Εκτός από την κριτική του στον Στάλιν, που συζητήσαμε πρόσφατα, ο Αγγελος Τερζάκης είχε αναφερθεί στην ίδια περίσταση το 1959 στο ζήτημα της αποκατάστασης του Τρότσκι: «Αν οι κομμουνιστές το πίστεψαν, εμείς δεν το πιστέψαμε ποτέ πως ο Τρότσκι ήταν προδότης. Που θα πει πως η ηθική πίστωση που δίναμε στη Ρωσική Επανάσταση ήταν μεγαλύτερη από εκείνη που της άνοιγαν κάποιοι πειθήνιοι οπαδοί της… Η αποκατάσταση του Τρότσκι πρέπει να είναι πανηγυρική και ανεπιφύλακτη… Εδώ είναι ο συκοφαντημένος ιδεολόγος που δικάζεται. Οχι… ο Τρότσκι, αλλά η παγιδευμένη, κατασυκοφαντημένη ιδεολογία»¹.
Ο Τερζάκης θέτει εδώ ένα καίριο ζήτημα, επίκαιρο, καθώς είχαμε και την επέτειο (Αύγουστος 1940) της δολοφονίας του Τρότσκι. Αλλά τονίζοντας την πρόδηλη πλαστότητα των σταλινικών κατηγοριών, υπερεκτιμά τον Τρότσκι, αγνοώντας τις αδυναμίες του. Ετσι κι αλλιώς θέτει ενώπιόν μας το καθήκον της ισορροπημένης αξιολόγησης του Μπολσεβίκου ηγέτη, το οποίο παραβλέπουν οι σταλινικοί συκοφάντες του και οι άκριτοι οπαδοί του.
Ο Τρότσκι είχε μια ανεξάρτητη πορεία στη ρωσική σοσιαλδημοκρατία, περνώντας στους Μπολσεβίκους τον Ιούλη του 1917. Υπήρξε συνηγέτης του Οκτώβρη πλάι στον Λένιν και, ως επικεφαλής του Κόκκινου Στρατού, συνεισέφερε καθοριστικά στην ήττα των Λευκών στον ρωσικό εμφύλιο. Μετά τον θάνατο του Λένιν, ο Τρότσκι αντιτάχτηκε στη γραφειοκρατική διαστροφή της επανάστασης, αναγνωρίζοντας στον Στάλιν τον κύριο εκφραστή της. Επέκρινε τις σταλινικές προδοσίες στην Κίνα και τη Γερμανία, σώζοντας την τιμή του κομμουνιστικού κινήματος, και καταδίκασε τις σταλινικές εκκαθαρίσεις, αποκρούοντας τις συκοφαντίες ενάντια στους πρωταγωνιστές του Οκτώβρη. Στα καλύτερα έργα του, ανέλυσε τις προοπτικές της σοσιαλιστικής μετάβασης στην ΕΣΣΔ τονίζοντας την ανάγκη υπεράσπισης των σοσιαλιστικών βάσεών της.
Στη δράση του Τρότσκι υπήρχε, όμως, και η αντίθετη όψη, συνδεμένη με αδυναμίες του που είχε επισημάνει ο Λένιν: αφηρημένη προσέγγιση, διοικητισμός, ταλαντεύσεις από την επαναστατική γραμμή. Αυτές οι αδυναμίες εκφράστηκαν έντονα στον αγώνα του για την ηγεσία. Ιδιαίτερα ο Τρότσκι έθετε το ιστορικό δίλημμα διαζευκτικά, «διαρκής επανάσταση ή σοσιαλισμός σε μια μόνη χώρα», αντί να δει τη σοσιαλιστική μετάβαση στην ΕΣΣΔ και την παγκόσμια επανάσταση ως δυο αλληλένδετες διαδικασίες. Επέτρεπε έτσι στον Στάλιν να τον παρουσιάζει ως αντίπαλο της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Επιπλέον, ο Τρότσκι υπερεκτιμούσε τους ρυθμούς της επανάστασης στη Δύση, υιοθετώντας μια σεκταριστική τακτική απέναντι στα λαϊκά μέτωπα. Πέρα από τη γραφειοκρατική παγίδευση της κομμουνιστικής ιδεολογίας, η ήττα του περιείχε έτσι και ένα στοιχείο αυτο-παγίδευσης.
Ολα αυτά δείχνουν ότι η εξιδανίκευση του Τρότσκι ως ισάξιου συνεχιστή του Λένιν δεν ευσταθεί. Μια βαθιά, ισορροπημένη κρίση δόθηκε από τον Γιώργο Ασημίδη: «Ο Τρότσκι ήταν πράγματι ένας μεγαλοφυής πολιτικός, ικανός να ζυμώσει στα χέρια του τα κολοσσιαία προβλήματα του Διεθνούς Σοσιαλιστικού κινήματος, της επανάστασης και της σοσιαλιστικής ανοικοδόμησης. Αλλ’ ήταν δημιουργημένος ιδεαλιστής. Προσπαθούσε περισσότερο να πλάσει τη ζωή, σύμφωνα με τις θελήσεις του και το νου του, παρά σύμφωνα με τους ίδιους τους αντικειμενικούς νόμους… Γι’ αυτό και στο τέλος νικήθηκε απ’ αυτήν»².
Ο Ασημίδης, ένα μέλος του Π.Γ. του ΚΚΕ, στενός συνεργάτης αρχικά του Ζαχαριάδη, διαγράφηκε όταν εναντιώθηκε στον σεκταρισμό του και δολοφονήθηκε το 1944 από την ηγεσία του ΚΚΕ, ενώ συκοφαντείται ως σήμερα ως «φραξιονιστής» στις άθλιες κομματικές ιστορίες. Στις κρίσεις του ίσως κατεβάζει τον Τρότσκι ένα-δυο σκαλοπάτια στην ιστορική κλίμακα. Ανιχνεύει όμως την αλήθεια, ότι ενώ ο Τρότσκι είχε συχνά δίκιο απέναντι στον Στάλιν, δεν είχε συνολικά δίκιο απέναντι στην Ιστορία ή δεν ήξερε να το βρίσκει.
Μια σύγχρονη κομμουνιστική πρωτοπορία, πέρα από την αποκατάσταση του Τρότσκι, την οποία είχε ζητήσει ο Τερζάκης, θα αναφέρεται σε αυτόν με τον σεβασμό αλλά και το κριτικό πνεύμα του Ασημίδη.
*Συγγραφέας και αρθρογράφος
Σημειώσεις
1. Α. Τερζάκης, «Ο κατατρεγμένος», στο «Ο Οκτώβρης και η Εποχή μας», Τόπος, σελ. 214-216
2. Ε. Κωνσταντινίδου, «Ο Γ. Ασημίδης (1907-1944). Η Μικρή Ιστορία μέσα στη Μεγάλη», Εύμαρος, σελ. 409-410
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr