Το νέο Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Ασυλο, που άρχισε να ισχύει πανευρωπαϊκά στις 12 Ιουνίου, εισάγει νέες διαδικασίες υποδοχής, ασύλου και απελάσεων και διαπνέεται από μια νέα φιλοσοφία που αντιμετωπίζει τους πρόσφυγες και τους μετανάστες περισσότερο σαν κίνδυνο ασφάλειας και λιγότερο ως φορείς δικαιωμάτων.
Λίγες μέρες μετά την έναρξη ισχύος, το ευρωπαϊκό διαδικτυακό μέσο ενημέρωσης Voxeurope, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος Pulse 2, στο οποίο συμμετέχει η «Εφ.Συν.» αποκλειστικά για την Ελλάδα, διοργάνωσε διαδικτυακή συζήτηση για τις βασικές αλλαγές που φέρνει το σύμφωνο και τους κινδύνους που πιθανότατα εγκυμονεί. Στη συζήτηση συμμετείχαν δύο δημοσιογράφοι που καλύπτουν μεταξύ άλλων εκτεταμένα ζητήματα ασύλου και μετανάστευσης, η Lola García-Ajofrín, από το ισπανικό μέσο El Confidencial και η Daniela Ionita, ανεξάρτητη δημοσιογράφος και συνεργάτιδα του ΟΒCT, που καλύπτει την περιοχή των Βαλκανίων και του Καυκάσου, όπως και η Silvia Carta, υπεύθυνη υπεράσπισης δικαιωμάτων στην ευρωπαϊκή οργάνωση PICUM που δραστηριοποιείται στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των μεταναστών χωρίς χαρτιά.
Τη συζήτηση συντόνισαν ο Adrian Burtin, δημοσιογράφος του Voxeurope με ειδίκευση στη μετανάστευση και η Catherine André, διευθύντρια σύνταξης και συνιδρύτρια του Voxeurope. Η «Εφ.Συν.» δημοσιοποιεί μια συντομευμένη εκδοχή εκείνης της συζήτησης, που είναι ιδιαιτέρως επίκαιρη καθώς, μετά από σχεδόν ένα μήνα αναστολής των διαδικασιών λόγω ανετοιμότητας, το σύμφωνο αρχίζει να εφαρμόζεται και στην Ελλάδα.
Adrian Burtin (Α): Η δέσμη των 10 νομοθετικών κειμένων που αποτελούν το σύμφωνο αναμένεται να αλλάξει ριζικά τις μεταναστευτικές πολιτικές της Ε.Ε., συμπεριλαμβανομένου του τρόπου επεξεργασίας των αιτήσεων ασύλου και της διαχείρισης των συνόρων. Για ορισμένους πρόκειται για αναγκαία ανανέωση. Εσείς ποιο θεωρείτε το βασικό χαρακτηριστικό του συμφώνου;
Lola García-Ajofrín (Λ): Eίναι μια προσέγγιση που εστιάζει στην ασφάλεια. Στο κείμενο, η λέξη «ασφάλεια» εμφανίζεται πολύ περισσότερο από τα «ανθρώπινα δικαιώματα».
Daniela Ionita (Ν): Νομίζω ότι βλέπουμε την απανθρωποποίηση των ανθρώπων που μετακινούνται, των σωμάτων και των ψυχών τους. Παλιότερα υπήρχε μια προσέγγιση βασισμένη στην προστασία τους. Τώρα πηγαίνουμε σε ένα τιμωρητικό σύστημα για το οποίο δεν έχουν σημασία οι ζωές των ανθρώπων.
Silvia Carta (Σ): Το σύμφωνο είχε παρουσιαστεί σαν «μαγική λύση» για όλα τα ζητήματα που σχετίζονται με την αντιμετώπιση της μετανάστευσης, αλλά στην πραγματικότητα στοχεύει στο άσυλο και, στην ουσία, στην επιστροφή και στην απέλαση. Μερικές φορές η συζήτηση δεν επικεντρώνεται στο πραγματικό ζήτημα.
Εμφαση στις απελάσεις
Catherine André (Κ): Ποιες είναι οι κύριες αλλαγές που εισάγει το σύμφωνο;
Σ: Ισως τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία, που θεωρούνται επίσης προτεραιότητα κατά την εφαρμογή του συμφώνου, είναι οι νέες διαδικασίες, ο έλεγχος των νεοαφιχθέντων και οι νέες διαδικασίες ταχείας εξέτασης στα σύνορα. Αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα, καταρχάς, την πιο άμεση μεταφορά των ανθρώπων προς ένα, ας πούμε, δυαδικό σενάριο, άσυλο ή επιστροφή, καθώς και την ενίσχυση της κράτησης των ανθρώπων στα σύνορα ή στην ενδοχώρα. Εξίσου εντυπωσιακή από πλευράς δικαίου της Ε.Ε. είναι αυτή η νέα έννοια της θεωρούμενης «μη εισόδου», που θεωρεί τους ανθρώπους που βρίσκονται στην Ε.Ε. ως νομικά μη παρόντες. Υπάγονται στη δικαιοδοσία των κρατών – μελών αλλά δεν θεωρείται ότι έχουν εισέλθει στην Ε.Ε., γεγονός που διευκολύνει την ενδεχόμενη απέλασή τους αργότερα.
N: Θα συμπλήρωνα την έμφαση στις απελάσεις, στις πολιτικές εξωτερίκευσης της διαδικασίας ασύλου και στις πολιτικές ασφάλειας, καθώς και την έμφαση στις ρυθμίσεις που αποσκοπούν στην αποτροπή των αφίξεων πριν φτάσουν στο ευρωπαϊκό έδαφος οι άνθρωποι. Θέλω όμως να αναφερθώ επίσης ιδίως στις νέες συμφωνίες που θα δούμε με τις λεγόμενες τρίτες χώρες. Πρόκειται για χώρες από τις οποίες προσπαθούν επίσης να μεταναστεύσουν άνθρωποι. Θα υπάρχει, δηλαδή, το παράδοξο, οι χώρες από τις οποίες μεταναστεύουν οι άνθρωποι, όπως η Αίγυπτος, να είναι στο εξής και οι χώρες στις οποίες θα επιστρέφονται.
Κ: Υπάρχει άλλο παράδειγμα εκτός από την Αίγυπτο;
Ν: Εχουμε δει αυτό το παράδοξο με την Αλβανία. Γνωρίζουμε ότι η Ιταλία και η Ευρώπη έχουν σε ισχύ συμφωνίες με την Αλβανία, αλλά ταυτόχρονα οι Αλβανοί στην Ιταλία δεν θεωρούνται πρόσφυγες που έχουν δικαιώματα. Οι ασυνόδευτοι ανήλικοι που είναι Αλβανοί απορρίπτονται, ενώ η Ιταλία κάνει συμφωνίες με την Αλβανία για να προχωρήσει την απόρριψη και άλλων ομάδων. Επομένως, οι τρίτες χώρες θα πουλήσουν τους δικούς τους πρόσφυγες και μετανάστες στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας. Ισως συμβεί με την Αίγυπτο, ίσως με το Μαρόκο, ίσως με χώρες της υποσαχάριας περιοχής.
Λ: Κάποτε η ιδέα των κέντρων στη Ρουάντα, που την προωθούσε το Ηνωμένο Βασίλειο, ή στην Αλβανία, που την προωθούσε η Μελόνι, θεωρούνταν αντίθετη στα ανθρώπινα δικαιώματα. Σήμερα, με τη ρητορική της αποτροπής, βρίσκεται στο τραπέζι. Θα ήθελα επίσης να προσθέσω ότι, σύμφωνα με τις διαδικασίες, οι αποφάσεις θα βγαίνουν ταχύτερα και οι επιστροφές θα γίνονται ταχύτερα. Ο έλεγχος πρέπει να ολοκληρώνεται εντός επτά ημερών στα εξωτερικά σύνορα και εντός τριών ημερών μέσα στην επικράτεια των κρατών – μελών. Η όλη διαδικασία, συμπεριλαμβανομένων των επιστροφών, μπορεί να διαρκέσει μόνο 12 εβδομάδες, δηλαδή τρεις μήνες.
Ελλειψη λογοδοσίας και δίκαιης αντιμετώπισης
Α: Υπάρχουν απρόβλεπτα ζητήματα μέσα στο σύμφωνο που θα τα βρει μπροστά της η Ε.Ε., ζητήματα τα οποία δεν έχουν απασχολήσει πολύ τη δημόσια συζήτηση;
Σ: Εμείς προσπαθούμε να επιστήσουμε εξαρχής την προσοχή σε κάτι που ωστόσο δεν απασχολεί τη δημόσια συζήτηση, ότι δηλαδή δεν είναι εφικτό να θεωρήσουμε ότι πρέπει να απελαθούν όλοι όσοι δεν παίρνουν διεθνή προστασία στην Ε.Ε. Δεν υπάρχει μόνο η επιλογή της απέλασης. Υπάρχουν άνθρωποι που θα ήταν λογικό να νομιμοποιηθούν, άνθρωποι που δεν γίνεται να απελαθούν, γιατί αντιμετωπίζουν ζητήματα ανεξάρτητα από τη θέλησή τους ή άλλους παράγοντες που σχετίζονται με τα ανθρώπινα δικαιώματα ή λόγω των κοινωνικών και οικογενειακών δεσμών τους με τις χώρες στις οποίες ζουν. Το σύμφωνο καθιστά πιο δύσκολη την πρόσβαση σε άλλες άδειες διαμονής, σε άλλες μορφές νομιμοποίησης, εκτός του ασύλου. Πρώτον, επειδή επιβάλλει την έκδοση απόφασης επιστροφής αμέσως μόλις απορριφθεί η αίτηση ασύλου. Δεύτερον, επειδή εγκαθιστά ταχείες διαδικασίες επιστροφής στα σύνορα, ακόμα και για ανθρώπους που δεν έχουν προλάβει να πατήσουν επίσημα το πόδι τους στην επικράτεια της Ε.Ε., καθώς μπορεί να βρίσκονται σε κράτηση. Επιπλέον, επειδή δεν αναφέρεται καν η δυνατότητα των κρατών – μελών να χορηγούν τέτοιες άδειες, ενώ υπάρχουν πολλές δυνατότητες σε εθνικό επίπεδο για λόγους υγείας, για οικογενειακούς λόγους, για τα δικαιώματα των παιδιών. Είναι πραγματικά κρίμα που δεν έχει ληφθεί υπόψη αυτός ο τρόπος διαχείρισης της πραγματικότητας, πέρα από την πολιτική διάσταση του θέματος, κι έτσι παραλείπουν να λάβουν υπόψη άλλες δυνατότητες νομιμοποίησης και τακτοποίησης που έχουν στη διάθεσή τους οι μετανάστες.
Ν: Επίσης, το σύμφωνο δεν λαμβάνει υπόψη την πολύπλοκη διοικητική πραγματικότητα κάθε χώρας. Πολλά κράτη – μέλη αντιμετωπίζουν ήδη δυσκολίες με το υπάρχον πλαίσιο και ενδέχεται να μη διαθέτουν την υποδομή για να δημιουργήσουν σε σύντομο διάστημα τα απαιτούμενα συστήματα ελέγχου, κράτησης και επιτήρησης. Το γνωρίζουμε αυτό στην Ιταλία, το γνωρίζουμε στην Ελλάδα και φυσικά ελπίζω ότι θα υπάρξουν μαζικές δικαστικές προσφυγές από οργανώσεις και δικηγόρους σχετικά με τις πτυχές του συμφώνου που αφορούν την κράτηση, τα δικαιώματα των παιδιών και των οικογενειών. Η εκτεταμένη νομική αμφισβήτηση θα εξελιχθεί σε διαφορετικό χρόνο σε κάθε χώρα και θα έχει μεγάλο ενδιαφέρον να δούμε πόσο γρήγορα θα λειτουργήσει η διοίκηση στην πράξη και πόσο διαφανής και υπεύθυνη θα είναι.
Α: Είναι πράγματι σημαντικό. Στο Βέλγιο, όπου ζω κι εργάζομαι τον περισσότερο καιρό, αποτελεί τεράστιο πρόβλημα. Και γνωρίζουμε ότι όταν ένα σύστημα λειτουργεί υπό πίεση, το αποτέλεσμα είναι έλλειψη λογοδοσίας και έλλειψη δίκαιης αντιμετώπισης.
Λ: Αλλο ερώτημα είναι πώς θα εγγυηθούμε τη λογοδοσία των τρίτων χωρών. Σκέφτομαι και την περίπτωση του Αφγανιστάν και τη συνάντηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με Ταλιμπάν για να προχωρήσουν σε απελάσεις Αφγανών. Πώς μπορούμε να εξασφαλίσουμε κάποια λογοδοσία για αυτό; Ως κοινωνία των πολιτών, θα χρειαστούμε σίγουρα έναν τρόπο, ένα σύστημα, ώστε να έχουμε και εμείς τη δυνατότητα να παρακολουθούμε την κατάσταση στις τρίτες χώρες. Μιλάμε για ανθρώπους που απομακρύνονται όχι μόνο εξαιτίας του νέου ευρωπαϊκού συμφώνου, αλλά εξαιτίας της νέας Ευρώπης που διαμορφώνεται –γιατί το σύμφωνο διαμορφώνει ήδη μια νέα Ευρώπη όπου δεν έχουν σημασία τα σώματα, οι ζωές, οι εμπειρίες και οι ψυχές των ανθρώπων.
Α: Ποιους κινδύνους βλέπετε από τη νέα Οδηγία επιστροφών;
Σ: Οι κύριες συνέπειες αφορούν είτε άτομα των οποίων η αίτηση ασύλου έχει απορριφθεί είτε άτομα που δεν υποβάλλουν αίτηση ασύλου και βρίσκονται παράτυπα στην Ευρώπη για άλλους λόγους. Το ερώτημα είναι αν έχουν εξεταστεί με προσοχή και σε βάθος οι αιτήσεις ασύλου που απορρίπτονται σε κάθε ατομική υπόθεση. Οπως και, για όσους δεν υποβάλλουν αίτηση ασύλου, αν θεωρείται συμβατή με την προσωπική τους κατάσταση η απέλαση, διότι γνωρίζουμε ότι το διεθνές δίκαιο απαγορεύει να στείλεις ανθρώπους σε οποιαδήποτε χώρα όπου διατρέχουν κίνδυνο. Είναι πολύ δύσκολο να καταλάβει κανείς πώς διασφαλίζεται αυτό με την απέλασή τους σε χώρες στις οποίες δεν έχουν πατήσει ποτέ το πόδι τους, όπου απλώς απελαύνονται για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας. Αυτό είναι πραγματικά το ερώτημα. Μιλάμε για συνεργασίες με χώρες πολύ διαφορετικές, με πολύ διαφορετικό παρελθόν όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα. Υπάρχει μια μορφή μεταβίβασης ευθύνης από την Ε.Ε. –η οποία έχει ορισμένα πρότυπα που καθορίζονται στη νομοθεσία και βασίζονται στις αξίες μας– σε χώρες που δεν δεσμεύονται από τα ίδια πρότυπα. Οποιες και αν είναι οι ελάχιστες εγγυήσεις που θα μπορούσαν να παρέχουν, θα συνεχίσει να αποτελεί διάκριση εναντίον των ανθρώπων που απελαύνονται εκεί σε σχέση με τους ανθρώπους που παραμένουν στην Ε.Ε. και εξετάζεται εξ ολοκλήρου στην Ε.Ε. η υπόθεσή τους.
Ν: Υπάρχει και αδυναμία αναγνώρισης της ευαλωτότητας, διότι η ταχεία διαδικασία δεν δίνει τον χρόνο και το περιθώριο στους ανθρώπους που μόλις έφτασαν έπειτα από μια μακρά και εξαντλητική διαδρομή, να μιλήσουν για το τι συνέβη. Πιστεύω ότι οι επιζώντες βασανιστηρίων, τα θύματα εμπορίας και τα άτομα με σοβαρές σωματικές και ψυχικές παθήσεις δεν θα έχουν την ευκαιρία μιας κατάλληλης αναγνώρισης. Και θα υπάρξει, φυσικά, μια ψυχολογική κατάρρευση που θα παρατείνει όχι μόνο τη νομική αβεβαιότητα, αλλά και την ψυχική και σωματική αβεβαιότητα των ανθρώπων.
Λ: Θα με ενδιέφερε να μάθω πώς έχει γίνει η εκπαίδευση του προσωπικού που εμπλέκεται στις διαδικασίες. Σύμφωνα με το σύμφωνο, τη διαδικασία των επτά ημερών την κάνουν εκπαιδευμένοι αξιωματικοί, αλλά θα θέλαμε να μάθουμε πώς έγινε η εκπαίδευσή τους και η προετοιμασία τους σε κάθε χώρα.
Σ: Οι πρώτες αναφορές, που επιβεβαιώνονται και από άλλες οργανώσεις, δείχνουν ότι ορισμένα κράτη – μέλη αναθέτουν στη συνοριακή αστυνομία και στους συνοριοφύλακες την ευθύνη να κάνουν τον έλεγχο ευαλωτότητας και την αρχική διαδικασία. Αυτό, θα έλεγα, αποτελεί από μόνο του λόγο ανησυχίας, καθώς είναι μάλλον απίθανο να έχει εκπαιδευτεί κατάλληλα το προσωπικό αυτό. Δυστυχώς, όμως, εξακολουθεί να υπάρχει έλλειψη διαφάνειας σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας των κρατών – μελών.
«Προπαγάνδα που βασίζεται σε ψευτοπροβλήματα»
Α: Μπορεί κανείς να συγκρίνει το ευρωπαϊκό σύμφωνο με αυτό που συμβαίνει στις ΗΠΑ με τον ICE και τη διαχείριση της μετανάστευσης;
Ν: Τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ υπάρχει ψευδής προβολή των πραγματικών συνεπειών της μετανάστευσης για πολιτικούς λόγους. Η κυρίαρχη αφήγηση αφορά ανθρώπους που εισβάλλουν στην Ευρώπη και στην Αμερική. Γνωρίζουμε όμως ότι οι αριθμοί δείχνουν κάτι διαφορετικό. Αλλά οι πραγματικοί αριθμοί, όπως και πάμπολλες έρευνες, δεν πάρθηκαν υπόψη ως βασικά δεδομένα. Τόσο το ευρωπαϊκό σύμφωνο όσο και η πολιτική των ΗΠΑ αποδεικνύουν ότι δεν έχουν τόση σημασία οι αριθμοί, οι έρευνες και οι ανθρώπινες ζωές, όσο η πολιτική και η προπαγάνδα που βασίζεται σε ψευτοπροβλήματα. Αντί να μιλάνε για την οικονομική κατάσταση, για πολύ πιο δύσκολες καταστάσεις που αφορούν την πλειονότητα των πολιτών, οι πολιτικοί και τα κόμματα –όχι μόνο τα δεξιά, αλλά και οι φιλελεύθεροι, ακόμη και ορισμένα αριστερά κόμματα– θέλουν να τοποθετήσουν τους μετανάστες στο επίκεντρο των δεινών που αντιμετωπίζει η πλειονότητα των πολιτών. Τους είναι έτσι πιο εύκολο να βρουν κάποιον άλλο να κατηγορήσουν για τα προβλήματα και αυτός ο άλλος προέρχεται επίσης από τις ίδιες χώρες που στο παρελθόν τις αποίκισαν οι ΗΠΑ και η Ευρώπη. Πρόκειται για ακραία ιμπεριαλιστική και νεοαποικιοκρατική πολιτική.
Σ: Εχουμε επιμείνει αρκετά σε αυτή τη σύγκριση ΗΠΑ και Ε.Ε. επειδή, ειδικά στον κανονισμό επιστροφών, βλέπουμε να εισάγονται στοιχεία όπως η δυνατότητα έρευνας με εφόδους σε κατοικίες για την επιβολή της μεταναστευτικής πολιτικής, μόνο βάσει διοικητικής απόφασης και όχι πλήρους δικαστικής εγγύησης. Στην πραγματικότητα, αναμιγνύουμε την ποινική έρευνα και νομοθεσία με τη μεταναστευτική νομοθεσία, με τρόπο που συνιστά σαφή διάκριση εναντίον ανθρώπων λόγω του μεταναστευτικού τους καθεστώτος. Νομίζω ότι αυτό είναι το κοινό στοιχείο με τον ICE, η διάκριση και η διαφορετική μεταχείριση πολιτών και μεταναστών. Αν όμως δεχτούμε συμβιβασμούς σε θεμελιώδεις αρχές, όπως η απαραβίαστη φύση της ιδιωτικής κατοικίας και της οικογενειακής ζωής, κάνουμε την αρχή στο είδος των αλλαγών που ενδεχομένως θα δούμε γενικότερα στις κοινωνίες μας.
*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: Lola García-Ajofrín (El Confidencial – Iσπανία), Daniela Ionita (OBCT – Ιταλία), Adrian Burtin – Catherine Andre (Voxeurop – Γαλλία).
Διαβάστε περισσότερα