Η Palantir Technologies συγκαταλέγεται στις εταιρείες με τις πιο προηγμένες δυνατότητες ανάλυσης και διασύνδεσης μεγάλων όγκων δεδομένων. Το λογισμικό της μπορεί να συνδυάζει πληροφορίες από διαφορετικές πηγές, να εντοπίζει συσχετίσεις και να παρουσιάζει σύνθετες εικόνες για πρόσωπα, οργανισμούς και κοινωνικές τάσεις. Τέτοιες δυνατότητες έχουν εφαρμογές στην εθνική ασφάλεια, στις στρατιωτικές επιχειρήσεις, στην αστυνομική έρευνα και στη διαχείριση μεγάλων οργανισμών. Η ίδια τεχνολογία, όμως, εγείρει ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων και διαφάνειας, ιδίως όταν χρησιμοποιείται από κρατικούς φορείς.
Η συζήτηση για τις δυνατότητες αυτές αποκτά πολιτική διάσταση όταν συνδυάζεται με τις πληροφορίες που δημοσίευσε η ισραηλινή εφημερίδα Haaretz για επαφές συμβούλων με πρόσωπα που συνδέονταν με τη Νέα Δημοκρατία πριν από τις εκλογές του 2023. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, οι επαφές άρχισαν στα τέλη του 2022 και περιλάμβαναν τον Μότι Σάντερ, στενό συνεργάτη του Ισραηλινού προέδρου Ισαάκ Χέρτζογκ, καθώς και τον Ισραέλ «Σρούλικ» Άινχορν, πρώην σύμβουλο του Μπενιαμίν Νετανιάχου. Η Haaretz περιέγραψε συναντήσεις με πρόσωπα από το περιβάλλον της Νέας Δημοκρατίας και παρουσίαση εργαλείων ψηφιακής επιρροής και πολιτικής επικοινωνίας. Το γραφείο του Χέρτζογκ, από την πλευρά του, αρνήθηκε ότι ο Ισραηλινός πρόεδρος είχε εμπλοκή στις δραστηριότητες του Σάντερ στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που δημοσιεύτηκαν, ο Άινχορν συμμετείχε σε συναντήσεις προετοιμασίας, χωρίς να αναλάβει επίσημα ρόλο στην προεκλογική εκστρατεία.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι τι ακριβώς περιλάμβαναν αυτές οι επαφές. Ποια τεχνογνωσία παρουσιάστηκε στους συνομιλητές τους; Ποια εργαλεία ήταν διαθέσιμα; Αφορούσαν αποκλειστικά την επικοινωνιακή στρατηγική ή επεκτείνονταν στην ανάλυση δεδομένων, στη χαρτογράφηση κοινωνικών ομάδων και στην ψηφιακή διαχείριση της κοινής γνώμης; Και υπήρξε οποιαδήποτε συνεργασία με εταιρείες που διαθέτουν υποδομές για την επεξεργασία και τη διασύνδεση μεγάλων βάσεων πληροφοριών;
Τα ερωτήματα αυτά αποκτούν πρόσθετη βαρύτητα εξαιτίας της υπόθεσης Palantir στην Ελλάδα. Το 2020, εν μέσω της πανδημίας, η κυβέρνηση συνεργάστηκε με την εταιρεία, παρέχοντάς της τη δυνατότητα χρήσης της πλατφόρμας της για την επεξεργασία και οπτικοποίηση στατιστικών στοιχείων που σχετίζονταν με την υγειονομική κρίση. Η συμφωνία υπογράφηκε τον Μάρτιο του 2020 και έληξε στις 23 Δεκεμβρίου της ίδιας χρονιάς.
Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα εξέτασε την υπόθεση και ζήτησε από τα αρμόδια υπουργεία αναλυτικές πληροφορίες για τα δεδομένα που μεταφορτώνονταν, τις πηγές τους, τους σκοπούς της επεξεργασίας και τα μέτρα ασφαλείας. Σύμφωνα με τα στοιχεία που τέθηκαν υπόψη της, στην πλατφόρμα μεταφέρονταν ανώνυμα, στατιστικά και δημογραφικά δεδομένα, ενώ η εταιρεία δεν είχε απευθείας πρόσβαση στα πληροφοριακά συστήματα ή στα μητρώα του Δημοσίου. Η Αρχή ολοκλήρωσε την εξέταση με την απόφαση 43/2022, κρίνοντας ότι δεν συνέτρεχε λόγος άσκησης διορθωτικών εξουσιών, με την επιφύλαξη νέων στοιχείων. Η ίδια απόφαση καταγράφει ότι η συνεργασία είχε λήξει και ότι τα δεδομένα είχαν διαγραφεί.
Αυτά είναι τα επίσημα στοιχεία για τη συγκεκριμένη συνεργασία. Δεν προκύπτει, ωστόσο, από την απόφαση ότι η Palantir απέκτησε πρόσβαση σε προσωπικά δεδομένα του συνόλου των Ελλήνων πολιτών, ούτε ότι τα δεδομένα της χρησιμοποιήθηκαν για πολιτικούς ή εκλογικούς σκοπούς. Επίσης, δεν υπάρχει τεκμηρίωση ότι η εταιρεία συνδέθηκε με τις επαφές Ισραηλινών συμβούλων ή με την προεκλογική εκστρατεία της Νέας Δημοκρατίας. Η απουσία τέτοιων αποδείξεων δεν αναιρεί, πάντως, την ανάγκη διαφάνειας για τις τεχνολογίες που χρησιμοποιεί το κράτος και για τα όρια της επεξεργασίας πληροφοριών.
Στην ίδια συζήτηση εντάσσονται και οι αποκαλύψεις του Guardian το 2023 για τη λεγόμενη Team Jorge. Η διεθνής δημοσιογραφική έρευνα παρουσίασε τη δράση μιας ομάδας Ισραηλινών συμβούλων, με επικεφαλής τον Ταλ Χανάν, η οποία φέρεται να προσέφερε υπηρεσίες hacking, σαμποτάζ και οργανωμένης παραπληροφόρησης με στόχο την παρέμβαση σε εκλογικές αναμετρήσεις. Ο Χανάν ισχυρίστηκε στους δημοσιογράφους ότι η ομάδα του είχε εμπλακεί σε 33 εκλογικές εκστρατείες και ότι διέθετε, μεταξύ άλλων, ομάδα στην Ελλάδα. Οι δημοσιογράφοι, ωστόσο, διευκρίνισαν ότι δεν ήταν δυνατό να επαληθεύσουν όλους τους ισχυρισμούς του.
Κεντρικό εργαλείο της Team Jorge φέρεται να ήταν το λογισμικό Aims, μέσω του οποίου μπορούσε να διαχειρίζεται μεγάλος αριθμός ψεύτικων λογαριασμών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι λογαριασμοί αυτοί εμφανίζονταν ως κανονικοί χρήστες, με ιστορικό δραστηριότητας και διαδικτυακή παρουσία, ώστε να ενισχύουν συγκεκριμένα μηνύματα, να διασπείρουν περιεχόμενο και να δημιουργούν την εντύπωση ότι μια άποψη διαθέτει μεγαλύτερη κοινωνική απήχηση από την πραγματική. Η έρευνα κατέγραψε επίσης ισχυρισμούς για δυνατότητες υποκλοπής πληροφοριών και μυστικής παρέμβασης σε πολιτικές εκστρατείες. Η ομάδα αρνήθηκε παρανομίες, ενώ ο Χανάν δεν απάντησε αναλυτικά στα ερωτήματα των δημοσιογράφων.
Η αναφορά του Χανάν σε παρουσία ομάδας στην Ελλάδα δεν αποδεικνύει ότι υπήρξε παρέμβαση στις ελληνικές εκλογές του 2023. Δεν έχει δημοσιοποιηθεί τεκμηρίωση που να συνδέει την Team Jorge με τη Νέα Δημοκρατία, την Palantir ή τα πρόσωπα που περιγράφει η Haaretz. Παρ’ όλα αυτά, η αποκάλυψη δείχνει ότι υπάρχει διεθνής αγορά υπηρεσιών ψηφιακής χειραγώγησης, στην οποία η κατασκευή ψεύτικων διαδικτυακών ταυτοτήτων και η τεχνητή ενίσχυση πολιτικών μηνυμάτων προσφέρονται ως εμπορικές υπηρεσίες.
Εδώ βρίσκεται και το ουσιαστικό ερώτημα για την Ελλάδα: με ποιον τρόπο συνδέονται οι δυνατότητες ανάλυσης δεδομένων με τις τεχνικές ψηφιακής επιρροής και τις πολιτικές καμπάνιες; Ένα σύστημα που μπορεί να επεξεργάζεται πληροφορίες από διαφορετικές πηγές έχει τη δυνατότητα να εντοπίζει τάσεις, να χαρτογραφεί ενδιαφέροντα και να καταγράφει τις αντιδράσεις διαφορετικών κοινωνικών ομάδων. Μια πολιτική καμπάνια μπορεί, αξιοποιώντας νόμιμα διαθέσιμα στοιχεία και εργαλεία ανάλυσης, να προσαρμόζει τα μηνύματά της ανάλογα με την ηλικία, την περιοχή, το επάγγελμα ή τα ενδιαφέροντα των πολιτών. Μπορεί να εντοπίζει ποια ζητήματα προκαλούν μεγαλύτερη ανησυχία, ποια κινητοποιούν συγκεκριμένα ακροατήρια και ποια επηρεάζουν τη δημόσια συζήτηση.
Όταν τέτοιες δυνατότητες συνδυάζονται με δίκτυα ψεύτικων λογαριασμών και οργανωμένη παραπληροφόρηση, ο κίνδυνος για τη δημόσια σφαίρα γίνεται ακόμη μεγαλύτερος. Η τεχνητή ενίσχυση μιας άποψης μπορεί να δημιουργήσει την ψευδή εντύπωση μαζικής αποδοχής, ενώ η στοχευμένη διανομή διαφορετικών μηνυμάτων μπορεί να δυσκολέψει τον δημόσιο έλεγχο του πολιτικού λόγου. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε χρήση ψηφιακών εργαλείων συνιστά χειραγώγηση. Καθιστά, όμως, απαραίτητη τη γνώση του ποιος τα χρησιμοποιεί, με ποια δεδομένα, για ποιον σκοπό και υπό ποιους κανόνες.
Το ερώτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη πολιτική σημασία αν επιστρέψει κανείς στις εκλογές του 2023. Η Νέα Δημοκρατία κατέγραψε ποσοστό 40,79% στις κάλπες της 21ης Μαΐου, παρά το βαρύ πολιτικό κλίμα που είχε διαμορφωθεί μετά την τραγωδία των Τεμπών, την κοινωνική δυσαρέσκεια για τη διαχείριση της πανδημίας και τις αντιδράσεις για τους περιορισμούς της περιόδου Covid-19. Πώς διαμορφώθηκε αυτή η εκλογική δυναμική; Ποιος ήταν ο ρόλος της πολιτικής επικοινωνίας, των ψηφιακών δικτύων και της στοχευμένης προβολής μηνυμάτων; Με ποια εργαλεία αναλύθηκαν οι διαθέσεις των ψηφοφόρων και πόσο διαφανής ήταν η χρήση τους;
Τα ερωτήματα αυτά δεν αποτελούν απόδειξη ότι το εκλογικό αποτέλεσμα επηρεάστηκε παράνομα ή ότι υπήρξε οργανωμένη χειραγώγηση της ψήφου. Αφορούν, όμως, ένα πεδίο που απαιτεί σαφείς απαντήσεις, ιδίως όταν έχουν προηγηθεί δημοσιογραφικές αποκαλύψεις για επαφές με ξένους συμβούλους και για διεθνείς μηχανισμούς ψηφιακής επιρροής.
Στη δημόσια συζήτηση για τις εκλογές του Μαΐου 2023 είχαν προστεθεί και οι καταγγελίες περί «ψήφου νεκρών», καθώς αποβιώσαντες πολίτες εξακολουθούσαν να εμφανίζονται στους εκλογικούς καταλόγους. Το ζήτημα της μη έγκαιρης διαγραφής αποβιωσάντων ήταν υπαρκτό. Ο τότε γενικός γραμματέας του υπουργείου Εσωτερικών είχε αναφέρει ότι περίπου 179.000 εγγεγραμμένοι ήταν ηλικίας άνω των 100 ετών, επισημαίνοντας ότι σε αρκετές περιπτώσεις ο θάνατος δεν είχε δηλωθεί στις ελληνικές αρχές, ιδίως όταν είχε συμβεί στο εξωτερικό. Η παρουσία ενός ονόματος στους εκλογικούς καταλόγους, ωστόσο, δεν αποδεικνύει ότι έγινε χρήση του για να ψηφίσει κάποιος άλλος.
Η ανάγκη εκκαθάρισης των καταλόγων αναγνωρίστηκε από το υπουργείο και ακολούθησε νομοθετική παρέμβαση το 2024. Παράλληλα, η τελική έκθεση του ΟΑΣΕ/ODIHR για τις εκλογές της 21ης Μαΐου 2023 περιέγραψε μια ανταγωνιστική και πλουραλιστική εκλογική διαδικασία, κατά την οποία έγιναν σεβαστές οι θεμελιώδεις ελευθερίες και η εκλογική διοίκηση λειτούργησε αποτελεσματικά. Η έκθεση κατέγραψε, πάντως, περιθώρια βελτίωσης, μεταξύ άλλων στη διαφάνεια και τη λογοδοσία της χρηματοδότησης των κομμάτων και των προεκλογικών εκστρατειών. Δεν διατύπωσε συμπέρασμα περί μαζικής νοθείας.
Συνεπώς, η ουσία της υπόθεσης δεν βρίσκεται σε αυθαίρετους συσχετισμούς ή σε συμπεράσματα που δεν έχουν αποδειχθεί. Βρίσκεται στην ανάγκη να αποσαφηνιστούν οι επαφές που περιγράφει η Haaretz, το περιεχόμενο των υπηρεσιών που παρουσιάστηκαν σε πρόσωπα από το περιβάλλον της Νέας Δημοκρατίας, καθώς και τα όρια της συνεργασίας του ελληνικού κράτους με εταιρείες όπως η Palantir. Χρειάζεται επίσης να γίνει σαφές αν υπήρξε οποιαδήποτε επαφή ή συνεργασία με δίκτυα ψηφιακής επιρροής όπως η Team Jorge, κάτι που μέχρι σήμερα δεν έχει τεκμηριωθεί.
Ποια δεδομένα χρησιμοποιήθηκαν, ποιοι είχαν πρόσβαση σε αυτά και με ποιον τρόπο διασφαλίστηκε ότι δεν αξιοποιήθηκαν για πολιτική στόχευση; Υπήρξαν εργαλεία ανάλυσης εκλογικής συμπεριφοράς και, αν ναι, ποιος τα διαχειρίστηκε; Ποιοι ήταν οι ξένοι σύμβουλοι που συμμετείχαν στις επαφές και ποιες υπηρεσίες προσέφεραν; Πρόκειται για ερωτήματα που αφορούν τη διαφάνεια της πολιτικής διαδικασίας και την προστασία των πολιτών σε μια εποχή κατά την οποία τα προσωπικά δεδομένα και η ψηφιακή επιρροή μπορούν να αποκτήσουν καθοριστικό ρόλο στην πολιτική επικοινωνία.
Διαβάστε περισσότερα