσος τιμούσε το 1934 τον Νικολάι Μπουχάριν ως αυθεντία της διαλεκτικής. Τέσσερα χρόνια μετά, τον Μάρτιο του 1938, ο Μπουχάριν καταδικάστηκε και εκτελέστηκε ως «πράκτορας του φασισμού» στην τελευταία από τις σκηνοθετημένες Δίκες της Μόσχας. Εχοντας αναφερθεί ήδη στον Στάλιν και τον Τρότσκι, θα κλείσουμε τον κύκλο με μια συνοπτική αποτίμηση του Μπουχάριν, του άλλου σημαίνοντος Μπολσεβίκου ηγέτη της μετα-λενινικής περιόδου που συχνά μένει στη σκιά.
Ο Μπουχάριν εντάχτηκε στους Μπολσεβίκους από νεαρός και διακρίθηκε νωρίς ως μαρξιστής θεωρητικός. Ηδη πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο έγραψε δύο σημαντικές μελέτες για την Αυστριακή Σχολή Οικονομικών και τον ιμπεριαλισμό. Στα χρόνια του ρωσικού εμφυλίου παρουσίασε τρία βασικά έργα: «Το Αλφάβητο του Κομμουνισμού», κύριο μορφωτικό εγχειρίδιο για τους κομμουνιστές της εποχής, τον «Ιστορικό Υλισμό» και την «Οικονομία της Μεταβατικής Περιόδου», όπου συζήτησε επίκαιρα ζητήματα του μαρξισμού.
Ο ίδιος ο Λένιν χαρακτήρισε, όχι τυχαία, τον Μπουχάριν ως «τον πιο πολύτιμο και κύριο θεωρητικό» και το «αγαπημένο παιδί» του κόμματος. Αλλά ο Λένιν διατύπωνε την επιφύλαξη ότι ο Μπουχάριν είχε αφομοιώσει ελλιπώς τη διαλεκτική, με αποτέλεσμα να πέφτει σε σχολαστικά, εκλεκτικά λάθη, εκφράζοντας μαζί και τη -δικαιωμένη εν μέρει- ελπίδα ότι θα διόρθωνε μελλοντικά τις αδυναμίες του.
Η κριτική του Λένιν είχε αφορμή τη διαμάχη για τα συνδικάτα το 1920, όταν ο Μπουχάριν επιχείρησε να συνδυάσει εκλεκτικά τις θέσεις του Λένιν (σχολείο εκπαίδευσης στον κομμουνισμό) και του Τρότσκι (μηχανισμός οικονομικής διεύθυνσης). Παρέβλεπε έτσι ότι εξαιτίας της οικονομικής και πολιτιστικής καθυστέρησης στην ΕΣΣΔ η εκπαιδευτική διάσταση έπρεπε να προηγηθεί. Η υπεραριστερή στάση του απέναντι στην Ειρήνη του Μπρεστ έδειξε το αφηρημένο στοιχείο στις απόψεις του για την παγκόσμια επανάσταση.
Μετά τον θάνατο του Λένιν ο Μπουχάριν συμμάχησε με τον Στάλιν, παίρνοντας τοις μετρητοίς τις διακηρύξεις του πίστης στον Λένιν και τον σοσιαλισμό και παραβλέποντας τον γραφειοκρατικό εσμό που μάζευε γύρω του. Την ίδια περίοδο ωστόσο, ξεπερνώντας τα αριστερά λάθη του, κάλυπτε βαθμιαία τις ελλείψεις του που είχε επισημάνει ο Λένιν.
Σημαντική ήταν η μπροσούρα του Μπουχάριν «Ο Δρόμος προς τον Σοσιαλισμό και η Συμμαχία με την Αγροτιά» (1925), όπου υπεράσπισε τις κατευθύνσεις του Λένιν για τη βαθμιαία προσέγγιση του σοσιαλισμού με την εθελοντική οργάνωση των αγροτών σε συνεταιρισμούς. Ετσι όταν ο Στάλιν προώθησε τη βίαιη κολεκτιβοποίηση το 1929, αντιτάχτηκε σε αυτή την άκαιρη, καταστροφική επιλογή (σε αντίθεση με τον Τρότσκι που πίεζε στην κατεύθυνσή της). Μετά την ήττα του απομακρύνθηκε ουσιαστικά από την ηγεσία.
Στα επόμενα χρόνια, όπως δείχνουν οι συζητήσεις του με τον Μπόρις Νικολαέφσκι στην Κοπεγχάχη το 1936 και η «Διαθήκη» που υπαγόρευσε στη σύζυγό του Αννα Λάρινα, ο Μπουχάριν διαχώρισε ισχυρά τη θέση του από τη θεωρία και τις πρακτικές του Στάλιν. Στη φυλακή πριν από την εκτέλεσή του έγραψε και τα καλύτερα έργα του, «Ο Σοσιαλισμός και η Κουλτούρα του» και τα «Φιλοσοφικά Αραβουργήματα», τεκμήρια της προόδου του στη διαλεκτική και της ουσιώδους συμβολής του στον μαρξισμό. Είναι δε τραγική ειρωνεία της Ιστορίας ότι τα έργα αυτά, γραμμένα όταν κατηγορούνταν ως «πράκτορας του φασισμού», περιέχουν μερικές από τις καλύτερες μαρξιστικές κριτικές της φασιστικής ιδεολογίας.
Το έργο και η ζωή του Μπουχάριν αφήνουν την αίσθηση του ημιτελούς. Αλλά αυτό το στοιχείο, μακριά από το να εκθέτει μόνο προσωπικές του αδυναμίες, αντανακλά κυρίως τις αντιφάσεις και τις δυσχέρειες της ίδιας της Οκτωβριανής Επανάστασης. Για την ταύτισή του με το έργο του Οκτώβρη, τον γνήσιο κομμουνιστικό ανθρωπισμό και το μέτρο που τον διέκριναν, ο Μπουχάριν αξίζει κάθε σεβασμό.
*Συγγραφέας και αρθρογράφος
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr