Πρόκειται ίσως για ένα πραγματικά κινηματογραφικό παράδοξο: Το έργο που κατ’ αρχάς είναι το σπουδαιότερο ποίημα του δυτικού κόσμου, το έπος που γέννησε σχεδόν κάθε σύγχρονη αφηγηματική περιπέτεια, οι ραψωδίες που ενέπνευσαν μυθιστοριογράφους, ποιητές, θεατρικούς συγγραφείς, ζωγράφους και συνθέτες επί τρεις χιλιετίες, μεταφέρθηκαν ελάχιστες φορές στον κινηματογράφο. Ταυτόχρονα, η «Οδύσσεια» του Ομήρου μοιάζει να διαθέτει όλα όσα αναζητά το σινεμά: εξωτικά τοπία, μυθικά πλάσματα, θαλασσινά ταξίδια, μάχες, έρωτες, προδοσίες, θεούς που επεμβαίνουν στις ανθρώπινες ζωές, εξαιρετική εικονοπλασία, νοήματα και μηνύματα παντός είδους (χρόνου και φιλοσοφικού ρεύματος) και φυσικά έναν κεντρικό ήρωα που παλεύει περισσότερο με το μυαλό παρά με το σπαθί του. Κι όμως, από τη γέννηση του κινηματογράφου μέχρι σήμερα, οι άμεσες κινηματογραφικές μεταφορές του έπους είναι μετρημένες στα δάχτυλα.
Η εξήγηση ίσως βρίσκεται στην ίδια τη φύση του έργου. Η «Οδύσσεια» δεν είναι μια γραμμική αφήγηση δράσης. Ξεκινά όταν το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας έχει ήδη συμβεί. Ο ίδιος ο Οδυσσέας αφηγείται μεγάλο τμήμα των περιπετειών του αναδρομικά, ενώ η πλοκή αλλάζει συνεχώς πρόσωπα, τόπους και χρονικά επίπεδα. Πρόκειται για μια δομή εξαιρετικά σύγχρονη λογοτεχνικά, αλλά ιδιαίτερα απαιτητική κινηματογραφικά. Με μια ποιητική αφήγηση γεμάτη εσωτερικούς μονόλογους, αλλαγές οπτικής και ψυχολογικό βάθος. Ισως γι’ αυτό κάθε σκηνοθέτης που τόλμησε να την προσεγγίσει χρειάστηκε να αποφασίσει τι θα κρατήσει και, κυρίως, τι θα αφήσει έξω. Και φυσικά, πρόκειται για μια μεγαλεπήβολη παραγωγή – κάτι που ανέκαθεν ήταν σχετικά δύσκολο να επιτευχθεί στο σινεμά.
Ποιες «Οδύσσειες» προηγήθηκαν του Νόλαν
■ Η πρώτη φορά που ο Οδυσσέας «πάτησε» στη μεγάλη οθόνη ήταν σχεδόν ταυτόχρονα με τη γέννηση του ίδιου του κινηματογράφου. Το 1911, η ιταλική παραγωγή «L’Odissea» αποτέλεσε μία από τις πιο φιλόδοξες ταινίες της βωβής εποχής. Σκηνοθετήθηκε από τους Francesco Bertolini, Giuseppe de Liguoro και Adolfo Padovan, ενώ στον ρόλο του Οδυσσέα εμφανίστηκε ένας εκ των τριών, ο Giuseppe de Liguoro, ο οποίος συνυπέγραφε και τη σκηνοθεσία. Η διάρκεια της ταινίας –περίπου μία ώρα– θεωρούνταν εντυπωσιακή για την εποχή, ενώ τα σκηνικά, τα κοστούμια και τα τεχνικά ευρήματα επιχειρούσαν να αποδώσουν στη μεγάλη οθόνη τον Κύκλωπα, τις Σειρήνες, την Κίρκη και τα υπόλοιπα επεισόδια του έπους.
Σκηνή από τη μίνι σειρά «L’ Odissea», με τον Bekim Fehmiu ως Οδυσσέα και την Ειρήνη Παπά ως Πηνελόπη.
Δεν ήταν φυσικά μια πιστή μεταφορά. Δεν θα μπορούσε να είναι. Ο βωβός κινηματογράφος βασιζόταν κυρίως στην εικόνα και τη χειρονομία, περιορίζοντας αναγκαστικά τη σύνθετη αφηγηματική δομή του Ομήρου. Ωστόσο, η ταινία απέδειξε κάτι σημαντικό: ότι ακόμη και στα πρώτα χρόνια του κινηματογράφου οι δημιουργοί αναζητούσαν στους αρχαίους ελληνικούς μύθους το υλικό για τα πρώτα μεγάλα θεάματα. Το «L’ Odissea» υπήρξε σταθμός για τον ιταλικό ιστορικό κινηματογράφο και άνοιξε τον δρόμο στις μεγάλες υπερπαραγωγές που ακολούθησαν την επόμενη δεκαετία.
■ Χρειάστηκε να περάσουν σαράντα τρία χρόνια μέχρι να επιστρέψει ο Οδυσσέας στη μεγάλη οθόνη. Το 1954 ο Mario Camerini σκηνοθετεί το «Ulisses» («Οδυσσέας») σε συμπαραγωγή της Ιταλίας με τις ΗΠΑ. Πρόκειται ίσως για την πιο αναγνωρίσιμη κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έπους πριν από τον 21ο αιώνα, την προσωπική μας αγαπημένη και την πιο γνωστή κινηματογραφική «Οδύσσεια» πριν από του Νόλαν. Η επιλογή του Κερκ Ντάγκλας στον πρωταγωνιστικό ρόλο αποδείχθηκε ιδανική. Ο Αμερικανός σταρ απέδωσε έναν Οδυσσέα περισσότερο ανθρώπινο παρά μυθικό· έναν πολεμιστή που κουβαλά την κούραση του Τρωικού Πολέμου και την αδιάκοπη επιθυμία της επιστροφής (νόστος).
Δίπλα του, η σπουδαία Σιλβάνα Μάνγκανο ερμήνευσε τόσο την Πηνελόπη όσο και την Κίρκη, υπογραμμίζοντας τη διαρκή αντίθεση ανάμεσα στην οικογενειακή σταθερότητα και τον πειρασμό. Στον ρόλο του Αντίνοου εμφανίστηκε ο Αντονι Κουίν, λίγα μόλις χρόνια πριν καθιερωθεί ως ένας από τους σημαντικότερους ηθοποιούς της γενιάς του (δέκα μόλις χρόνια μετά, ερμήνευσε τον θρυλικό Ζορμπά). Η ταινία γυρίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην Ιταλία, αξιοποιώντας τα στούντιο της Cinecittà, και επένδυσε σε σκηνικά που παρέπεμπαν στις μεγάλες βιβλικές και ιστορικές υπερπαραγωγές της εποχής. Ο Camerini συμπύκνωσε αναγκαστικά την αφήγηση, δημιουργώντας μια ταινία που ισορροπούσε ανάμεσα στον μύθο και στο περιπετειώδες θέαμα. Δεν είναι τυχαίο πως για δεκαετίες, αυτή υπήρξε η κινηματογραφική εικόνα του Οδυσσέα για εκατομμύρια θεατές σε ολόκληρο τον κόσμο.
Ο Κερκ Ντάγκλας και η Σιλβάνα Μάνγκανο σε ένα διάλειμμα από τα γυρίσματα της ταινίας «Ulisses».
■ Η τρίτη μεγάλη κινηματογραφική στάση έμελλε να είναι η πιο απρόσμενη: Το 1989 ο Ιταλός (και πάλι) δημιουργός Franco Piavoli παρουσιάζει το «Nostos – Il ritorno» («Νόστος – Η επιστροφή»). Δεν πρόκειται για μια συμβατική διασκευή της «Οδύσσειας», αλλά για μια ποιητική κινηματογραφική ανασύνθεση της τελευταίας διαδρομής του Οδυσσέα προς την Ιθάκη. Ο Piavoli εγκαταλείπει σχεδόν ολοκληρωτικά τον επικό χαρακτήρα του έργου. Οι διάλογοι είναι ελάχιστοι, η αφήγηση βασίζεται κυρίως στις εικόνες, στους φυσικούς ήχους, στο φως και στον ρυθμό της θάλασσας. Ο σκηνοθέτης ενδιαφέρεται λιγότερο για την περιπέτεια και περισσότερο για την έννοια της επιστροφής. Ο Οδυσσέας δεν παρουσιάζεται ως ο ακατανίκητος ήρωας, αλλά ως ένας άνθρωπος που επιστρέφει κουρασμένος, έχοντας αφήσει πίσω του έναν ολόκληρο κόσμο.
Η ταινία γνώρισε περιορισμένη εμπορική διανομή, όμως απέκτησε σχεδόν μυθική θέση στους κύκλους των σινεφίλ. Για πολλούς κριτικούς παραμένει η πιο λυρική κινηματογραφική προσέγγιση του ομηρικού ήρωα, αποδεικνύοντας ότι η «Οδύσσεια» μπορεί να λειτουργήσει όχι μόνο ως περιπέτεια αλλά και ως κινηματογραφικό ποίημα, ως μια ιδιότυπη κινηματογραφική ανάγνωση.
«Νόστος – Η επιστροφή»: κινηματογραφική αποτύπωση της τελευταίας διαδρομής του Οδυσσέα προς την Ιθάκη από τον Ιταλό σκηνοθέτη Franco Piavoli.
■ Έπειτα ήρθε μια αναμονή σχεδόν τεσσάρων δεκαετιών, έως το 2026 ο Κρίστοφερ Νόλαν να παρουσιάσει τη δική του «The Odyssey», μία από τις πιο πολυσυζητημένες παραγωγές της δεκαετίας. Πριν φτάσουμε όμως εκεί, υπήρξαν σημαντικές τηλεοπτικές (με κινηματογραφικούς όρους όμως γυρισμένες) μεταφορές της Οδύσσειας, καθώς και ταινίες που εμπνεύστηκαν από αυτή:
●Το 1968 η ιταλική τηλεόραση επιχειρεί κάτι που μέχρι τότε έμοιαζε αδύνατο: να αφηγηθεί σχεδόν ολόκληρο το ομηρικό έργο. Η μίνι σειρά «L’ Odissea», σε σκηνοθεσία Franco Rossi, με τον Bekim Fehmiu ως Οδυσσέα και την Ειρήνη Παπά ως Πηνελόπη, θεωρείται ακόμη και σήμερα από πολλούς μελετητές η πιστότερη οπτική μεταφορά του πρωτοτύπου. Η μεγαλύτερη διάρκειά της επέτρεψε να διατηρηθεί η σύνθετη αφηγηματική δομή του έπους και δεν είναι τυχαίο ότι, μισό αιώνα αργότερα, εξακολουθεί να αναφέρεται ως σημείο αναφοράς για όποιον θέλει να δει την πιο ολοκληρωμένη μεταφορά της «Οδύσσειας».
●Η επόμενη μεγάλη στάση έρχεται το 1997 όταν ο Ρώσος σκηνοθέτης Αντρέι Κοντσαλόφσκι παρουσιάζει τη δίωρη τηλεοπτική υπερπαραγωγή «The Odyssey», που προβλήθηκε αρχικά από το NBC. Ο Armand Assante ενσαρκώνει έναν σκληροτράχηλο αλλά ανθρώπινο Οδυσσέα, ενώ η Greta Scacchi υποδύεται την Πηνελόπη. Η παραγωγή αξιοποίησε για την εποχή εντυπωσιακά ειδικά εφέ και απέσπασε βραβείο Emmy γι’ αυτά. Για μια ολόκληρη γενιά θεατών υπήρξε η πρώτη επαφή με την ομηρική αφήγηση μέσα από τη γλώσσα της τηλεόρασης.
● Παράλληλα, ο ομηρικός μύθος ενέπνευσε δεκάδες ελεύθερες κινηματογραφικές αναγνώσεις. Οι αδελφοί Κοέν μετέφεραν την ιστορία στην Αμερική της Μεγάλης Υφεσης της δεκαετίας του ’30 στο «O Brother, Where Art Thou?» (2000, με τον Τζορτζ Κλούνεϊ ως Οδυσσέα), ο Θόδωρος Αγγελόπουλος χρησιμοποίησε τον Οδυσσέα ως σύμβολο της αναζήτησης στο «Το βλέμμα του Οδυσσέα» (1995), ενώ αμέτρητες ακόμη ταινίες δανείστηκαν στοιχεία του ταξιδιού, της επιστροφής και της αναζήτησης της πατρίδας χωρίς να αποτελούν άμεσες διασκευές του ομηρικού έργου: από το «2001: A Space Odyssey» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ (1968), το «Paris, Texas» του Βιμ Βέντερς (1984) όπου ο ήρωας είναι ένας σύγχρονος Οδυσσέας, το «Cold Mountain» του Αντονι Μιγκέλα (2003), όπου μεταφέρεται κινηματογραφικά το μυθιστόρημα του Φρέζιερ, μια ουσιαστικά αμερικανική Οδύσσεια, έως ακόμη το «Finding Nemo» («Ψάχνοντας τον Νέμο», 2003) που παρότι πρόκειται για ταινία κινουμένων σχεδίων της Pixar, πολλοί κριτικοί τη χαρακτηρίζουν «παιδική Οδύσσεια».
Η Αμερική της Μεγάλης Υφεσης στο «O Brother, Where Art Thou?» με τον Τζορτζ Κλούνεϊ ως Οδυσσέα
● Και κάπως έτσι φτάνουμε στο σήμερα και στην όχι και τόσο πιστή μεταφορά της «Οδύσσειας» στην ομώνυμη ταινία του Νόλαν (εμπεριείχε πολλές στιγμές που ήταν απλώς στο μυαλό του Νόλαν και όχι του Ομήρου), με το οσκαρικό καστ, τις εξαιρετικές ερμηνείες κυρίως στους δεύτερους ρόλους (η Ζεντάγια ως θεά Αθηνά, η Σαρλίζ Θέρον ως Καλυψώ, η Λουπίτα Νιόνγκο υπέροχη ως Ωραία Ελένη και Κλυταιμνήστρα, ο Τζον Λεγκιζάμο που μας καθήλωσε ως Εύμαιος και φυσικά η Σαμάνθα Μόρτον καταπληκτική ως Κίρκη) και τα γυρίσματα σε φυσικούς χώρους που κέρδισαν το κοινό. Η ταινία αποτελεί ασφαλώς ένα από τα μεγαλύτερα κινηματογραφικά γεγονότα της χρονιάς, όμως έχει ιδιαίτερη σημασία και για έναν ακόμη λόγο: υπενθύμισε ότι χρειάστηκαν περισσότερα από εβδομήντα χρόνια από το «Ulysses» του 1954 για να επιχειρήσει ξανά το παγκόσμιο εμπορικό σινεμά μια τόσο μεγάλη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας».
Οσκαρικό καστ στην ταινία του Νόλαν «The Odyssey»: Εδώ ο σκηνοθέτης ανάμεσα στον Ματ Ντέιμον και την Αν Χαθαγουέι.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr