Οι φυλακές της Αίγινας χτίστηκαν από τον Καποδίστρια για να προσφέρουν πολιτισμό και ανθρωπιά: το κτίριο, ως ορφανοτροφείο, φιλοξένησε και βοήθησε ορφανά παιδιά των αγωνιστών του 1821.
Κατέληξε όμως ως ένα από τα σκληρότερα κάτεργα του σύγχρονου ελληνικού κράτους, κολαστήριο ψυχών και σωμάτων.
Ο πρώτος που φυλακίστηκε εκεί ήταν ο ήρωας της Επανάστασης του 1821, Νικήτας Σταματελόπουλος, ο γνωστός Νικηταράς ο Τουρκοφάγος. Ο Οθωνας τον έκλεισε σε ένα υπόγειο μπουντρούμι και, όταν αποφυλακίστηκε, είχε χάσει το φως του.
Ομως, η «επίσημη» λειτουργία του χώρου ως φυλακή ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα. Οι πρώτοι δώδεκα κρατούμενοι έφτασαν το 1880 και οι τελευταίοι 180 κρατούμενοι έφυγαν το 1985. Στα 105 χρόνια λειτουργίας της φυλακής πέρασαν από εκεί πολλοί πολιτικοί κρατούμενοι. Τουλάχιστον 122 ήταν οι εκτελεσθέντες αριστεροί στα χρόνια του Εμφυλίου πολέμου και μετά.
ΠΑΝΩ: Η είδηση της απόδρασης στην εφημερίδα «Ακρόπολις», φ. 9.5.1934. ΚΑΤΩ: Η είδηση της απόδρασης των 8 από τις φυλακές της Αίγινας στον «Ριζοσπάστη», φ.10.5.1934
Οι φυλακές της Αίγινας λόγω της νησιωτικής θέσης τους και των δρακόντειων μέτρων ασφαλείας θεωρούνταν απροσπέλαστες. Παρ’ όλα αυτά, το 1934 πραγματοποιήθηκε μια ιστορική απόδραση 8 κομμουνιστών, η οποία συγκλόνισε τη χώρα. Μια ακόμη κινηματογραφική απόδραση έγινε, τον Ιούνιο του 1971, από τον Νίκο Ζαμπέλη, συνεργάτη του ηρωικού Αλέκου Παναγούλη.
Η ιστορία αυτού του πρώτου δημόσιου κτιρίου του σύγχρονου ελληνικού κράτους ξεκινάει από το 1828. Τον Οκτώβριο εκείνης της χρονιάς άρχισε η κατασκευή του ορφανοτροφείου. Τα σχέδια ήταν του Θεόδωρου Βαλλιάνου, που ανήκε στο σώμα των Μηχανικών του Ρωσικού Στρατού.
Στη φωτογραφία φαίνεται τμήμα της πτέρυγας όπου κρατούνταν οι δραπέτες και το σπίτι έξω από τη μάντρα των φυλακών, στην οποία κατέληγε το τούνελ από το οποίο διέφυγαν (από την εφημερίδα «Ακρόπολις», φ. 10.5.1934)
Το κτίριο αποπερατώθηκε τον Ιούνιο του 1829. Ομως, από τις αρχές Μαρτίου είχαν εγκατασταθεί τα πρώτα παιδιά. Ηταν από το Μεσολόγγι, αιχμαλωτίστηκαν κατά την Εξοδο, μεταφέρθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Αιγύπτου, όπου εξαγοράστηκαν -με χρήματα του φιλέλληνα βασιλιά της Γαλλίας Κάρολου Ι’- και επέστρεψαν στην ελεύθερη Ελλάδα.
Στο ίδιο κτίριο στεγάστηκαν το πρώτο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το πρώτο Εθνικό Τυπογραφείο και το Αλληλοδιδακτικό Σχολείο.
Κατά την περίοδο του Οθωνα, το 1834, μεταφέρθηκε εκεί η Σχολή Ευελπίδων, η οποία παρέμεινε για τρία χρόνια. Στη συνέχεια ο χώρος χρησιμοποιήθηκε ως στρατώνας «διαθεσίμων αξιωματικών» και φυλακή. Εκεί φυλακίστηκε ο Νικηταράς.
Ο δημοσιογράφος Νίκος Πηγαδάς, στο τεκμηριωμένο ιστορικό έργο του «Αίγινα… κάθε κελί, σελίδα Ιστορίας» (εκδόσεις «Το Ποντίκι», Χαλάνδρι 2005) αναφέρεται αναλυτικά στη φυλάκιση του Νικηταρά, η οποία διήρκεσε δύο χρόνια, από το 1839 μέχρι τις 18 Σεπτεμβρίου 1841.
Το υπόγειο κελί όπου κρατήθηκε ο Νικηταράς ανακαλύφθηκε τυχαία, το 1955, από έναν πολιτικό κρατούμενο, τον πολιτικό μηχανικό Γιώργο Μπελαβίλα. Η ανακάλυψη έγινε κατά τη διάρκεια εργασιών για την αποχέτευση του θαλάμου της τέταρτης ακτίνας (πτέρυγας).
Τότε διαπιστώθηκε ότι η αποχέτευση κατέληγε σε έναν χώρο που αρχικά είχε κατασκευαστεί για τη διαμονή ανθρώπων. Οπως είχε διηγηθεί ο αξέχαστος Γιώργος Μπελαβίλας στον Νίκο Πηγαδά «ανακάλυψα πως ο χώρος αυτός ήταν πραγματικά ένα υπόγειο, εγκαταλελειμμένο κελί. Ενας πραγματικός κτιστός τάφος, που χρησιμοποιούνταν σαν βόθρος τα κατοπινά χρόνια. Ηταν το υπόγειο κελί όπου ο Οθωνας είχε φυλακίσει τον γενναίο και περήφανο Νικηταρά».
Το 1841 στον χώρο λειτούργησε ψυχιατρείο. Από το 1860 έως το 1866 λειτούργησε λοιμοκαθαρτήριο, ενώ για τρία ακόμη χρόνια, μέχρι το 1869, στεγάστηκαν πρόσφυγες από την Κρήτη.
Από το 1880 το κτίριο του ορφανοτροφείου άρχισε να λειτουργεί ως φυλακή υψίστης ασφαλείας. Εκείνη την εποχή οι συνθήκες κράτησης ήταν καλύτερες απ’ ό,τι στις παλιές φυλακές του Μεντρεσέ, στην Πλάκα, κατασκευασμένες τον 17ο αιώνα, και του Παλαμηδίου, στο Ναύπλιο. Ωστόσο, τα προβλήματα δεν έλειπαν.
Οπως έγραφαν οι εφημερίδες («Ακρόπολις», φ. 20.6.1884), υπήρχαν παράπονα για την έλλειψη του νερού, κάτι αναμενόμενο λόγω της άνυδρης Αίγινας, αλλά και για την κακή ποιότητα και τις υψηλές τιμές των τροφίμων που πωλούνταν στους κρατούμενους. «Τι τρώνε αυτοί οι άνθρωποι, μόνον ο τροφοδότης των γνωρίζει», έγραφαν εφημερίδες.
Με την εφαρμογή του «Ιδιώνυμου» (νόμος 4229/1929) από την κυβέρνηση του Ελ. Βενιζέλου και την έναρξη των διώξεων των κομμουνιστών για τις πολιτικές τους ιδέες, άρχισαν να φυλακίζονται ή να εξορίζονται εκεί πολλοί πολιτικοί κρατούμενοι. Τον Μάιο του 1934 στις φυλακές της Αίγινας κρατούνταν 86 πολιτικοί κρατούμενοι, οι οποίοι ήταν συγκεντρωμένοι σε μια από τις τέσσερις ακτίνες (πτέρυγες) της φυλακής. Οι συνθήκες κράτησης ήταν κακές. Πολλοί κρατούμενοι δεν είχαν κρεβάτια και αναγκάζονταν να κοιμούνται πάνω στις πλάκες του πατώματος, ενώ, όπως αναφερόταν «το νερό [ήταν] γεμάτο άμμο».
Η βάρκα με την οποία πίστευαν οι Αρχές ότι διέφυγαν οι δραπέτες στην παραλία που απείχε περίπου 300 μέτρα από τις φυλακές. Η φωτογραφία από την εφημερίδα «Ακρόπολις», φ. 10.5.1934
Η απόδραση των 8
Στις 8 Μαΐου 1934, ημέρα Τρίτη, κυκλοφόρησε μια είδηση που προκάλεσε μεγάλη εντύπωση σε όλη την Ελλάδα: «Οκτώ κομμουνιστές δραπέτευσαν από τις φυλακές Αίγινας».
Η απόδραση έγινε από ένα τούνελ, μήκους 24 μέτρων, το οποίο οι κρατούμενοι έσκαβαν για τρεις μήνες, χωρίς να τους αντιληφθούν οι φύλακες! «Το κόλπο ήτο σοφώτατον», έγραφε, χαρακτηριστικά, η «Ακρόπολις».
Από όσα έγιναν γνωστά, η κατασκευή της σήραγγας ξεκίνησε από το κελί 7, κάτω από το περβάζι ενός παραθύρου που έβλεπε στην αυλή. Η επιλογή αυτού του παραθύρου και όχι ενός άλλου που έβλεπε προς τον δρόμο έγινε για να μην κινήσουν υποψίες.
Για το σκάψιμο χρησιμοποιούσαν σίδερα από τα κρεβάτια τους. Αρχικά έκρυβαν τα χώματα μέσα στα στρώματα. Στη συνέχεια έραψαν σακουλάκια από πουκάμισα, με τα οποία μετέφεραν τα χώματα και τα έκρυβαν ανάμεσα στην οροφή του κελιού και στη στέγη, όπου είχαν φτιάξει πατάρια με σανίδες.
Αργότερα η απομάκρυνση των χωμάτων έγινε ευκολότερη, καθώς κατά τη διάρκεια του σκαψίματος ανακάλυψαν ένα μεγάλο κοίλωμα, πιθανόν ξερό πηγάδι ή αρχαίο τάφο, όπου μπορούσαν να τα εναποθέτουν. Για φωτισμό μέσα στο τούνελ χρησιμοποιούσαν αυτοσχέδια καντηλάκια από τενεκεδάκια, με λάδι και βαμβάκι. Κάθε πρωί έκρυβαν την είσοδο της σήραγγας τοποθετώντας πέτρες, τις οποίες άσπριζαν με ασβέστη.
Το τελευταίο βράδυ τοποθέτησαν ρούχα πάνω στα κρεβάτια τους για να φαίνεται πως κοιμούνται. Οι ίδιοι, όμως, είχαν ήδη φύγει από το τούνελ. Το τούνελ οδηγούσε έξω από την περίφραξη της φυλακής, πίσω από ένα γειτονικό σπίτι, ώστε να μην είναι ορατοί από τις σκοπιές. Αφού βγήκαν, κρύφτηκαν ανάμεσα στα πεύκα, άλλαξαν ρούχα και κατευθύνθηκαν προς την παραλία.
Η απόδραση πραγματοποιήθηκε το βράδυ της Δευτέρας 7 Μαΐου, αλλά έγινε αντιληπτή αργά το πρωί της επόμενης ημέρας, την Τρίτη.
Ο Μπάμπης Κλάρας, στο βιβλίο του «Ο αδελφός μου ο Αρης» (εκδόσεις Δωρικός, Αθήνα 1983), αναφέρει ότι: Η απόδραση οργανώθηκε, με κομματική εντολή, από τον Αρη Βελουχιώτη. Σύμφωνα με την ίδια αφήγηση, ο Αρης περίμενε τους δραπέτες έξω από τη φυλακή. Ολοι μαζί επιβιβάστηκαν αρχικά σε μια βάρκα και στη συνέχεια οι 8 δραπέτες παραλήφθηκαν από ένα ρωσικό πλοίο, με το οποίο έφτασαν στη Σοβιετική Ενωση.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Αρης Βελουχιώτης είχε πρωταγωνιστικό ρόλο και σε μια ακόμη απόδραση οκτώ κομμουνιστών, που έγινε τα ξημερώματα της 15ης Απριλίου 1931 από τις φυλακές Συγγρού στην περιοχή του Ταύρου. Τότε ήταν και ο ίδιος κρατούμενος, δεν δραπέτευσε αλλά βοήθησε τους συντρόφους του να φύγουν.
Ανάμεσα στους οκτώ δραπέτες της Αίγινας ήταν και ο Νίκος Βαβούδης, που είχε φυλακιστεί βάσει του «Ιδιώνυμου». Ο Βαβούδης, μαζί με τον Δ. Σακαρέλο, γραμματέα της κομματικής οργάνωσης του Πειραιά, ο οποίος είχε καταδικαστεί για τον φόνο του αρχειομαρξιστή Ηλία Γεωργοπαπαδάτου σε συμπλοκή, συμμετείχαν αργότερα στον Ισπανικό Εμφύλιο, πολεμώντας στο πλευρό των Δημοκρατικών.
Ο Σακαρέλος έχασε τη ζωή του στην Ισπανία, ενώ ο Βαβούδης επέζησε, επέστρεψε στην Ελλάδα και μετά τον πόλεμο εντάχθηκε στην ομάδα του Νίκου Μπελογιάννη. Το 1951 βρέθηκε νεκρός σε ένα υπόγειο στην Καλλιθέα, όπου βρισκόταν για κομματική δουλειά, όταν η Ασφάλεια πραγματοποίησε έφοδο για την «υπόθεση των ασυρμάτων». Η επίσημη εκδοχή ότι ο θάνατός του προήλθε από αυτοκτονία, αμφισβητήθηκε.
Αλλοι δραπέτες ήταν ο πρώην βουλευτής Απόστολος Κλειδωνάρης, ο οποίος είχε καταδικαστεί για την οργάνωση αγροτικών κινητοποιήσεων στη Λάρισα, καθώς και οι Κ. Σαρίκας, Αβραάμ Δεβισόγλου, Μόσχος Δουλγέρης, Τζανής Φλαράκος και Ευάγγελος Θωμάζος.
Τα επόμενα χρόνια οι πολιτικοί κρατούμενοι αυξήθηκαν σημαντικά λόγω των διώξεων αριστερών και δημοκρατικών πολιτών από τη δικτατορία Μεταξά. Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιεύει ο Νίκος Πηγαδάς (ό.π., σελ. 49), το 1937 πέρασαν από την Αίγινα 1.596 άνθρωποι. Από αυτούς, οι 494, δηλαδή σχεδόν το ένα τρίτο, ήταν πολιτικοί κρατούμενοι.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο πραγματοποιήθηκαν και εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων που κρατούνταν στις φυλακές της Αίγινας.
Η πρώτη εκτέλεση 17 ή σύμφωνα με άλλες πηγές 18 αγωνιστών από τις φυλακές της Αίγινας έγινε στις 19 Ιουνίου 1947, στην περιοχή Τούρλος. Σύμφωνα με τον Νίκο Πηγαδά, συνολικά εκτελέστηκαν 122 αγωνιστές που είχαν κρατηθεί στις φυλακές Αίγινας.
Οι φυλακίσεις πολιτικών κρατουμένων συνεχίστηκαν μέχρι και το τέλος της δικτατορίας των συνταγματαρχών.
Η απόδραση του Ν. Ζαμπέλη
Στα χρόνια της δικτατορίας έγινε και η δεύτερη εντυπωσιακή απόδραση από τις φυλακές της Αίγινας. Ηταν η απόδραση του Νίκου Ζαμπέλη, που ανήκε στην ομάδα του αγωνιστή Αλέκου Παναγούλη.
Το βράδυ της 6ης Ιουνίου 1971, ο Ζαμπέλης κατάφερε να δραπετεύσει αφού έκοψε τα κάγκελα του παραθύρου του κελιού του με μια λίμα και κατέβηκε από το παράθυρο με αυτοσχέδιο σχοινί.
Στη συνέχεια έφτασε στη μάντρα των φυλακών και πήδηξε έξω χωρίς να τον αντιληφθούν οι σκοποί. Κατευθύνθηκε προς την παραλία, όπου πήρε μια βάρκα και έφτασε στον Πειραιά. Αργότερα ταξίδεψε στη Ζάκυνθο και από εκεί κατάφερε να περάσει στη Σικελία.
Αυτές, και πολλές άλλες ιστορίες μέσα και έξω από τις φυλακές της Αίγινας αποτελούν σημαντικό κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Για τον λόγο αυτό παραμένει επίκαιρο το αίτημα, που έχει διατυπωθεί κατά καιρούς από κόμματα και φορείς για τη δημιουργία ενός Διαχρονικού Μουσείου της Αίγινας στον χώρο των παλιών φυλακών.
Ενα σχέδιο για το οποίο έχουν γίνει προμελέτες από το 1995-1997, όμως μέχρι σήμερα παραμένουν στα… συρτάρια!
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr