Κατά τον Γεωργιάδη, η Κωνσταντοπούλου έγινε -εν μέσω ψυχολογιοποιήσεων- η «καλύτερη φίλη» του Κασιδιάρη. Κατά τον Μαρινάκη, τα δύο άκρα -εν μέσω ιδεολογικοποιήσεων- «μοιάζουν περισσότερο απ’ όσο θέλουν να παραδεχθούν». Κατά τον Μακρόν, Λεπέν και Μελανσόν προοιωνίζονται «εμφύλιο πόλεμο». Η πολιτική επιστήμη, δηλαδή, αντικαθίσταται πλέον από την αριθμητική της καχυποψίας, ενώ ο πανικός της εξουσίας μεταμφιέζεται σε νηφάλια διάγνωση.
Πίσω από τη βολική αυτή αριθμητική βρίσκεται η θεωρία των δύο άκρων και, ιδίως, η πρακτική των ίσων αποστάσεων, δύο κοινωνιοψυχολογικοί μηχανισμοί που παραπλανητικά οδηγούν στην εντύπωση της ορθότητας: όποιος απορρίπτει συμμετρικά δύο αντιπάλους εμφανίζεται αυτομάτως λογικός, αμερόληπτος και δημοκρατικός, ενώ η υποτιθέμενη ουδετερότητα καθίσταται αξιολογική τοποθέτηση.
Η κοινωνική κατηγοριοποίηση επιτρέπει έτσι τη συγχώνευση ετερογενών πολιτικών υποκειμένων σε μια απαξιωμένη ομάδα «ακραίων», υπερτονίζοντας την ομοιότητα της αντιπαράθεσης με την κυβέρνηση και υποβαθμίζοντας το διαφορετικό τους περιεχόμενο παρ’ όλο που, προφανώς, άλλο είναι η χειραφετική αξίωση της κοινωνικής ισότητας και άλλο η εθνοφυλετική ιεράρχηση. Η άκρα Αριστερά και η άκρα Δεξιά απαιτούν ιστορικά συγκεκριμένη εξέταση, ενδεχομένως για τη σχέση τους με τον πλουραλισμό. Ωστόσο, καμία κοινή ετικέτα δεν εξαλείφει τις βαθύτατες διαφορές των κοινωνικών προταγμάτων τους.
Η δεξιόστροφη λειτουργία της εξίσωσης συνίσταται ακριβώς στην απαξίωση της ισότητας μέσω της γειτνίασής της με τον αποκλεισμό. Η καταγγελία της Ακροδεξιάς, δηλαδή, αποτελεί μεροληπτικό -πιθανότατα υστερόβουλο- «αντικειμενικό» πιστοποιητικό απονομιμοποίησης της γενικότερης αριστερής αμφισβήτησης. Παράλληλα, συγκροτείται ένα «κέντρο» που οικειοποιείται την κανονικότητα αναγορεύοντας την αποφυγή συγκρούσεων σε ύψιστη αρετή. Οι υφιστάμενοι συσχετισμοί ισχύος θεωρούνται το φυσικό πλαίσιο της κοινής λογικής, η απουσία ορατής σύγκρουσης βαφτίζεται συναίνεση, ακόμα και αν, απλούστατα, εκφράζει τη σιωπή εκείνων που στερούνται ισότιμη πρόσβαση στον δημόσιο λόγο.
Ενδιαφέρουσα είναι εδώ η θεωρία της δικαιολόγησης του συστήματος (1) που υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι μπορούν να κινητοποιούνται προς την υπεράσπιση της υπάρχουσας κοινωνικής τάξης ως δίκαιης ή αναπόφευκτης, ακόμα και όταν αυτή τους ζημιώνει. Πρεσβεύει μάλιστα πως η ανάγκη βεβαιότητας, ασφάλειας και κοινωνικής αποδοχής ευνοεί, συχνά, την εσωτερίκευση των κυρίαρχων αξιολογήσεων. Το οικείο καθησυχάζει, ενώ η δυνατότητα μετασχηματισμού βιώνεται ως απειλή (2).
Η λειτουργία αυτή μπορεί να γίνει μια νέα μορφή υποταγής που παίρνει έτσι τη μορφή μιας συγκατάθεσης που εκλαμβάνεται ως προσωπική αυτονομία. Στις καθημερινές σχέσεις εξάρτησης, στους θεσμούς και στη δημόσια γλώσσα, η συναίνεση μεταμφιέζεται σε προσαρμογή και επιβραβεύεται ως υπευθυνότητα, ενώ η αμφισβήτηση χρεώνεται την αναστάτωση που προκαλεί. Η κοινωνική τάξη εδραιώνεται βαθύτερα όταν παρέχει και τα κριτήρια με τα οποία κρίνεται. Ο πολίτης μπορεί τότε να αναγνωρίζει ως δική του σύνεση την αποδοχή ορίων που έχουν τεθεί από άλλους.
Η ανακούφιση που προσφέρει αυτή η βεβαιότητα συνδέει την ψυχική οικονομία με την πολιτική συντήρηση: η αδικία γίνεται ευκολότερα ανεκτή όταν παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη, ενώ η προσδοκία αλλαγής υποχωρεί μπροστά στον φόβο της διατάραξης (3). Ο «ισαποστακισμός» αξιοποιεί αυτήν ακριβώς τη μετατόπιση, μετατρέποντας την αποφυγή της σύγκρουσης σε τεκμήριο ωριμότητας και την εξοικείωση με το υπάρχον σε πιστοποιητικό ορθότητας!
Στην ίδια λογική εντάσσεται η μεταφορά του στατιστικού μέσου όρου στην πολιτική. Μια αριθμητικά ορθή τιμή, συμβατή τόσο με τη σύγκλιση όσο και με την έντονη πόλωση, επιστρατεύεται ως εικόνα κοινωνικής ομοιογένειας. Ο «μέσος πολίτης» αποκτά έτσι την επίφαση πραγματικού προσώπου, παραμερίζοντας τις αντιφάσεις που διαπερνούν σκέψεις, συλλογικές πράξεις και καθημερινές συμπεριφορές. Η στατιστική σύνοψη μετατρέπεται αρρήτως σε κανονιστικό πρότυπο, στο οποίο καλούνται να προσαρμοστούν όσοι υποτίθεται ότι ήδη αντιπροσωπεύονται από αυτό.
Παρομοίως, η «κοινή γνώμη», όταν προβάλλεται ως ενιαία φωνή, υποβάλλει την ύπαρξη μιας συνεκτικής συλλογικής άποψης. Πίσω από τον καθησυχαστικό ενικό συνυπάρχουν και συγκρούονται πολλές γνώμες, κοινωνικοπολιτικά προσδιορισμένες, με διαφορετικές αφετηρίες και άνισες δυνατότητες δημόσιας έκφρασης. Πρόκειται για διαφοροποιήσεις που συνδέονται με την ταξική θέση, τις πολιτικές ταυτίσεις και τις εμπειρίες εξουσίας, που προσδίδουν διαφορετικό νόημα ακόμα και στις ίδιες τις λέξεις. Η επίκληση μιας ενιαίας γνώμης αποσιωπά αυτές τις διαφορές και επιτρέπει σε ορισμένες απόψεις να εμφανίζονται ως αυτονόητη φωνή όλων. Το κατασκευασμένο «κέντρο» βρίσκει έτσι εδώ το προνομιακό του έρεισμα, καθώς η δική του τοποθέτηση προσδιορίζεται ως ουδέτερη συνισταμένη μιας κοινωνίας που παρουσιάζεται απαλλαγμένη από αντιθέσεις…
1. Jost, J. T., & Banaji, M.R. (1994). The role of stereotyping in system-justification and the production of false consciousness. British Journal of Sοcial Psychology, 33(1), 1-27. DOI
2. Jost, J. T. (2019). A quarter century of system justification theory: Questions, answers, criticisms, and societal applications. British Journal of Social Psychology, 58(2), 263=314. DOI
3. Jost, J. T., & Hunyady, O. (2005). Antecedents and consequences of system-justifying ideologies. Current Directions in Psychological Science, 14(5), 260-265. DOI
*Ομότιμος καθηγητής Πειραματικής Κοινωνικής Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, πρώην πρύτανης
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr