Ο Φιντέλ Κάστρο είναι η ιστορία της Κούβας. Το σύμβολο της νίκης που άλλαξε ριζικά την κοινωνία, μετά τη σοσιαλιστική επανάσταση.
Στις 13 Αυγούστου 2026 συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη γέννηση του ιστορικού αυτού ηγέτη. Είναι ο νους, η τιμή, η συνείδηση της Κούβας.
Με αφορμή αυτή την επέτειο η «Σύγχρονη Εποχή» θα κυκλοφορήσει σύντομα ένα βιβλίο αφιερωμένο στην προσωπικότητά του. Είχα την τύχη το 1989 να επισκεφθώ την Κούβα όπου μέσα σε εικοσιπέντε μέρες έκανα ένα μεγάλο οδοιπορικό. Σε πόλεις, μνημεία, αξιοθέατα, τουριστικά θέρετρα. Όμως, συνέπεσε η επίσκεψή μου αυτή με μια μοναδική εμπειρία, όταν άκουσα την ομιλία του Φιντέλ Κάστρο στο Κάμαγουέι, για την επέτειο της επίθεσης στο οχυρό της Μανκάδα.
Ακολουθεί κείμενό μου που θα αποτελέσει και πρόλογο του βιβλίου. Στη συνέχεια, παραθέτουμε κι ένα απόσπασμα από τα περιεχόμενα του βιβλίου, «ο Φιντέλ και η θρησκεία».
«Λίγα χρόνια μετά την επανάσταση είχε πει ο Φιντέλ Κάστρο σε μια ομιλία του:
«Ο κουβανικός λαός θέλει κάτι περισσότερο από την αλλαγή της κυβέρνησης. Η Κούβα λαχταρά ριζική αλλαγή σε κάθε άποψη της πολιτικής και κοινωνικής ζωής της. Πρέπει να δοθεί στο λαό κάτι περισσότερο από λευτεριά και δημοκρατία με την αφηρημένη έννοια. Πρέπει να δοθεί μια καθώς πρέπει ζωή σε κάθε Κουβανό».
Και ο Κουβανός αυτό το πέτυχε. Δεν έχει αγωνία για την απόκτηση κύριας κατοικίας, εξοχικού στη θάλασσα, δεύτερου εξοχικού στο βουνό ή κότερου. Είναι όλα εξασφαλισμένα από το κράτος.
Πληρώνουν ένα συμβολικό ποσό για νοίκι, ηλεκτρικό, τηλέφωνο, νερό. Ανεργία δεν υπάρχει. Κάθε άτομο συμβάλλει όσο καλύτερα μπορεί.
Είτε κόβει ζαχαροκάλαμο, είτε φτιάχνει πούρα, είτε διδάσκει σε σχολείο. Το ημερομίσθιο είναι ανάλογο με την ποσότητα και την ποιότητα της εργασίας του. Η Κούβα είναι μια χώρα, που χτίζουν συνέχεια. Κατασκευάζουν δρόμους, σχολεία, νοσοκομεία. Σέβονται την αρχιτεκτονική τους παράδοση, γι’ αυτό δεν γκρεμίζουν τίποτα. Προτιμούν τη συντήρηση.
Υγεία
Επισκεφθήκαμε το μεγαλύτερο νοσοκομείο της Αβάνας, το Ινστιτούτο Μαιευτικής και Γυναικολογίας, που ένα τμήμα το διευθύνει μια Ελληνίδα, η Μαριγούλα, και το ψυχιατρείο. Έχουν την καλύτερη περίθαλψη τον κόσμο. Μια επίσκεψη σ’ αυτά σε γεμίζει θλίψη για το επίπεδο της Ελλάδας.
Έχουν συνολικά 24 νοσοκομεία με 5.000 κρεβάτια, 25 πολυκλινικές, 30 οδοντιατρικά κέντρα και πλήθος άλλων ινστιτούτων για περίθαλψη.
Το αγροτικό νοσοκομείο, η πολυκλινική είναι η βασική μονάδα του συστήματος υγείας. Η πολυκλινική προσφέρει γενική ιατρική, παιδιατρική, γυναικολογική, μαιευτική και οδοντιατρική περίθαλψη, έλεγχο μεταδοτικών ασθενειών, υγιεινή εκπαίδευση για την υγεία.
Κοινωνικοί λειτουργοί από τα νοσοκομεία επισκέπτονται αρρώστους στο σπίτι τους και ενδιαφέρονται για τη μεταφορά τους στο νοσοκομείο.
Τα παιδιά μιας άρρωστης μητέρας στεγάζονται σε παιδικούς σταθμούς ή σε άλλες οικογένειες όσο θα λείπει.
Ο κοινωνικός λειτουργός σε περιπτώσεις μακρόχρονης θεραπείας, βοηθάει να τακτοποιηθούν όλα τα προβλήματα που προκύπτουν στην οικογένεια, όπως παροχή μισθού από το υπουργείο Εργασίας, φροντίδα για τα παιδιά και τα ηλικιωμένα άτομα που ζουν στην οικογένεια.
Τα τελευταία πέντε χρόνια δημιούργησαν το σύστημα του οικογενειακού γιατρού. Ένας γιατρός παθολόγος ενδιαφέρεται για 150 οικογένειες. Μ’ αυτόν τον τρόπο δε φοβάται ο άρρωστος να καλέσει τον γιατρό γιατί δεν έχει να πληρώσει.
Παιδεία
Ένα κουβανικό σύνθημα λέει: «Αν δεν ξέρεις να μάθεις, αν ξέρεις δίδαξε».
Η Κούβα έχει ένα από τα πιο αναπτυγμένα προγράμματα εκπαίδευσης δασκάλων και καθηγητών στον κόσμο. Δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην εκστρατεία ενάντια στον αναλφαβητισμό. Θεωρείται μία από τις καταπληκτικότερες κινητοποιήσεις στην ιστορία της επανάστασης.
Υποστηρίζουν πως δεν πρέπει να υπάρχουν μερικοί άνθρωποι μόνο να σπουδάζουν, ενώ άλλοι μόνο να δουλεύουν.
Είχε πει ο Φιντέλ:
«Τι να κάνουμε με ορισμένους ανθρώπους. Να τους καταδικάσουμε να είναι διανοούμενοι σ’ όλη τη ζωή τους; Τι να κάνουμε με τους άλλους; Να τους καταδικάσουμε να είναι ζώα σε όλη τη ζωή τους;
Νομίζω ότι αυτό πάει κόντρα στη φύση. Η φιλοδοξία μας για την ανθρώπινη κοινωνία είναι ότι κάθε άνθρωπος θα κάνει κάποια μέρα τόσο χειρωνακτική όσο και διανοητική εργασία. Όταν οι μάζες έχουν πρόσβαση στην κουλτούρα, όταν έχουν την ευκαιρία να μελετήσουν, όταν έχουν πρόσβαση στις γνώσεις αντί για μια ιδιοφυΐα, υπάρχουν χίλιες, δέκα χιλιάδες ιδιοφυΐες».
Ανάμεσα στα κτίρια που χτίζονται κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες σχολεία.
Στεγάζουν τη μορφωτική επανάσταση που άρχισε το 1970 όταν χτίστηκε το πρώτο σχολείο στην ύπαιθρο. Ονομάστηκε «Μάρτυρες του Κεντ» προς τιμήν των φοιτητών που δολοφονήθηκαν με πυροβολισμούς στο Πανεπιστήμιο Κεντ Στέιτ στο Οχάϊο των ΗΠΑ από την εθνοφρουρά. Κάθε σχολικό συγκρότημα περιλαμβάνει εργαστήρια, βιβλιοθήκη αίθουσες συναντήσεων, συνεργείο, κομμωτήρια, νοσηλευτήριο, κινηματογράφο, πισίνα, καταστήματα.
Οι μαθητές συμβάλουν και στην οικονομία της χώρας γιατί τις ελεύθερες ώρες τους όταν δεν παρακολουθούν μαθήματα καλλιεργούν τη γη.
Ένα σχολείο μπορεί να παράγει καπνό, λαχανικά, μπανάνες ή εσπεριδοειδή.
Κοντά στον Φιντέλ
Όποιος δεν ζήσει από κοντά την 26η Ιουλίου στην Κούβα, τη μεγάλη επέτειο της επανάστασης, δεν μπορεί να καταλάβει το μέγεθος και την μεγαλοπρέπεια των εκδηλώσεων.
Είναι η επέτειος από την επίθεση στο οχυρό της Μανκάδα, όταν 150 άντρες, όχι άρτια οπλισμένοι, μ’ επικεφαλής τον Φιντέλ και τον αδελφό του Ραούλ, προσπάθησαν να χτυπήσουν τη φρουρά του δικτάτορα Μπατίστα.
Ο Κάστρο τότε συνελήφθη και πολλοί σύντροφοί του σκοτώθηκαν.
Κάθε χρόνο ο Φιντέλ μιλάει με την ευκαιρία αυτής της επετείου, σε διαφορετικές πόλεις της Κούβας. Φέτος, προτίμησε το Κάμαγουέι, που βρίσκεται μεταξύ του Ατλαντικού Ωκεανού και της Καραϊβικής. Η απόσταση από την Αβάνα είναι μία ώρα αεροπορικώς και 8 ώρες οδικώς.
Αποφασίσαμε να κάνουμε τη διαδρομή με αυτοκίνητο για να γνωρίσουμε μερικές πόλεις και χωριά της Κούβας.
Πρώτος σταθμός μας η προϊστορία, το χωριό Γκουαμά. Ο δρόμος που οδηγεί στο χωριό είναι ο ίδιος μ’ αυτόν, που χαράκτηκε και κατασκευάστηκε μέσα στους βάλτους για να προλάβουν την εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων.
Δεξιά κι αριστερά είναι σπαρμένα μνήματα αγωνιστών. Όλος αυτός ο βάλτος έγινε τουριστική επιχείρηση. Μέσα σε μια τεράστια έκταση εκτρέφουν κροκόδειλους, ενώ απέναντι είναι το νησάκι όπου έφθασαν οι πρώτοι ιθαγενείς στην Κούβα.
Φθάσαμε στη συνέχεια στο Σιεν Φουέγκος, στην παλιά πόλη του δικτάτορα μπατίστα, στο Τρινιντάτ, που την ίδια μέρα ανακηρύχθηκε από την UNESCO σαν πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας με τελευταίο σταθμό μας το Κάμαγουεϊ.
Όλη η πόλη ήταν σημαιοστολισμένη. Από παντού ακούγονταν τραγούδια κι εμβατήρια. Εκατόν πενήντα χιλιάδες Καμαγουανοί έπιαναν από νωρίς θέση στην κεντρική πλατεία για να ακούσουν τον Φιντέλ.
Η είσοδος στο χώρο της πλατείας ήταν πολύ αυστηρή. Όλοι έπρεπε να κρατούν στα χέρια την πρόσκληση και να κατευθύνονται στις θέσεις τους.
Είναι γνωστό ότι ο Κάστρο μπορεί να μιλάει 5-7 ώρες ασταμάτητα χωρίς να διαβάζει. Και καλά αν δε βρεις κάθισμα, στέκεσαι όρθιος, σκεφτείτε να βρέχει και να μην κρατάς ομπρέλα. Τότε τι γίνεται;
Αυτό συνέβη φέτος. Τρεις ώρες μιλούσε ο Φιντέλ, χωρίς να σταματήσει η βροχή ούτε στιγμή.
Και μην τον φανταστείτε σε κάποιο γυάλινο κλουβί για να προφυλάσσεται από τη βροχή, πρωτοστατεί ο ίδιος, ντυμένος με τη στολή του γκεριγιέρος, στραμμένος προς το πλήθος, αδιάφορος για τις βροντές και αστραπές.
Μερικοί που δεν είναι συνηθισμένοι να βρέχονται, έτρεχαν κάτω από υπόστεγα, οι περισσότεροι φορούσαν τα ψάθινα καπέλα τους, τα οποία, από το υπερβολικό μούλιασμα έπαιρναν διαφορετικά σχήματα.
Αξιολύπητες ήταν οι γυναίκες των πρεσβευτών , που ήρθαν όλες περιποιημένες, βαμμένες, καλοντυμένες, έβλεπες , λοιπόν, κάθε λίγο να στραγγίζουν τον ποδόγυρο απ’ τα φορέματά τους, ενώ το χτενισμένο μαλλί και το βαμμένο τους πρόσωπο, να γίνονται αγνώριστα.
Δεν έλειπε όμως ο ενθουσιασμός του κόσμου.
Ο παλμός. Τα συνθήματα. Τα χειροκροτήματα.
Η εφημερίδα τους «Gramma» αφιερώνει εκείνες τις μέρες άρθρα για το έργο της επανάστασης, ρεπορτάζ για τον Φιντέλ, βιογραφίες του.
Λίγο πριν ν’ αρχίσει την ομιλία του πρόλαβα να διαβάσω την εξήγηση του Φιντέλ γιατί έγινε κομμουνιστής, σε μια συνέντευξη:
«Ήμουν –λέει- γιος ενός γαιοκτήμονα- αυτός είναι ένας λόγος για να είμαι αντιδραστικός. Ζούσα στην Κούβα, όπου όλες οι ταινίες, οι εκδόσεις και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης ήταν «MadeinUSA», ένας τρίτος λόγος για να είμαι αντιδραστικός…
Έτσι εκείνος ο γιος του γαιοκτήμονα που είχε μορφωθεί σε αστικά σχολεία και σύμφωνα με την αμερικανική προπαγάνδα, άρχισε να σκέφτεται ότι κάτι έφταιγε σ’ αυτό το σύστημα…
«Λοιπόν μια μέρα έπεσε στα χέρια μου ένα αντίγραφο του Κομμουνιστικού Μανιφέστου. Διάβασα μερικά πράγματα που δεν ξέχασα ποτέ.
Τι φράσεις.
Τι αλήθειες! Και βλέπαμε εκείνα τα πράγματα κάθε μέρα».
Το βιβλίο «Ο Φιδέλ και η θρησκεία, Συνομιλίες με τον Φράι Μπέτο» εκδόθηκε το1985 στην Κούβα από το Γραφείο Εκδόσεων του Συμβουλίου του Κράτους. Πρόκειται για μια συνέντευξη που παραχώρησε ο Φιδέλ Κάστρο το Μάη του 1985 στο Βραζιλιάνο δομινικανό ιερέα Φράι Μπέτο, ο οποίος ανήκε στο κίνημα της Θρησκείας της Απελευθέρωσης. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 1987 από τις εκδόσεις «Γνώσεις».
Στη συλλογή αυτή περιλαμβάνονται οι εξής τρεις ενότητες:
• Η δημοκρατία στην Κούβα. Η αστική δημοκρατία
• Η «εξαγωγή της επανάστασης»
• Για τον Τσε και τον Καμίλο
Ακολουθεί η τρίτη ενότητα:
«Για τον Τσε και τον Καμίλο
ΦΡΑΪ ΜΠΕΤΟ: Ευχαριστώ, Κομαντάντε. Αυτή την τελευταία ερώτηση την κάνω, επειδή σκέφτομαι τη βραζιλιάνικη νεολαία. Στη Βραζιλία, από τα 133 εκατομμύρια κατοίκους, περίπου τα 80 εκατομμύρια είναι κάτω από 25 χρονών. Σ’ ένα μεγάλο τμήμα αυτών των ανθρώπων υπάρχει μεγάλος θαυμασμός για δύο αδελφικούς συντρόφους σας, τον Καμίλο Σιενφουέγος και τον Ερνέστο Τσε Γκεβάρα. Θα ήθελα τις προσωπικές σας εντυπώσεις γι’ αυτούς τους επαναστάτες.
ΦΙΔΕΛ ΚΑΣΤΡΟ: Είναι δύσκολο να κάνω μια τέτοια σύνθεση, αλλά μπορώ να σου πω με δυο λόγια ότι ο Τσε ήταν ένας άνθρωπος με μεγάλη προσωπική και πολιτική οντότητα, με μεγάλη ηθική οντότητα.
ΦΡΑΪ ΜΠΕΤΟ: Πότε τον γνωρίσατε; Πόσων χρονών ήσασταν;
ΦΙΔΕΛ ΚΑΣΤΡΟ: Γνώρισα τον Τσε όταν βγήκα από τη φυλακή κι έφυγα για το Μεξικό. Ήταν το 1955. Είχε έρθει ήδη σ’ επαφή με μερικούς συντρόφους που ήταν εκεί. Ερχόταν από τη Γουατεμάλα, όπου είχε ζήσει το δράμα της επέμβασης της CIA και των ΗΠΑ, την ανατροπή του Άρμπενς1, τα εγκλήματα που έγιναν. Δεν ξέρω αν ήταν μέσω κάποιας πρεσβείας, αλλά με κάποιον τρόπο μπόρεσε να φύγει. Μόλις είχε πάρει το πτυχίο του γιατρού και είχε βγει από την Αργεντινή μία ή δύο φορές. Γύρισε τη Βολιβία, διάφορες χώρες. Ακόμα ζει στην Κούβα ένας Αργεντινός σύντροφος που είχε φύγει μαζί του, λέγεται Γρανάδο, είναι επιστημονικός ερευνητής, δουλεύει εδώ μαζί μας. Ήταν αυτός που τον συνόδευσε σε κάποιο από τα ταξίδια του. Έφτασαν μέχρι τον Αμαζόνιο, πήγαν σε κάποιο λεπροκομείο, κάτι σαν ένα ζευγάρι ιεραποστόλων, ήδη με το πτυχίο της Ιατρικής.
ΦΡΑΪ ΜΠΕΤΟ: Ήταν πιο νέος από σας;
ΦΙΔΕΛ ΚΑΣΤΡΟ: Νομίζω ότι ο Τσε ήταν πιο μικρός από μένα, ίσως δυο χρόνια. Νομίζω ότι είχε γεννηθεί το 1928.
Είχε πάρει το πτυχίο της Ιατρικής. Μελετούσε μαρξισμό-λενινισμό, ήταν αυτοδίδακτος, πολύ μελετηρός, ήταν πεισμένος. Και η ζωή τον είχε διδάξει, η πείρα από αυτά που είχε δει σ’ όλα τα μέρη, έτσι που όταν εμείς συναντηθήκαμε με τον Τσε, ήταν ήδη διαμορφωμένος επαναστάτης. Και επιπλέον, μεγάλο ταλέντο, με μεγάλη ευφυΐα, με μεγάλες θεωρητικές δυνατότητες. Είναι πραγματικά τραγικό που πέθανε νέος και χωρίς να μπορέσει να συγκεκριμενοποιήσει σε έργα και σε βιβλία την επαναστατική του σκέψη. Έγραφε πολύ καλά, συνέτασσε πολύ καλά, με τρόπο ρεαλιστικό και εκφραστικό, ας πούμε ένας Χέμινγουεϊ, που έγραφε μελίγα λόγια, χρησιμοποιούσε την ακριβή, τη σωστή λέξη. Σ’ όλα αυτά να προσθέσουμε ακόμα εξαιρετικές ανθρώπινες ιδιότητες, ανιδιοτέλειας, αλτρουισμού, προσωπικής ανδρείας. Φυσικά αυτά δεν τα ξέραμε όταν τον γνωρίσαμε.
Μας καλοερχόταν εκείνο το άτομο, ο Αργεντίνος –γι’ αυτό τον φώναζαν Τσε– που μας μιλούσε για τα γεγονότα της Γουατεμάλας. Όπως διηγείται κι ο ίδιος, μιλήσαμε λίγο κι αμέσως συμφωνήσαμε να πάρει μέρος στην αποστολή μας.
ΦΡΑΪ ΜΠΕΤΟ: Εσείς του κολλήσατε το Τσε ή έτσι λεγόταν ο ίδιος;
ΦΙΔΕΛ ΚΑΣΤΡΟ: Οι Κουβανοί που ήταν εκεί τον έλεγαν Τσε, αν υπήρχε κι άλλος Αργεντινός, θα τον ονόμαζαν κι αυτόν Τσε, όπως συνηθίζουν να ονομάζουν τους Αργεντινούς. Αυτό που έγινε είναι ότι ο Τσε απέκτησε τέτοια φήμη και τέτοιο κύρος, ώστε έγινε κάτοχος αυτού του ψευδώνυμου. Έτσι τον έλεγαν οι σύντροφοι και έτσι τον γνώρισα κι εγώ.
Ήταν γιατρός και ήρθε στην αποστολή μας σα γιατρός. Δεν ήρθε σα στρατιώτης. Φυσικά εκπαιδεύτηκε, του δόθηκαν μερικές οδηγίες για την αντάρτικη πάλη. Ήταν πειθαρχημένος, καλός σκοπευτής. Τον ευχαριστούσε, όπως τον ευχαριστούσε κι ο αθλητισμός. Σχεδόν κάθε βδομάδα προσπαθούσε να ανέβει στο Ποποκατέπετλ2. Ποτέ δεν το κατάφερνε, αλλά ξαναπροσπαθούσε πάντα. Υπέφερε από άσθμα, γι’ αυτό αξίζουν πολύ οι προσπάθειες και τα φυσικά κατορθώματα που έκανε.
ΦΡΑΪ ΜΠΕΤΟ: Ήταν κι εκείνος καλός μάγειρας όπως εσείς;
ΦΙΔΕΛ ΚΑΣΤΡΟ: Ε, νομίζω ότι εγώ είμαι καλύτερος μάγειρας απ’ ό,τι ήταν εκείνος. Δεν μπορώ να πω ότι είμαι καλύτερος επαναστάτης, αλλά καλύτερος μάγειρας από τον Τσε, σίγουρα.
ΦΡΑΪ ΜΠΕΤΟ: Στο Μεξικό έψηνε όμορφα το κρέας.
ΦΙΔΕΛ ΚΑΣΤΡΟ: Κάτι ήξερε από ψητά αργεντίνικου τύπου. Αυτό μόνο στην ύπαιθρο γίνεται. Στις φυλακές του Μεξικού, όπου ήμασταν μαζί για τις επαναστατικές μας δραστηριότητες, το ρύζι, τα μαύρα φασόλια, τα μακαρόνια φτιαγμένα με διάφορους τρόπους, ήταν δική μου υπόθεση. Εγώ ήμουν πραγματικά ο ειδικός σε θέματα κουζίνας, παρ’ όλο που κι εκείνος ήξερε κάτι απ’ αυτά. Πρέπει να υπερασπιστώ την επαγγελματική μου υπερηφάνεια, όπως θα την υπερασπιζόσουν κι εσύ και θα την υπερασπιζόταν κι η μητέρα σου, που πραγματικά είναι αληθινός επιστήμονας της κουζίνας.
Πάντως ο Τσε αρχίζει να ξεχωρίζει με όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά. Χαρακτηριστικά ανθρώπινα, πνευματικά, αλλά αργότερα στον πόλεμο και στρατιωτικά, για την ικανότητά του σαν αρχηγός, για την ανδρεία του. Μερικές φορές ήταν ριψοκίνδυνος, με τρόπο ώστε εγώ ο ίδιος να πρέπει να ασκώ κάποιο έλεγχο πάνω του. Μερικές επιχειρήσεις που ήθελε να κάνει τις ελέγχαμε ή ακόμα τις απαγορεύαμε, γιατί όταν άρχιζαν οι μάχες, άναβε πολύ. Ήταν επιπλέον πεισματάρης και επίμονος στη δράση. Επειδή κατάλαβα την αξία του και τις δυνατότητές του, έκανα ό,τι και με άλλα στελέχη: στο βαθμό που αποκτούσαν πείρα, έψαχνα νέα στελέχη για τις τακτικές αποστολές και κρατούσα τους πιο εμπειροπόλεμους για στρατηγικές επιχειρήσεις. Αυτό σημαίνει ότι υπήρχε κάποια στιγμή που το είδος των απλών επιχειρήσεων, αν και ήταν επικίνδυνες, τις ανέθετα σε νέους αγωνιστές που είχαν ξεχωρίσει, για να αποκτήσουν πείρα στη διοίκηση μικρών μονάδων, και κρατούσα για τις στρατηγικές αποστολές τους πιο έμπειρους.
Ο Τσε διέθετε ακόμα μεγάλη ηθική οντότητα. Αποδείχθηκε ότι ήταν ένας άνθρωπος με βαθιές ιδέες, ακούραστος δουλευτής, ότι εκπλήρωνε με αυστηρότητα και μεθοδικότητα τα καθήκοντά του και προπαντός δίδασκε με το παράδειγμά του, πράγμα πολύ σημαντικό. Ήταν πάντα ο πρώτος σε όλα, υποτασσόταν αυστηρά στους κανονισμούς που καθόριζε και είχε μεγάλο κύρος, μεγάλη επιρροή πάνω στους συντρόφους. Είναι μία από τις μεγάλες μορφές που έχει δώσει αυτή η γενιά της Λατινικής Αμερικής, και κανείς δεν ξέρει πού θα είχε φτάσει αν ζούσε.
Από τότε μάλιστα που ήμασταν στο Μεξικό και εντάχθηκε στο Κίνημά μας, με έβαλε να του υποσχεθώ ότι μετά τη νίκη της επανάστασης στην Κούβα θα του αναθέταμε να γυρίσει να πολεμήσει στην πατρίδα του ή για τη Λατινική Αμερική. Έτσι πέρασε πολλά χρόνια δουλεύοντας εδώ, έχοντας σοβαρές υπευθυνότητες, αλλά πάντα εξαρτιόταν απ’ αυτό. Στο τέλος, αυτό που κάναμε εμείς ήταν να εκπληρώσουμε την υπόσχεση που του είχαμε δώσει, να μην τον κρατήσουμε πίσω, να μην εμποδίσουμε το γυρισμό του. Μάλιστα και να τον βοηθήσουμε. Τον βοηθήσαμε να κάνει αυτό που εκείνος θεωρούσε ότι ήταν το καθήκον του. Εκείνη τη στιγμή δεν κάτσαμε να ελέγξουμε αν αυτό μπορούσε να μας βλάψει. Εκπληρώσαμε πιστά την υπόσχεση που του είχαμε δώσει. Κι όταν είπε: «Λοιπόν, θέλω πια να φύγω να εκτελέσω μια επαναστατική αποστολή», «εντάξει, θα εκπληρώσουμε την υπόσχεσή μας», του απάντησα.
Όλα έγιναν με απόλυτη συμφωνία μαζί μας. Ό,τι ειπώθηκε για υποτιθέμενες διαφωνίες με την Κουβανική Επανάσταση ήταν βρόμικες συκοφαντίες. Είχε την προσωπικότητά του, είχε τα κριτήριά του, συζητούσαμε αδελφικά πάνω σε διάφορα θέματα, αλλά πάντα υπήρχαν μία αρμονία, μια επικοινωνία, μια απόλυτη ενότητα σ’ όλα και θαυμάσιες σχέσεις, γιατί επιπλέον ήταν ένας άνθρωπος με μεγάλο πνεύμα πειθαρχίας.
Όταν έφυγε, για πολύ καιρό κυκλοφορούσαν φήμες ότι υπήρχαν προβλήματα με τον Τσε κι ότι ο Τσε είχε εξαφανιστεί. Στην πραγματικότητα ο Τσε βρισκόταν στην Αφρική, εκπλήρωνε μια διεθνιστική αποστολή στην Αφρική, πολεμώντας εκεί μαζί με μια ομάδα Κουβανών διεθνιστών. Μαζί με τους συνεχιστές του Λουμούμπα3, μετά το θάνατο αυτού του μεγάλου Αφρικανού ηγέτη, στο παλιό Βελγικό Κονγκό, αργότερα γνωστό σαν Ζαΐρ. Εκεί ο Τσε έμεινε πολλούς μήνες. Προσπαθούσε να βοηθήσει όσο ήταν δυνατό, γιατί ένιωθε μεγάλη συμπάθεια και αλληλεγγύη για τις αφρικανικές χώρες, και επιπλέον αποκτούσε πρόσθετη πείρα για τους μελλοντικούς αγώνες του. Ύστερα από αυτή τη διεθνιστική αποστολή, περιμένοντας να δημιουργηθούν οι ελάχιστες έστω συνθήκες στη Νότια Αμερική, έμεινε ένα διάστημα στην Τανζανία και μετά στην Κούβα.
Όταν έφυγε, μου έγραψε το γνωστό γράμμα αποχαιρετισμού. Δε θέλησα να το δημοσιεύσω για μήνες για τον απλό λόγο ότι ο Τσε έπρεπε να βγει από την Αφρική. Και πραγματικά, έφυγε από την Αφρική, γύρισε στην Κούβα, έμεινε ένα διάστημα, ζήτησε μια ομάδα εθελοντών αγωνιστών από τη Σιέρα Μαέστρα, που του δώσαμε, εκπαιδεύτηκε σκληρά μαζί με τους συντρόφους του και μετά έφυγε για τη Νότια Αμερική. Είχε την ιδέα να μην αγωνιστεί μόνο στη Βολιβία, αλλά και σε άλλες χώρες και στη δική του χώρα. Αυτή είναι η εξήγηση γιατί διάλεξε εκείνο το μέρος. Φυσικά έγινε μεγάλη εκστρατεία ενάντια στην Κούβα όλη εκείνη την περίοδο, αλλά εμείς την υπομείναμε και δε δημοσιεύσαμε το γράμμα. Το κάναμε μόνο όταν πια ο Τσε είχε σιγουρέψει την άφιξή του στη ζώνη που είχε διαλέξει ο ίδιος στη Βολιβία.
Τότε ήταν που το δημοσιεύσαμε. Έγινε μεγάλη συκοφαντική εκστρατεία σε σχέση με όλα αυτά.
Αν θέλεις να συνοψίσω θα έλεγα ότι αν ο Τσε ήταν καθολικός, αν ο Τσε ανήκε στην Εκκλησία, είχε όλες τις αρετές για να τον κάνουν άγιο.
Με ρωτάς για έναν άλλο σύντροφο, τον Καμίλο. Κι ο Καμίλο ήταν άνθρωπος του λαού, τυπικός Κουβανός, έξυπνος, ενθουσιώδης, θαρραλέος, που ξεκίνησε πολύ νέος την επαναστατική του αποστολή. Τα πρώτα χρόνια της πάλης ενάντια στον Μπατίστα, είχε αποκτήσει επαφές με τους πανεπιστημιακούς φοιτητές. Παίρνει μέρος σε μερικές διαδηλώσεις, τραυματίστηκε, κι όταν εμείς βρισκόμασταν στο Μεξικό οργανώνοντας την επιχείρηση, αποκτά επαφή με το Κίνημά μας, ενώνεται μαζί μας κι έρχεται σα στρατιώτης. Είναι απ’ αυτούς που επέζησαν κι αμέσως αρχίζει να ξεχωρίζει σαν αγωνιστής για το θάρρος του, τις πρωτοβουλίες του. Ήδη από την πρώτη μάχη ξεχωρίζει ο Καμίλο. Πρόκειται για την πρώτη νικηφόρα μάχη μας, στις 17 Γενάρη του 1957, όπου οι 22 άντρες που ήμασταν, επιτεθήκαμε σε μια μεγάλη μονάδα από στρατιώτες και ναύτες, που αντιστάθηκαν μέχρι που σκοτώθηκαν ή πληγώθηκαν όλοι. Κι εκείνη τη φορά δώσαμε στους πληγωμένους αντιπάλους τα φάρμακά μας, τους φροντίσαμε, τους θεραπεύσαμε.
Ο Καμίλο ήδη απ’ αυτήν την πρώτη μάχη αρχίζει να ξεχωρίζει σα μεγάλος στρατιώτης. Έχει έναν διαφορετικό χαρακτήρα από του Τσε, είναι ας πούμε πιο φιλικός, πιο χαρούμενος, πιο κρεολός, λιγότερο διανοούμενος από τον Τσε, άνθρωπος της δράσης. Βέβαια, πολύ ευφυής, καλός πολιτικός, και, αν και λιγότερο αυστηρός ασκητής από τον Τσε, δίδασκε κι αυτός με το παράδειγμά του. Σαν αρχηγό, που διακρινόταν για την πρωτοβουλία του, τις δυνατότητές του και το θάρρος του σε πολλές μάχες, στην τελευταία φάση του πολέμου του αναθέσαμε μια στρατηγική αποστολή: την εισβολή στην επαρχία Λας Βίγιας.
Ο Καμίλο είχε επιπλέον ένα ειδικό χάρισμα. Αν κοιτάξεις τη φωτογραφία του Καμίλο, το πρόσωπό του, τη γενειάδα του, είναι σαν φωτογραφία ενός απόστολου. Ήταν ταυτόχρονα πολύ κρεολός, άνετος στην επικοινωνία, πολύ γενναίος. Δε θα μπορούσα βέβαια, να πω πως ήταν ριψοκίνδυνος. Ίσως ο Τσε ήταν προορισμένος περισσότερο για το θάνατο, είχε τέτοιο πεπρωμένο. Ο Καμίλο όχι, αλλά έκανε τα πάντα, όσο τολμηρά και επικίνδυνα κι αν ήταν και δεν άφηνε καμιά δυνατότητα στον εχθρό. Ήταν ένας θαυμάσιος αντάρτης, γεννημένος αντάρτης. Ήταν ο πρώτος που βγήκε στις πεδιάδες από τη Σιέρα Μαέστρα, μαζί με μια μικρή ανταρτοομάδα.
Τους πρώτους μήνες της Επανάστασης, ο Καμίλο έκανε ό,τι κάναμε όλοι μας. Ανεβαίναμε στο οποιοδήποτε αυτοκίνητο, στο οποιοδήποτε αεροπλανάκι, στο οποιοδήποτε ελικόπτερο, χωρίς καμιά ασφάλεια. Ο Καμίλο είχε πάει μαζί μου στο Καμαγουέι, όταν έγινε η προδοσία του Ούμπερτ Μάτος, που ήρθε σε συμφωνία με τον ιμπεριαλισμό, μπλέχτηκε με τις τάξεις των αντεπαναστατών και προσπάθησε να πραγματοποιήσει μια αντεπαναστατική συνωμοσία, που διαλύσαμε με το λαό χωρίς να πέσει ντουφεκιά. Ο Καμίλο ήταν μαζί μου. Εγώ πήγαινα στο δρόμο προς το στρατώνα του Καμαγουέι, άοπλος, συνοδευόμενος απ’ όλον το λαό, για να αφοπλίσουμε τους συνωμότες, και ο Καμίλο, χωρίς βέβαια να μου πει τίποτα, πήρε πρωτοβουλία για να αποφύγω εγώ τον κίνδυνο, αν κι εγώ ήμουν σίγουρος ότι οι συνωμότες, έχοντας χάσει το ηθικό τους, δε θα έριχναν ούτε μια ντουφεκιά. Με προσπέρασε με τη συνοδεία του, έφτασε στο στρατώνα όπου βρισκόταν το σύνταγμα, όπου βρισκόταν ο Ούμπερτ Μάτος, αφόπλισε τους αρχηγούς κι ανέλαβε τη διοίκηση. Όταν έφτασα, αυτός βρισκόταν ήδη εκεί. Μια και ο Καμίλο ήταν αρχηγός του Στρατού, λόγω εκείνων των γεγονότων που προκλήθηκαν από την προδοσία του Ούμπερτ Μάτος, έκανε ένα τελευταίο ταξίδι στο Καμαγουέι μ’ ένα μικρό αεροπλανάκι και γυρνούσε το βράδυ, τέλη του καλοκαιριού, σε μια εποχή με πολλές καταιγίδες, όπου ούτε καν κατάλληλα αεροπλάνα δεν επιτρέπεται να ταξιδεύουν με τέτοιες μετεωρολογικές συνθήκες.
ΦΡΑΪ ΜΠΕΤΟ: Ποια χρονιά;
ΦΙΔΕΛ ΚΑΣΤΡΟ: Ήταν τον Οκτώβρη του 1959, τον πρώτο χρόνο της Επανάστασης.
ΦΡΑΪ ΜΠΕΤΟ: Πόσων χρονών ήταν;
ΦΙΔΕΛ ΚΑΣΤΡΟ: Ήταν πιο νέος από μένα. Όταν πέθανε ήταν 27 χρονών.
Σήμερα έχουμε εκτελεστικά αεροπλάνα με ραντάρ, αποτελεσματική οργάνωση και ασφάλεια στις πτήσεις. Κοιτάζουν πού βρίσκονται οι σωρείτες. Από τη γη παρακολουθείται κάθε εκτελεστική πτήση. Μ’ ένα αεροπλανάκι, ο Καμίλο γύριζε από τα βόρεια του νησιού το σούρουπο. Την άλλη μέρα μάθαμε ότι ο Καμίλο είχε φύγει και δεν είχε φτάσει. Όλοι εδώ είχαμε ατυχήματα με αεροπλάνα ή ελικόπτερα τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης. Είχα εγώ, είχε ο Ραούλ, διάφοροι αξιωματούχοι. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε η οργάνωση, τα μέτρα, η ασφάλεια που υπάρχει σήμερα για όλα αυτά τα ταξίδια. Η είδηση της εξαφάνισης του Καμίλο έφτασε την επόμενη μέρα. Προκάλεσε μεγάλη σύγχυση, μεγάλο πόνο, μεγάλη πίκρα σ’ όλους εμάς και σ’ όλον το λαό. Εγώ προσωπικά γύρισα με αεροπλάνο όλα τα νησάκια γύρω από την Κούβα, τον αναζητήσαμε στον αέρα, στη θάλασσα, στη γη. Πουθενά δε βρέθηκε. Και αυτό το γεγονός αποτέλεσε αφορμή για βρόμικες συκοφαντίες και μηχανορραφίες ενάντια στην Επανάσταση. Έλεγαν ότι από ανταγωνισμό, από ζήλεια είχαμε δολοφονήσει τον Καμίλο. Έγιναν όλα αυτά. Ο λαός ξέρει. Το λαό που πραγματικά ποτέ κανείς δεν τον εξαπάτησε, γιατί μας ξέρει όλους εμάς. Ξέρει την ηθική μας, τους κανόνες μας, τη ζωή μας, τις αρχές μας. Τώρα αυτό που σου είπα για τον Τσε, αν ήταν άνθρωπος της Εκκλησίας, μπορώ να σου πω και για τον Καμίλο, αυτό που είπα με την αφορμή του θανάτου του, καθώς αναφερόμουν στην ταπεινή καταγωγή του, την εξαιρετική δραστηριότητά του κατά το σύντομο χρόνο της επαναστατικής του ζωής, δείχνοντας τις τεράστιες, ανεξάντλητες δυνατότητες του λαού. Σα μήνυμα αισιοδοξίας και παρηγοριάς στο λαό είπα: Μέσα στο λαό υπάρχουν πολλοί Καμίλο. Πιστεύω ότι η ιστορία αυτής της Επανάστασης και αυτά τα 26 χρόνια απέδειξαν ότι μέσα στο λαό υπάρχουν πολλοί Καμίλο. Κάθε φορά επιβεβαιώνεται μέσα μου η ιδέα ότι στο λαό υπάρχουν πολλοί Καμίλο, όπως πιστεύω ότι μέσα στον αργεντίνικο λαό υπάρχουν πολλοί Τσε, και ότι σ’ ολόκληρη τη Λατινική Αμερική υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες, ίσως εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι σαν τον Καμίλο και τον Τσε.
Σε τελευταία ανάλυση, στη δική μας αποστολή των 82 αντρών που φτάσαμε στην Κούβα στις 2 Δεκέμβρη του 1956, ύστερα από τα πρώτα δύσκολα χρόνια και πισωγυρίσματα, μπορέσαμε να ξαναμαζευτούμε κάπου 14, 15 ή 16 άντρες και μέσα σ’ αυτούς τους 14, 15 ή 16 άντρες υπήρχαν λαμπροί ηγέτες, μέσα σ’ αυτούς τους 14, 15 ή 16 άντρες ήταν ο Καμίλο κι ο Τσε. Όπου συγκεντρώσεις εκατό ανθρώπους, χίλιους ανθρώπους για μια ευγενική και δίκαιη ιδέα, μπορείς να είσαι σίγουρος ότι υπάρχουν πολλοί Καμίλο και πολλοί Τσε».
Διαβάστε περισσότερα