20/06/2026 4:42 μμ.
Κάθε ανταγωνισμός, κάθε αντίσταση, κάθε κριτική, κάθε διαφωνία, και όλα τα στασιαστικά εγχειρήματα μπορούν τώρα να προβλεφθούν βάσει της αυτοματοποιημένης ανίχνευσης της περιοδικότητας των δεδομένων (data). Κατά συνέπεια, η αλγοριθμική κυριαρχία μπορεί να προβλέψει κάθε επόμενη κίνηση και να «βάλει τον επίδεσμο προτού καν το τραύμα εμφανιστεί».
Ωστόσο, συνεχίζουμε να αναμένουμε την άφιξη ενός δυστοπικού μέλλοντος χωρίς να συνειδητοποιούμε ότι η μαζική επεξεργασία των δεδομένων για τους σκοπούς του κοινωνικού ελέγχου, συμβαδίζοντας με την επιταχυνόμενη τεχνολογική επανάσταση, έχει ήδη εδραιώσει την δυστοπία αυτή στο εδώ και στο τώρα. Και ενώ πολλοί σύντροφοι παραμένουν χαμένοι, απορροφημένοι καθώς είναι σε έναν μάταιο αγώνα ενάντια σε αναχρονιστικούς ανεμόμυλους, ο απόλυτος κοινωνικός έλεγχος έχει ήδη επιβληθεί με την βοήθεια των νέων τεχνολογιών. Οι μηχανές αυτές πρόβλεψης, «ο σκοπός των οποίων – σύμφωνα με τον Pariser — είναι να δημιουργούν και να επεξεργάζονται διαρκώς την θεωρία του ποιός είσαι, τι θα κάνεις, και τι θα επιθυμήσεις στην συνέχεια» i.
Μέσω της μηχανιστικής αυτής διαδικασίας, η εξουσία έχει εισβάλλει στις πιο οικείες γωνίες της ύπαρξης, συμπεριλαμβανομένου του ορίζοντα της φαντασίας. Η κυριαρχία, μέσω των πληροφορικών και επικοινωνιακών τεχνολογιών, έχει διεισδύσει αποτελεσματικά σε κάθε πόρο του συλλογικού ασυνείδητου. Έτσι, διευρύνεται και ενισχύεται, δευτερόλεπτο προς δευτερόλεπτο, ποσοτικοποιώντας τα «likes», τις «αναζητήσεις», τις «επισκέψεις», και το «περιεχόμενο». Κατά αυτόν τον τρόπο, αποσπά μια τεράσια ποσότητα πληροφοριών που της επιτρέπει να γνωρίζει όχι μόνο τις προτιμήσεις και τις επιθυμίες μας αλλά και το ελαχιστότερο ίχνος ανησυχίας σε εκατοντάδες εκατομμυρίων διασυνδέσεων, βελτιστοποιώντας την λήψη αποφάσεων απαντώντας ακόμη και στην ελαχιστότερη δυσαρέσκεια χωρίς να χρειάζεται να καταφύγει στην βίαιη δράση. Με άλλα λόγια, χωρίς να μετατρέπει την αντίληψη της «ελευθερίας» και της «αυτονομίας» σε συνειδητοποίηση της ψηφιακής υποτέλειας. Αυτό περιλαμβάνει μια σαφή ειρωνεία: μιας και η εξουσία δεν υλοποιείται στην παραδοσιακή της μορφή, η ελευθερία και η εξουσία καταλήγουν να είναι συνώνυμες. Έτσι, οι έννοιες της καταπίεσης, της εκμετάλλευσης, και της αποξένωσης εξαφανίζονται. Ακριβώς όταν ακόμη περισσότερη εκμετάλλευση, περισσότερη αποξένωση, και μεγαλύτερη καταπίεση διαφαίνονται στον ορίζοντα.
Στην χωρίς τοίχους φυλακή της αλγοριθμικής εξουσίας, οι πάντες καταπιέζουν και εκμεταλλεύονται τους εαυτούς τους σε βαθμό εξάντλησης (burnout). Αλλά κανείς —εκτός των αυτοχαρακτηρισμένων θυμάτων — δεν παραδέχεται πως είναι εκμεταλλευόμενος ή καταπιεσμένος. Ενώ, ως κανόνα, εκείνοι που ακολουθούν την τάση αυτή ήταν πάντα περισσότερο προβληματισμένοι με την απόσπαση likes —δίνοντας έμφαση στον ρόλο τους ως μάρτυρες που αναμένουν τον λαϊκιστή μεσσία — απ’ όσο με την πυροδότηση κάποιας εξέγερσης. Το like, όπως ισχυρίζεται ο Byung-Chul Han ii, «αποτρέπει οποιαδήποτε σκέψη επανάστασης» iii. Παρ’ όλα αυτά, αξίζει να τονιστεί ότι η αντιεξουσιαστική επανάσταση ήταν ήδη ένα πτώμα πολύ προτού το «like» παραδώσει την χαριστική βολή.
Από το 1875 ήδη, ο Mιχαήλ Μπακούνιν είχε αντιληφθεί την κοιλιακή μαρμαρυγή της αντιεξουσιαστικής επανάστασης. Σε μια επιστολή του προς τον συναγωνιστή του Elisée Reclus, ο ακαταπόνητος εξεγερμένος κατέγραψε την διάγνωση του: «Η επανάσταση έχει, προς το παρόν, πάει για ύπνο· πέφτουμε για μια ακόμη φορά στην περίοδο των εξελίξεων, με άλλα λόγια, των υπόγειων, αόρατων, και συχνά ανεπαίσθητων επαναστάσεων. Η εξέλιξη που πραγματοποιείται σήμερα είναι εξαιρετικά επικίνδυνη, εάν όχι για το σύνολο της ανθρωπότητας, τότε για κάποια έθνη τουλάχιστον […] η ώρα της επανάστασης έχει περάσει, όχι λόγω των αποτρόπαιων συμφορών που έχουμε βιώσει και των τρομακτικών ηττών των οποίων έχουμε λιγότερο ή περισσότερο υπάρξει υπαίτια θύματα, αλλά διότι, προς μεγάλη μου θλίψη, έχω παρατηρήσει και παρατηρώ ξανά κάθε ημέρα ότι η επαναστατική σκέψη, ελπίδα, και πάθος δεν πρόκειται να βρεθούν μεταξύ των μαζών, καθώς όταν είναι αυτό που συμβαίνει, άσχετα προς το πόσο κάποιος αγωνίζεται στα πλαϊνά, τίποτε απολύτως δεν πρόκειται να επιτευχθεί» iv.
Εκατόν πενήντα χρόνια αργότερα, η ανάλυση του Μπακούνιν συνεχίζει να προβληματίζει εξίσου τους πιο αφοσιωμένους υποστηρικτές του όσο και τους εχθρούς του. Δυστυχώς, ο Μπακούνιν πέθανε «υπερβολικά απογοητευμένος από πολλές άποψεις» v, χωρίς να έχει κατορθώσει να δώσει στην διάγνωση του μια πιο θεωρητική διατύπωση. Ωστόσο, τα γεγονότα τον δικαίωσαν: η αντιεξουσιαστική επανάσταση όχι μόνο πήγε για ύπνο, αλλά πέθανε με αιφνίδιο θάνατο. Η Παρισινή Κομμούνα θα ήταν η τελευταία προσπάθεια προς μια αντιεξουσιαστική επανάσταση. Από τότε μέχρι σήμερα, όλες οι επαναστάσεις έχουν καθοδηγηθεί από την τεχνολογία, με τα γνωστά σε όλους εξουσιαστικά αποτελέσματα vi.
Την δεκαετία του 1970, ο Günter Anders υποστήριξε με απόλυτη βεβαιότητα ότι «η μοναδική αυθεντικά παγκόσμια επανάσταση που έχει πραγματοποιηθεί στην εποχή μας και η οποία, ανόμοια προς οποιαδήποτε άλλη, συνεχίζει να πραγματοποιείται ως διαρκής επανάσταση, είναι αυτή της τεχνολογίας, η οποία είναι ουδέτερη στην σχέση της με το σύστημα,, με άλλα λόγια, έχει επιβάλλει την δικτατορία της παντού, ενώ παραμένει σταθερή ακόμη και μετά από ξαφνικές πολιτικές αλλαγές, σαν να μην συνέβει τίποτα, με άλλα λόγια, συνεχίζει τον πυρετώδη ρυθμό της ανάπτυξης της […] Ίσως οι πιο γνωστές επαναστάσεις της εποχής μας, οι οποίες ως πολιτικές επαναστάσεις διαφήμισαν την ύπαρξη τους ως σωτήριες, να μην ήταν παρά παρωδίες και, στις καλύτερες των περιπτώσεων, παρερμηνεύθηκαν μόνο ως σωτήριες. Στην πραγματικότητα, οι επαναστάσεις εκείνες συμμορφώθηκαν προς τις τεχνικές προστακτικές» vii.
Η («εξαιρετικά επικίνδυνη») εξέλιξη που ο Μπακούνιν προέβλεψε στις αρχές του 20ου αιώνα δεν ήταν άλλη από την επώαση του εθνικιστικού-λαϊκίστικου ιδεώδους που ωρίμασε στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, με την άνοδο των αυταρχικών επαναστάσεων (κόκκινων, μαύρων και καφέ) viii. Ήταν τότε, κατά την διάρκεια των αντιθέσεων μεταξύ του σοσιαλισμού και της βαρβαρότητας, όταν η «επαναστατική σκέψη, ελπίδα, και πάθος» κατέλαβαν για μια ακόμη φορά τα πλήθη των εξαθλιωμένων, εμπαθών, και αγανακτισμένων μαζών, οι οποίες ενώθηκαν ευφορικά με την πανδημία του σοσιαλισμού των στρατώνων. Εντός της συνάφειας αυτής, η αίρεση του μέλλοντος και του τεχνολογικού μοντερνισμού έδωσε μορφή στον βάρβαρο σοσιαλισμό των ολοκληρωτικών καθεστώτων, τους γεννήτορες του Άουσβιτς και του Αρχιπελάγους των Γκούλαγκ.
Προς το παρόν, στην τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, με το 99% των ανθρώπων να βασίζονται στο Google Maps ή στο Waze για να σχεδιάσουν μια διαδρομή απόδρασης από την κίνηση των μεγαπόλεων, ή στο Spotify για να τους «προσφέρει» κάτι να ακούν προκειμένου να επιβιώσουν της καθημερινής συνθλιβής, μου είναι σαφές ότι οποιαδήποτε προσπάθεια αναβίωσης της αντι-εξουσιαστικής επανάστασης θα απαιτήσει τα απαραίτητα τεχνολογικά gadgets για την «διαβίωση» εντός δυο πραγματικοτητών: της υλικής και της ψηφιακής. Σε αυτό το σενάριο επιστημονικής φαντασίας, το νέο «επαναστατικό υποκείμενο» θα αποτελέσει την «ενσάρκωση» του Gaige, του νεαρού εικονοκλάστη από την σειρά Borderlands εφοδιασμένου με το «Anarchy» και άλλες δεξιότητες από το «Ordered Chaos» ix. Μια φαντασίωση αντάξια των παιχνιδιών του Xbox. Στην απτή πραγματικότητα, ωστόσο, η «επαναστατική σκέψη, ελπίδα, και πάθος» θα έχουν υποβληθεί σε επανεπεξεργασία (remastered): η φασιστική επανάσταση έχει ήδη ξεκινήσει, καθοδηγούμενη από την «διαρκή επανάσταση» της τεχνολογίας.
Αυτό συνέβει ήδη στις πρώτες δυο δεκαετίες του προηγούμενου αίωνα, και δεν υφίσταται καμία απολύτως εγγύηση ότι δεν μπορεί να ξανασυμβεί σε μια υπερφορτωμένη εκδοχή. Τώρα που η αίρεση του μέλλοντος συγκλίνει για μια ακόμη φορά, με τον εθνικιστικό φετιχισμό, την λατρεία του ηγέτη, τον εκφασισμό των εμπαθών μαζών, και την τεχνολογική επιτάχυνση (accelerationism), τα πάντα δείχνουν προς το γεγονός πως η μοναδική πιθανή επανάσταση είναι η τεχνο-φασιστική, και ότι το δυνητικό της αποτέλεσμα θα είναι η αναβίωση ενός καθεστώτις τρόμου.
Ο Anders προέβλεψε αυτό ακριβώς το σενάριο. Και αυτός είναι ο λόγος που εξηγεί γιατί πρότεινε τον εντοπισμό «εκείνων των ριζών που δεν έχουν πεθάνει μετά την κατάρρευση του Χιτλερικού συστήματος του τρόμου […] ρίζες που, όντας βαθύτερες από οποιαδήποτε ιστορική ρίζα, ενδέχεται πως δεν έχουν εξαφανιστεί μετά από εκείνη την κατάρρευση. Με άλλα λόγια: οφείλουμε να διερευνήσουμε ενδελεχώς εκείνες τις ρίζες η ύπαρξη και η εμμονή των οποίων καθιστούν την επανεμφάνιση του κτηνώδους πιθανή — και ίσως και εφικτή» x.
Ο Adorno προειδοποίησε και εκείνος ενάντια στην επανεμφάνιση του κτηνώδους. Σε μια διάλεξη που παρέδωσε το 1967, το άλλο αυτό Μαρξιανό μέλος της Σχολής της Φρανκφούρτης, στοχάστηκε την φύση του Εθνικού Σοσιαλισμού με το βλέμμα του προς το μέλλον: «Οι συνθήκες που ευνοούν την άνοδο των φασιστικών κινημάτων, παρά την αποτυχία τους, παραμένουν ζωντανές στην κοινωνία σε όλες τις εποχές […] το φάντασμα της τεχνολογικής ανεργίας στοιχειώνει τον κόσμο σε τέτοιο βαθμό ώστε, στην εποχή των αυτοματισμών […] οι άνθρωποι που συμμετέχουν στην παραγωγική διαδικασία νοιώθουν ήδη ως δυνητικό πλεόνασμα ως προς τις απαιτήσεις […] αισθάνονται ήδη, στην πραγματικότητα, δυνητικά άνεργοι» xi.
Μίσο αιώνα αργότερα, η αντίληψη αυτή έχει ενισχυθεί από την μυρωδιά ολοκληρωτισμού που διαπερνούσε την ατμόσφαιρα κατά την διάρκεια της πανδημίας του SARS-CoV-2. Με την επιβολή της νέας κανονικότητας (new normal), η πιο πρόσφατη τεχνολογική επανάσταση — αναμφίβολα η πιο ραγδαία επιτάχυνση στην ιστορία των επαναστάσεων — ανέλαβε συμπαγή μορφή, και μαζί της, «το φάντασμα της τεχνολογικής ανεργίας» απέκτησε δυναμική. Στην διαδικασία αυτή, στην επιδίωξη της «βελτιστοποίησης» και της «αποτελεσματικότητας», τα αλγοριθμικά εργαλεία επιτήρησης πολλαπλασιάστηκαν, ελέγχοντας τις κινήσεις μας υπό το πρόσχημα της «αποτροπής της μεταδοτικότητας του ιού». Και σαν αυτό να μην αρκούσε, οι δεδομενολόγοι (dataists) σημείωσαν επιτυχία στην αποκοπή της ηδονής από την επιθυμία. Τα πάντα υποβλήθηκαν στον εξαπλούμενο τεχνοφασισμό.
Προειδοποίησα για όλα αυτά από τις αρχές του 2020. Σε ένα δοκίμιο γραμμένο ως κριτική για την πανδημία, τόνιζα ότι η παγκόσμια εξάπλωση της ασθένειας γίνονταν αντικείμενο διεστραμμένης εκμετάλλευσης προκειμένου να αλλάξουν οι κανόνες του παιχνιδιού. Ο «καπιταλιστικός ρεαλισμός» — μετα-βιομηχανικός και μεταμοντέρνος — αντιμετώπιζε μια επιταχυνόμενη φάση τεχνολογικής μετάλλαξης, ρευστοποιώντας την νέα υπερ-ψηφιακή κυριαρχία ο βασικός σκοπός της οποίας είναι η ανάπτυξη των συστημάτων των Έξυπνων Πόλεων, του Διαδικτύου των Πραγμάτων (IoT) και του Βιομηχανικού Διαδικτύου των Πραγμάτων (IIoT). Ακόμη και τότε, μπορούσαμε ήδη να δούμε φευγαλέα την ρευστοποίηση ενός «κυβερνο-Λεβιάθαν με ένα πλήθος υποκειμένων περισσότερο υποτακτικών και από τα Minions» xii.
Παρόμοια, παρατηρούμε την επικείμενη εξαφάνιση του κόσμου όπως τον γνωρίζαμε. Η ραγδαία γεωγραφική εξάπλωση του δύσφημου ιού «προκάλεσε μια πολυπαραγοντική κρίση τρομακτικών διαστάσεων, με βασική αιτία την ξαφνική αναστάτωση στο συνεχές της ροής των αγαθών — στις εισαγωγές και τις πρώτες ύλες συμπεριλαμβανομένων — και την επακόλουθη παράλυση των «στιγμών» — Μαρξ έφα — της παραγωγής» xiii. Επιπλέον, προβλέψαμε την άφιξη μιας «κατακλυσμικής καταιγίδας στην καρδιά της παγκόσμιας οικονομίας με άμεσες επιδράσεις στην δυναμική της καπιταλιστικής επέκτασης και συσσώρευσης» xiv.
Είχαμε ακόμη ανιχνεύσει την μετατόπιση που επιβλήθηκε στις ζωές μας με την εργασία εξ αποστάσεως, την διδασκαλία εκτός των χωρο-χρονικών περιορισμών των εκπαιδευτικών θεσμών, την άνοδο του ηλεκτρονικού εμπορίου (e-commerce), την απελευθέρωση των πλατφόρμων παροχής υπηρεσίων, και της συσσώρευσης τεράστιων μεγεθών δεδομένων. Δεν ήταν πως είμασταν μέντιουμ: διαπιστώναμε απλά το προφανές. Πολλοί άνθρωποι, από διαφορετικά μετερίζια και πολλαπλές ιδεολογικές προοπτικές, κατανόησαν την μετατόπιση αυτή και προειδοποίησαν για την δυσανάλογη επέλαση της εξουσίας μέσω του αλγοριθμικού ελέγχου. Αυτή δεν ήταν η συνηθισμένη «στροφή της βίδας» του παραδοσιακού καπιταλισμού. Ούτε και αντιμετωπίζαμε μια ακόμη διαδικασία αναδιάρθρωσης σχεδιασμένης έτσι ώστε να αμβλύνει την κρίση προκειμένου να συνεχισεί η επέκταση. Όχι! Αντιμετωπίζαμε το αδιανόητο. Αντιμέτωποι με «κάτι» που διατάρασσε την φυσική εξέλιξη των γεγονότων. Βιώναμε την κατάρρευση του «υπάρχοντος ως έχει καπιταλισμού». Η παλιά Μαρξική προφητεία επαληθεύονταν: ο καπιταλισμός αυτο-καταστρέφεται. Μόνο που η κηδεία του δεν δημοσιοποιήθηκε πουθενά.
Ο Bifo — ένας από τους πιο σεβαστούς γκουρού της αυτόνομης σέκτας, αναδείχθηκε σε πρωτο-λαϊκιστή της «αριστεράς» — προέβλεψε και εκείνος την «καταστροφική κατάρρευση του καπιταλισμού», κατά την διάρκεια της υγειονομικής κρίσης, αναμένοντας «έναν ορίζοντα χάους, εξάντλησης, και μιας τάσης προς τον αφανισμό» xv. Πράγματι, η πανδημία προκάλεσε μια σχισματική μετάλλαξη που οδήγησε στην κατάρρευση του καπιταλιστικού συστήματος. Αλλά δεν επρόκειτο για την επανάσταση που ο Μαρξ και οι επαναστατικές δυνάμεις του δεκάτου ενάτου αιώνα οραματίστηκαν. Η εγγενής οργανική εξέλιξη της ιστορίας, όπως την προφήτευσαν οι Μαρξιστές, οι αναρχο-κομμουνιστές, και οι αναρχο-συνδικαλιστές, δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Ούτε και το «προλεταριάτο» αναδύθηκε ως επαναστατικό υποκείμενο. Ούτε και η προ πολλού ποθητή κομμουνιστική κοινωνία — ο καρπός της σύγκρουσης μεταξύ των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και των παραγωγικών δυνάμεων — είδε το φως της ημέρας. Αντίθετα, η επανάσταση χωρίς το υποκείμενο της ήλθε στην ζωή, εδραιώνοντας, απροειδοποίητα, κάτι διαφορετικό. Κάτι άρρητο που απέρριψε «το ακατονόμαστο πράγμα» (Deleuze και Guattari έφα) στον σκουπιδοτενεκέ της ιστορίας.
Ομολογουμένως, δεν γνωρίζουμε ακόμη τι αφορά ακριβώς αυτή η νέα εξέλιξη. Παρ’ όλα αυτά, διαισθανόμαστε την παρουσία μιας άγνωστης οντότητας. Ένα τρομακτικό, άμορφο πλάσμα — με την έννοια που του απέδωσε ο Lovecraf — να βρίσκεται ακόμη στην εμβρυακή του μορφή, το οποίο συμπληρώνει τον «καπιταλιστικό ρεαλισμό». Μια μετάλλαξη στην μορφή της ιδιοκτησίας η οποία, όπως ο Peter Frase τονίζει, «είναι καταλυτική στην μεταμόρφωση της κοινωνίας σε κάτι που δεν αναγνωρίζεται πια ως καπιταλισμός, αλλά το οποίο είναι εντούτοις εξίσου άνισο όσο και ο ίδιος ο καπιταλισμός». Σύμφωνα με τους στοχασμούς του μεταμοντέρνου αυτού Λενινιστή, εκδότη του Jacobin, αυτό που μορφοποιείται στην πλήρη ανωνυμία, είναι ως επικείμενη απειλή, «μια απειλή που είναι περισσότερο εισοδηματική παρά καπιταλιστική» xvi.
Gustavo Rodríguez.
Πλανήτης Γη, 15 Μαΐου, 2026.
i Pariser’, Eli (2012). The Filter Bubble: How the new personalized web is changing what we read and how we think/Η Φιλτραρισμένη Φούσκα: Πως το νέο προσωποποιημένο δίκτυο αλλάζει το τι διαβάζουμε και το πως σκεπτόμαστε. Ψηφιακή εκδοχή διαθέσιμη στο: academia.edu(Πρόσβαση στις 5/11/2026).
ii Αναμφίβολα, στο σημείο αυτό θα υπάρξουν εκείνοι που θα σταματήσουν να διαβάζουν ή θα ανασηκώσουν το φρύδι παροτρύνοντας μας να αποφύγουμε την ταύτιση μας με τις εικασίες του συγκεκριμένου θεωρητικού, ειδικότερα αφού έχει βραβευθεί με το Βραβείο της Πριγκήπισσας της Αστούρια. Θα πρέπει να ανακληθεό εδώ ότι, από την πρώτη φορά που αναφερθήκαμε σε αυτόν — περισσότερο από μια δεκαετία πριν — τον κατηγορήσαμε για την ένταξη του στον «μεγαλύτερο θίασο της pop φιλοσοφίας της ύστερης νεωτερικότητας (παράλληλα προς τον Agamben, τον Espósito, τον Hardt, τον Negri, τον Rifkin, τον Dloterdik, και τον Zizek, μεταξύ άλλων κατηγορίας φτερού κριτικούς του μεταμοντερνού καπιταλισμού»). Στο ίδιο άρθρο, είχα τονίσει ότι ήταν «ένας εξαιρετικός διαγνώστης της σύγχρονης κοινωνίας ο οποίος αρνείται να πάρει το νυστέρι και να χειρουργήσει». Το επαναλαμβάνο αυτό και σήμερα. Είχαμε πάντα εντοπίσει τις αδυναμίες και τα ελαττώματα του, καθώς και την υπερβολική θρησκευτικότητα του, (η οποία μετεωρίζεται μεταξύ του δηλωμένου Καθολικισμού και Βουδισμού, περνώντας από διάφορες μορφές Ταοϊσμού), ωστόσο, αυτό δεν με αποτρέπει από το να προτείνω ξανά την δουλειά του από μια αναρχική προοπτική. Βλέπε Rodríguez, Gustavo (2013). La explosión de la rabia: nueva sedición anárquica en el siglo XXI (Η Έκρηξη της Οργής: Νέα Αναρχική Στάση στον 21ο Αιώνα). Σαντιάγκο, Χιλή: Internacional Negra Ediciones, Σημείωση 5, σελ. 5–6
iii Han, Byung-Chul (2022). Infocracia. La digitalización y la crisis de la democracia (Πληροφοριοκρατία: Ψηφιοποίηση και η Κρίση της Δημοκρατίας). Μπουένος Άϊρες: Taurus, μτφρ. Joaquín Chamorro Mielke, σ. 17. Ψηφιακή εκδοχή στα αγγλικά διαθέσιμη στο: file.garden (Πρόσβαση στις 5/11/2026).
iv Lehning, Arthur (1999). Conversaciones con Bakunin (Συζητήσεις με τον Μπακούνιν). Βαρκελώνη: Editorial Anagrama, μετάφραση από τα Γαλλικά από τον Enrique Hegewiez, σελ. 332–334.
v ο.π.
vi Στο σημείο αυτό, κάποιοι ίσως θελήσουν να αναφερθούν σε δυο εξαιρέσεις: τον Ισπανικό επαναστατικό αγώνα του 1936–1939 και την πολιτισμική επανάσταση του 1968 που ξεκίνησε με τον Γαλλικό Μάη. Ωστόσο, και στις δυο περιπτώσεις, η ηγετικότητα της τεχνολογίας είναι φανερή, όπως και τα εξουσιαστικά τους αποτελέσματα.
vii Anders, Günther (2011). The Obsolescence of Man: On the Destruction of Life in the Epoch of the Third Industrial Revolution/ Η Απαξίωση του Ανθρώπου: Για την Καταστροφή της Ζωής στην Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση (Τόμος II). σελ.72. Διαθέσιμο σε ψηφιακή μορφή στο:https://issuu.com/marcbatko/docs/obsolescenceofmanvol_iigunther_anders(Πρόσβαση στις 5/11/2026).
viii Τα τρία σημαντικά επαναστατικού εθνικισμού που σάρωσαν την Ευρώπη το 1820, το 1830, και το 1848, οδήγησαν στην άνοδο των νέων εθνών-κρατών. Αξιοσημείωτη είναι η άνοδος της Ιταλίας και της Γερμανίας ως εθνών-κρατών και ο κυρίαρχος ρόλος που τα κράτη αυτά διαδράματισαν στην επακόλουθη ανάπτυξη των νέων καθεστώτων ολοκληρωτικής κυριαρχίας, όπως ο εθνικός-λαϊκισμός (Φασισμός) στην Ιταλία και ο εθνικο-σοσιαλισμός (Ναζισμός) στην Γερμανία.
ix Για περισσότερες πληροφορίες παρακαλώ συμβουλευθείτε το λήμμα για το Borderlands στο Wiki. Διαθέσιμο στο: borderlands.fandom.com(Πρόσβαση στις 5/11/2026).
x Anders, Günther (2010). Nosotros, los hijos de Eichmann. Carta abierta a Klaus Eichmann (Εμείς, οι Γιοί του Αΐχμαν). Βαρκελώνη.- Μεξικό: Paidós, μτφρ. Vicente Gómez Ibáñez. Η φράση πάρθηκε από την Ισπανική μετάφραση. Διαθέσιμο διαδικτυακά στο: archive.org (Πρόσβαση στις 5/11/2026).
xi Adorno, Theodor W. (2020). Rasgos del nuevo radicalismo de derecha. Una conferencia (Πτυχές του Νέου Ακροδεξιού Εξτρεμισμού). Mαδρίτη: Taurus, σελ. 10–12. Η φράση πάρθηκε από την Ισπανική μετάφραση.
xii See Rodríguez, Gustavo (2020). COVID-19. La anarquía en tiempos de pandemia (COVID-19: Η Αναρχία στην Εποχή της Πανδημίας) Μεξικό: Conspiración Internacional Anarquista, σελ. 3–4.
xiii ο.π.
xiv στο ίδιο.
xv Berardi, Franco. (2022) El tercer inconsciente: la psícoesfera en la época viral. Buenos Aires: Caja Negra, trad: Tadeo Lima, σελ.11
xvi Δες Frase, Peter. (2020) Cuatro futuros. Ecología, robótica, trabajo y lucha de clases para después del capitalismo. Βαρκελώνη: Blackie Books.
Dark Times | anarchistnews.org
Δεν στερούμαστε επικοινωνίας, έχουμε αντίθετα υπερβολικά πολύ από δαύτην. Στερούμαστε δημιουργικότητας. Στερούμαστε αντίστασης στο παρόν.
Gilles Deleuze και Felix Guattari