Πρόσφατο δημοσίευμα στον Τύπο για συμβάσεις της εταιρείας πληροφορικής υγείας DATAMED με φορείς του Δημοσίου και η απάντηση της ίδιας της εταιρείας έφεραν στην επιφάνεια ένα ζήτημα που υπερβαίνει μια συγκεκριμένη εταιρεία ή ανάθεση.
Η εταιρεία επικαλέστηκε την ιδιοκτησία συγκεκριμένων λογισμικών και τη συνακόλουθη «τεχνική μοναδικότητα», υποστηρίζοντας ότι η συντήρηση και υποστήριξή τους δεν μπορούν να ανατεθούν σε άλλον. Ανεξάρτητα από τη νομιμότητα των συγκεκριμένων διαδικασιών, η εξήγηση αυτή αναδεικνύει ένα ευρύτερο πολιτικό ζήτημα: με ποιους όρους αποκτά το Δημόσιο τις κρίσιμες ψηφιακές υποδομές του και πόσο ελεύθερο παραμένει στη συνέχεια να τις συντηρεί, να τις εξελίσσει ή να τις αντικαθιστά;
Αυτό είναι το ζήτημα του εγκλωβισμού σε προμηθευτή (vendor lock-in). Όταν η εξάρτηση από έναν συγκεκριμένο προμηθευτή καθιστά την αλλαγή του εξαιρετικά δύσκολη ή ασύμφορη, η πρώτη ανάθεση μπορεί στην πράξη να καθορίζει και τις επόμενες, περιορίζοντας τον ανταγωνισμό και την ελευθερία επιλογής του Δημοσίου.
Στην Υγεία το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Τα πληροφοριακά συστήματα των νοσοκομείων, τα εθνικά μητρώα, τα συστήματα ιατρικής απεικόνισης, ο Εθνικός Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας και άλλες ψηφιακές υπηρεσίες συγκροτούν σταδιακά τον ψηφιακό κορμό του ΕΣΥ και διαχειρίζονται κρίσιμες λειτουργίες και δεδομένα εκατομμυρίων πολιτών.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι επομένως μόνο πόσα έργα προκηρύσσονται, πόσα χρήματα απορροφώνται και αν τηρούνται οι διαδικασίες. Είναι τι Δημόσιο θα αφήσουν πίσω τους αυτές οι επενδύσεις: ένα Δημόσιο που ελέγχει τις ψηφιακές του υποδομές και διατηρεί ελευθερία επιλογής ή ένα Δημόσιο που εξαρτάται για χρόνια από συγκεκριμένους προμηθευτές; Η νομιμότητα μιας ανάθεσης είναι αυτονόητη προϋπόθεση. Δεν αποτελεί όμως από μόνη της επαρκή ψηφιακή πολιτική.
Το πραγματικό τεστ είναι η δυνατότητα εξόδου
Ο εγκλωβισμός σε έναν προμηθευτή μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Ένα πληροφοριακό σύστημα μπορεί να αποτελεί ιδιόκτητη λύση του αναδόχου, χωρίς το Δημόσιο να διαθέτει τον πηγαίο κώδικα ή επαρκή δικαιώματα τροποποίησής του. Μπορεί ο κώδικας που αναπτύσσεται ειδικά για το Δημόσιο να παραδίδεται, αλλά το σύστημα να εξαρτάται από εμπορικό λογισμικό τρίτων, για το οποίο το Δημόσιο διαθέτει μόνο άδειες χρήσης. Μπορεί ακόμη η κρίσιμη τεχνογνωσία να παραμένει συγκεντρωμένη στον αρχικό ανάδοχο.
Η διαλειτουργικότητα και η φορητότητα των δεδομένων είναι αναγκαίες, αλλά δεν αρκούν από μόνες τους. Διασφαλίζουν ότι τα δεδομένα μπορούν να ανταλλάσσονται ή να μεταφερθούν σε άλλο σύστημα· δεν σημαίνουν κατ’ ανάγκην ότι ένας διαφορετικός ανάδοχος μπορεί να αναλάβει τη συντήρηση και την εξέλιξη του υφιστάμενου συστήματος.
Η χρήση εμπορικού λογισμικού μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να αποτελεί εύλογη επιλογή. Το κρίσιμο είναι ποια δικαιώματα αποκτά το Δημόσιο, ποιες εξαρτήσεις αναλαμβάνει και αν διατηρεί στην πράξη τη δυνατότητα να αλλάξει προμηθευτή.
Επομένως, ακόμη και όταν οι διακηρύξεις για κρίσιμα ψηφιακά συστήματα περιλαμβάνουν σημαντικές δικλίδες, όπως απαιτήσεις διαλειτουργικότητας και μεταφοράς δεδομένων ή ακόμη και παράδοση στο Δημόσιο του πηγαίου κώδικα που αναπτύσσεται ειδικά για το έργο, το πραγματικό τεστ παραμένει η δυνατότητα εξόδου: μπορεί το Δημόσιο να αλλάξει προμηθευτή ή τεχνολογική λύση χωρίς απώλεια δεδομένων και λειτουργικότητας, χωρίς κίνδυνο για την επιχειρησιακή συνέχεια και χωρίς απαγορευτικό κόστος μετάβασης;
Τι μένει στο Δημόσιο μετά τις επενδύσεις;
Το ερώτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σήμερα, καθώς μεγάλοι δημόσιοι και ευρωπαϊκοί πόροι επενδύονται στον ψηφιακό μετασχηματισμό της Υγείας. Τα έργα που υλοποιούνται θα αποτελέσουν υποδομές του ΕΣΥ για πολλά χρόνια.
Η κυβερνητική αφήγηση για τον ψηφιακό μετασχηματισμό εστιάζει κυρίως στα έργα, στους πόρους και στην ταχύτητα υλοποίησης. Αυτά έχουν σημασία, δεν αποτελούν όμως από μόνα τους ψηφιακή στρατηγική. Εξίσου σημαντικό είναι τι μένει στο Δημόσιο: έλεγχος των δεδομένων, τεχνογνωσία, δικαιώματα και πραγματική ελευθερία επιλογής.
Εδώ η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει: ποια είναι η ενιαία στρατηγική της για την αποφυγή τεχνολογικών εγκλωβισμών στην Ψηφιακή Υγεία; Πώς διασφαλίζεται ότι τα συστήματα που χρηματοδοτούνται σήμερα δεν θα δημιουργήσουν αύριο εξαρτήσεις που περιορίζουν στην πράξη τον ανταγωνισμό και τις επιλογές του Δημοσίου; Το ζήτημα που ανέδειξε η περίπτωση της DATAMED δεν αφορά μόνο το παρελθόν· αφορά πρωτίστως τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε και υλοποιούμε τις ψηφιακές υποδομές του αύριο.
Το Δημόσιο πρέπει να διατηρεί τον έλεγχο
Η θέση της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης είναι ότι χρειάζεται ένα δεσμευτικό πλαίσιο για τις κρίσιμες ψηφιακές προμήθειες, με βασική αρχή ότι η τεχνολογική εξάρτηση πρέπει να προλαμβάνεται ήδη από τον σχεδιασμό κάθε έργου.
Κάθε μεγάλη προμήθεια πρέπει να αξιολογείται όχι μόνο με βάση το αρχικό τίμημα, αλλά και με βάση το συνολικό κόστος σε βάθος χρόνου: συντήρηση, αναβαθμίσεις, επεκτάσεις και ενδεχόμενη μετάβαση σε άλλη λύση.
Οι συμβάσεις πρέπει να διασφαλίζουν ότι το Δημόσιο ελέγχει τα δεδομένα του, διαθέτει την αναγκαία τεχνική τεκμηρίωση και τα κατάλληλα δικαιώματα επί του λογισμικού που χρηματοδοτεί και έχει εξαρχής προβλέψει τη δυνατότητα μετάβασης σε άλλον ανάδοχο ή τεχνολογική λύση. Και εδώ πρέπει να ισχύει μια καθαρή αρχή: δημόσιο χρήμα, δημόσιος έλεγχος. Το λογισμικό που αναπτύσσεται ειδικά με δημόσιους πόρους πρέπει κατά κανόνα, να παραδίδεται με ανοικτό κώδικα και δικαιώματα που επιτρέπουν στο Δημόσιο να το χρησιμοποιεί, να το τροποποιεί και να το εξελίσσει, με αιτιολογημένες εξαιρέσεις όπου αυτό δεν είναι εφικτό. Παράλληλα, στις μεγάλες προμήθειες πρέπει να εξετάζονται συστηματικά οι διαθέσιμες ανοικτές εναλλακτικές πριν επιλεγούν κλειστές λύσεις.
Η απάντηση δεν είναι να αποκλειστούν οι ιδιωτικές επιχειρήσεις ούτε να απορριφθεί συλλήβδην το εμπορικό λογισμικό. Είναι το Δημόσιο να συνεργάζεται με την αγορά από θέση ισχύος και όχι εξάρτησης. Η έξοδος από έναν προμηθευτή πρέπει να σχεδιάζεται πριν ακόμη από την είσοδο σε αυτόν.
Η Ψηφιακή Υγεία δεν είναι μια ακόμη αγορά πληροφορικής. Είναι κρίσιμη δημόσια υποδομή. Δεν αρκεί να ψηφιοποιήσουμε το ΕΣΥ· πρέπει να διασφαλίσουμε και ποιος θα ελέγχει το ψηφιακό ΕΣΥ που δημιουργούμε.
Η πραγματική επιτυχία του ψηφιακού μετασχηματισμού του ΕΣΥ δεν κρίνεται μόνο από όσα παραδίδονται σήμερα, αλλά και από την ελευθερία επιλογής που θα έχει το Δημόσιο αύριο. Το Δημόσιο δεν πρέπει να χρησιμοποιεί δημόσιο χρήμα για να χρηματοδοτεί τη μελλοντική του εξάρτηση.
*Τομεάρχης Υγείας και Τομεάρχης Ψηφιακής Πολιτικής Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr