Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
στο Πανεπιστήμιο Federiciana της Ρώμης
Η Άνκερ Χέλερ (Βουδαπέστη, Ουγγαρία, 12 Μαΐου 1929 – 19 Ιουλίου 2019) δεν ανήκει απλώς στους στοχαστές της Κοινωνικής Φιλοσοφίας, αλλά ανήκει σε εκείνους που επανακαθόρισαν τα ίδια τα όρια του πολιτικού. Στο έργο της, η πολιτική δεν είναι ένας θεσμικός μηχανισμός ούτε ένα πεδίο επαγγελματικής εκπροσώπησης, είναι η ίδια η ζωή, όπως αυτή εκτυλίσσεται στην καθημερινότητά της, στο σώμα, στις επιλογές, στις μικρές και μεγάλες πράξεις των ανθρώπων. Εκεί ακριβώς επιχειρεί να επανατοποθετήσει το πολιτικό όχι πάνω από την κοινωνία αλλά μέσα της.
Η κεντρική της συμβολή βρίσκεται στη ριζική επανανοηματοδότηση της πράξης. Για τη Χέλερ, η πράξη δεν αποτελεί απλώς εκτέλεση αποφάσεων ούτε μηχανική αντίδραση σε κοινωνικές συνθήκες, αλλά αποτελεί δημιουργία νοήματος. Είναι το σημείο όπου ο άνθρωπος παύει να είναι παθητικός δέκτης δομών και μετατρέπεται σε φορέα ιστορικής και ηθικής ευθύνης. Η πολιτική, υπό αυτό το πρίσμα, παύει να είναι ένα «άνωθεν» σύστημα και γίνεται ένα πεδίο συνεχούς, καθημερινής παραγωγής πραγματικότητας.
Σε αυτό το θεωρητικό πλαίσιο, η Χέλερ προχωρά σε μια από τις πιο ριζοσπαστικές της θέσεις, υποστηρίζοντας ότι ο πολίτης δεν είναι απλώς εκπρόσωπος συμφερόντων ούτε απλή μονάδα σε ένα εκλογικό ή θεσμικό σύστημα, αλλά είναι φορέας της ίδιας της ανθρώπινης φύσης μέσα στην ιστορική της έκφραση. Δεν εκπροσωπεί τον εαυτό του με στενούς όρους ταυτότητας ή κοινωνικού ρόλου, αλλά τον υπερβαίνει. Στο πρόσωπο του πολίτη συμπυκνώνεται η δυνατότητα του ανθρώπου να γίνει κάτι περισσότερο από αυτό που του επιβάλλουν οι δομές.
Αυτή, όμως, η υπέρβαση δεν είναι αφηρημένη και αυτό για τη Χέλερ συνδέεται με την ανάπτυξη μιας αυτόνομης ατομικότητας, η οποία δεν ταυτίζεται με τον ατομικισμό της αγοράς ούτε με τον αστικό εγωτισμό. Ο τελευταίος, όπως τον περιγράφει κριτικά, εγκλωβίζει το υποκείμενο σε έναν στενό ορίζοντα αυτοαναφορικότητας, όπου η επιτυχία, η ιδιοκτησία και η κοινωνική επίδοση αντικαθιστούν κάθε βαθύτερη έννοια ελευθερίας. Η Χέλερ αντιπαραθέτει σε αυτό ένα διαφορετικό πρότυπο, εκείνο της ατομικότητας, ως ηθικής και υπαρξιακής κατάκτησης.
Η αυτονομία, σε αυτήν την προοπτική, δεν σημαίνει απομόνωση, σημαίνει ικανότητα κριτικής σχέσης με τον κόσμο. Σημαίνει ότι ο άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίσει τις κοινωνικές δομές που τον διαμορφώνουν, χωρίς να υποκύπτει πλήρως σε αυτές. Η ατομικότητα δεν είναι απόσχιση από την κοινωνία αλλά συνειδητή συμμετοχή της μέσα σε αυτή, με τρόπο που αναδιαμορφώνει τόσο το υποκείμενο όσο και το συλλογικό.
Εδώ ακριβώς η Χέλερ επαναφέρει την πολιτική στον κοινωνικό χώρο με μια ένταση σχεδόν ανατρεπτική. Η πολιτική δεν είναι πια το προνόμιο των θεσμών, των κομμάτων ή των ελίτ, γιατί διαχέεται στην καθημερινή πράξη. Δηλαδή, στον τρόπο που οι άνθρωποι σχετίζονται, εργάζονται, αντιστέκονται, επιλέγουν. Κάθε πράξη αποκτά βαρύτητα, όχι γιατί είναι μεγάλη, αλλά γιατί εντάσσεται σε ένα δίκτυο νοημάτων που συγκροτεί τον κοινωνικό κόσμο.
Η σκέψη της αποκτά ιδιαίτερη αιχμή όταν αντιπαρατίθεται με τις σύγχρονες μορφές αποπολιτικοποίησης. Σε κοινωνίες όπου η πολιτική συχνά μετατρέπεται σε θέαμα ή τεχνική διαχείριση, η Χέλερ επαναφέρει μια σχεδόν ενοχλητική απαίτηση, επαναφέρει την ευθύνη της πράξης. Ο πολίτης δεν μπορεί να παραμένει θεατής, δεν μπορεί να αποσύρεται σε μια ιδιωτική ουδετερότητα χωρίς συνέπειες. Και αυτό γιατί η αποχή, στην οπτική της, δεν είναι ουδέτερη είναι θέση.
Ταυτόχρονα, η φιλοσοφία της δεν διολισθαίνει σε ηθικολογικό κήρυγμα, αντιθέτως, αναγνωρίζει τη ρευστότητα και την πολυπλοκότητα της σύγχρονης κοινωνικής εμπειρίας. Η ανθρώπινη φύση δεν είναι δεδομένη ούτε στατική, συγκροτείται ιστορικά, μέσα από συγκρούσεις, επιλογές και μετασχηματισμούς. Η ατομικότητα που προτείνει η Χέλερ είναι ακριβώς αυτή η δυναμική διαδικασία αυτοσχηματισμού μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς.
Σε αυτήν τη λογική, η πολιτική αποκτά χαρακτήρα υπαρξιακό. Δεν αφορά μόνο το «πώς κυβερνιόμαστε» αλλά το «πώς υπάρχουμε μαζί». Η κοινωνία δεν είναι εξωτερικό πλαίσιο, αλλά το πεδίο μέσα στο οποίο διαμορφώνεται η ανθρώπινη ελευθερία και η ελευθερία, για τη Χέλερ, δεν είναι απουσία περιορισμών, είναι ικανότητα δημιουργίας νοήματος μέσα στους περιορισμούς.
Η συμβολή της, επομένως, δεν περιορίζεται στη θεωρία, λειτουργεί ως διαρκής πρόκληση προς τον σύγχρονο άνθρωπο, ο οποίος μπορεί να επανανοηματοδοτήσει την πολιτική του ύπαρξη όχι ως κάποιος ρόλος αλλά ως πράξη ευθύνης και αυτοσυνείδησης. Σε έναν κόσμο που τείνει να μετατρέπει τον πολίτη σε καταναλωτή ρόλων, η Χέλερ υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος παραμένει κάτι πιο σύνθετο, πιο απαιτητικό και τελικά πιο ελεύθερο, ώστε να γίνει δημιουργός του κοινωνικού του κόσμου.
Η ελευθερία, στη σκέψη της Χέλερ, δεν αποτελεί ποτέ σταθερή κατάκτηση αλλά διαρκή διαδικασία ενεργοποίησης μέσα στον ιστορικό χρόνο. Ο άνθρωπος δεν την κατέχει ως ιδιοκτησία αλλά τη συγκροτεί μέσα από τις πράξεις του, σε συνθήκες που μεταβάλλονται συνεχώς. Έτσι, κάθε κοινωνική συγκυρία μετατρέπεται σε πεδίο ευθύνης, όπου η αδράνεια είναι εξίσου πολιτική επιλογή με τη δράση. Η καθημερινότητα παύει να είναι ουδέτερη και γίνεται χώρος ηθικής δοκιμασίας, εκεί όπου το υποκείμενο καλείται να επαναπροσδιορίζει τον εαυτό του. Κάτω από αυτή τη δυναμική, η ατομικότητα και η συλλογικότητα δεν αναιρούν η μία την άλλη αλλά συνυπάρχουν ως όρος μιας ανοιχτής και διαρκώς εξελισσόμενης ελευθερίας.
ΤΟ ΠΑΡΟΝ
The post Απ. Αποστόλου στο “Π”: Η πολιτική μέσα στην καθημερινότητα appeared first on ΤΟ ΠΑΡΟΝ.
Διαβάστε περισσότερα