Στην ερευνητική βιβλιογραφία υποστηρίζεται από όλους σχεδόν τους πολιτικούς επιστήμονες και στην πολιτική πρακτική διαπιστώνεται από όλους σχεδόν τους εμπλεκόμενους ότι η δημοκρατία ως πολιτική μορφή ζωής σήμερα απειλείται από παράγοντες και συνθήκες που διαμορφώνονται στο εσωτερικό της. Η εποχή κατά την οποία η δημοκρατία δεχόταν επιθέσεις από εξωτερικούς παράγοντες έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί.
Η «δομική αυτή αλλαγή» σχετικά με τις απειλές και τις επιθέσεις κατά της δημοκρατίας έχει αναλυθεί σε εμπεριστατωμένες μελέτες των τελευταίων δεκαετιών. Δεν είναι του παρόντος να αναφερθώ σ’ αυτό το ζήτημα. Εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι να εξετάσουμε σε ποια κατάσταση αυτο-επιβεβαίωσης και αυτο-πεποίθησης βρίσκεται σήμερα η δημοκρατία μας.
Το παράδειγμα των ΗΠΑ μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία της Αμερικής είναι χαρακτηριστική περίπτωση για τους μετασχηματισούς που μπορεί να υποστεί η δημοκρατία ως πολιτική μορφή ζωής. Στις εκτενείς και αναλυτικές έρευνες που διεξάγονται σε πανευρωπαϊκό, αλλά και σε διεθνές επίπεδο διαπιστώνεται πως οι επιμέρους πολιτικές κοινωνίες χαρακτηρίζονται από ιδιαίτερα στοιχεία όσον αφορά τη δομή και τη λειτουργία της δημοκρατίας.
Στην «ελληνική περίπτωση» μπορούμε να εντοπίσουμε τρία δομικά και λειτουργικά ελαττώματα του πολιτικού μας συστήματος. Χωρίς ιεραρχική αξιολόγηση τα τρία αυτά ελαττώματα αναφέρονται: στον τρόπο σχηματισμού της κοινής γνώμης και στον τρόπο «κατασκευής» του εκλογικού σώματος το ένα. Το άλλο συνδέεται με τη γένεση και την εμφάνιση νέων κομματικών σχηματισμών, όπως συμβαίνει το τελευταίο διάστημα στον τόπο μας. Και το τρίτο ελάττωμα έχει να κάνει με το διαχρονικό ζήτημα της «πολιτικής ενσωμάτωσης» των κοινωνικών ομάδων και των κοινωνικών στρωμάτων και σε τελευταία ανάλυση των κοινωνικών τάξεων.
Ας εξετάσουμε μία προς μία αυτές τις τρεις εγγενείς παθογένειες του πολιτικού συστήματός μας. Σχετικά με τον τρόπο σχηματισμού της κοινής γνώμης βρισκόμαστε σε μια μεταβατική φάση, κατά την οποία παλιά εργαλεία, όπως π.χ. οι δημοσκοπήσεις, διαπλέκονται με νέα εργαλεία ψηφιακής τεχνογνωσίας κατά τέτοιο τρόπο ώστε η πολιτική δημοσιότητα (η δημόσια σφαίρα) ως πραγματολογικό πεδίο αποκρυστάλλωσης του «κοινού καλού» να εμφανίζει δυσλειτουργίες. Και το αποτέλεσμα αυτών των δυσλειτουργιών είναι η δύσκολη έως αδύνατη πολιτική μετάβαση στην «κατασκευή» του εκλογικού σώματος.
Πράγματι το εκλογικό σώμα, ο «λαός» κατά το Σύνταγμα, που είναι το θεμέλιο της δημοκρατίας, τείνει να μετατραπεί σε μια αόρατη οντότητα. Στη θέση του η ψηφιακή τεχνογνωσία τοποθετεί το ομοίωμά του. Το πνευματικό, ψυχικό και συναισθηματικό επίπεδο της συνείδησης του εκλογικού σώματος διαμορφώνεται σε πεδίο χειραγώγησης και ελέγχου. Αυτού του τύπου οι εξελίξεις αντικατοπτρίζονται στον τρόπο με τον οποίο γεννιούνται οι νέοι κομματικοί σχηματισμοί. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να διακρίνει κανείς πότε πρόκειται για πραγματικά πολιτικά κόμματα και πότε έχουμε να κάνουμε με άλλου τύπου ενώσεις και μορφώματα.
Στην ερευνητική βιβλιογραφία μιλάμε για προ-πολιτικές ενώσεις, οι οποίες εμφανίζονται ως πολιτικά κόμματα, αλλά αδυνατούν να εκφράσουν το «κοινό καλό». Συμβαίνει επιπλέον και το εξής φαινόμενο: ο κοινωνικός κατακερματισμός της ίδιας της κοινωνίας την εμποδίζει να αυτοσυγκροτηθεί ως πολιτική ολότητα. Οι επιμέρους αυτές προ-πολιτικές ενώσεις ενδιαφέρονται να εκφράσουν επιμέρους κοινωνικά συμφέροντα παρά να θέσουν ως αποστολή τους (Aufgabe) την επίτευξη του «κοινού καλού».
Εάν δεχθούμε πως πράγματι δύο λέξεις-κλειδιά (δηλαδή ο λαός και το κοινό καλό) έχουν χάσει το νόημά τους ή με άλλα λόγια οι δύο κατ’ εξοχήν θεμελιωτικοί παράγοντες της δημοκρατίας μετασχηματίζονται και τελικά τείνουν να εξαφανιστούν, τότε όλοι μας αντιλαμβανόμαστε τους κινδύνους που αντιμετωπίζει η δημοκρατία μας.
Το τρίτο ελάττωμα συνδέεται με αυτό που ονομάζουμε «πολιτική ενσωμάτωση» του πληθυσμού. Στην πολιτικο-δημοσιογραφική γλώσσα μιλάμε για τα ποσοστά αποχής των ψηφοφόρων από την αντιπροσωπευτική διαδικασία. Όσο αυτά τα ποσοστά ανεβαίνουν, δηλαδή όσο περισσότεροι ψηφοφόροι αρνούνται να ενταχθούν στο πολιτικό σύστημα, τόσο οι κίνδυνοι για τη δημοκρατία μεγεθύνονται.
Δεν είναι υπερβολή να ισχυριστώ πως η δημοκρατία ως πολιτική μορφή οργάνωσης της «ανθρώπινης κατάστασης» βρίσκεται σε μια «κρίσιμη καμπή» στην εξέλιξή της. Αυτή η μεταβατική φάση μπορεί να μας οδηγεί στις διαπιστώσεις που αναλύω. Μπορεί λοιπόν τη δημοκρατία μας να τη χαρακτηρίζουν τα τρία αυτά ελαττώματα, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως οι ορίζοντες για έναν νέο επαναπροσδιορισμό της δεν είναι ανοιχτοί. Και όλα θα εξαρτηθούν, δηλαδή η επιβίωση της δημοκρατίας, από τη συνειδησιακή και πολιτική επαγρύπνηση των πολιτών.
*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr