«Εξωσωματική γονιμοποίηση, σπερματέγχυση στο σπίτι ή σεξουαλική επαφή;». Αυτή είναι μία από τις ερωτήσεις στις οποίες πρέπει να απαντήσετε για να δημιουργήσετε προφίλ στο Y Factor. Η εφαρμογή αυτή περιγράφει την αποστολή της ως «δωρεά σπέρματος για τη δημιουργία οικογένειας». Στόχος της είναι να φέρνει σε επαφή δότες σπέρματος με γυναίκες ή ζευγάρια που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδί.
Πίσω από το αποκαλούμενο «Tinder για δότες σπέρματος» βρίσκεται ο 72χρονος Δανός Ole Schou, ιδιοκτήτης της Cryos International, η οποία θεωρείται η μεγαλύτερη τράπεζα σπέρματος στον κόσμο. Βετεράνος του κλάδου, ίδρυσε την εταιρεία το 1987. Πριν από λίγους μήνες έκανε το επόμενο βήμα, μεταφέροντας την υπηρεσία στο διαδίκτυο.
Η εφαρμογή Y Factor κυκλοφόρησε στο Ηνωμένο Βασίλειο και στη Δανία τον Ιούνιο του 2025 και επεκτάθηκε στην υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ενωση το περασμένο φθινόπωρο. Οι μεγαλύτερες ευρωπαϊκές αγορές της είναι το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γερμανία, η Ιταλία και η Ισπανία, σύμφωνα με τη διευθύνουσα σύμβουλο Sofie Hafström Kritsotaki, η οποία μίλησε στην εφημερίδα El Confidencial. Η εταιρεία συμμετείχε με περίπτερο στο ετήσιο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (ESHRE), που πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο από τις 5 έως τις 8 Ιουλίου.
Δυνατότητα επιλογής
Οι νέοι χρήστες της εφαρμογής υποδέχονται ένα λογότυπο με τη μορφή κύκλου, μέσα στον οποίο εισέρχεται ένα σπερματοζωάριο. Με την πρώτη ματιά, το λογισμικό μοιάζει με οποιαδήποτε εφαρμογή γνωριμιών: αναζητάτε υποψηφίους χρησιμοποιώντας φίλτρα – απόσταση, ηλικίας από 18 έως 80 ετών, χρώμα ματιών, χρώμα μαλλιών, ύψος, βάρος και φυσική εμφάνιση. Μπορείτε να κάνετε like σε ένα άλλο προφίλ και, αν υπάρξει «match» (δηλαδή αν αρέσετε και οι δύο ο ένας στον άλλο), μπορείτε να συνομιλήσετε με τον συγκεκριμένο χρήστη.
Η καθοριστική διαφορά είναι ότι σε αυτή την εφαρμογή πρέπει να δηλώσετε τον τρόπο με τον οποίο θα γίνει η δωρεά σπέρματος. Οι επιλογές είναι: κλινική διαδικασία, «κάν’ το μόνος σου» (σπερματέγχυση στο σπίτι, συνήθως με σύριγγα) ή φυσικός τρόπος (σεξουαλική επαφή). Πρέπει επίσης να διευκρινίσετε το είδος της σχέσης που αναμένετε από τον δότη: μόνο δωρεά· δωρεά με επικοινωνία αλλά χωρίς προσωπικές συναντήσεις· σχέση τύπου «θείου» με το παιδί· ή συνεπιμέλεια (co-parenting). Τέλος, δηλώνεται αν η δωρεά θα είναι δωρεάν ή επί πληρωμή.
Περιορισμοί στην Ισπανία
Στην Ισπανία, η εφαρμογή αντιμετωπίζει αρκετούς νομικούς και υγειονομικούς περιορισμούς, αρχής γενομένης από την ανωνυμία. Ο ισπανικός νόμος 14/2006 ορίζει ότι η δωρεά σπέρματος πρέπει να είναι ανώνυμη, αλτρουιστική και εμπιστευτική. Επομένως, όλες οι επιλογές που προσφέρει η εφαρμογή –«σπερματέγχυση στο σπίτι, σεξουαλική επαφή, συνεπιμέλεια ή απλή δωρεά»– είναι «απολύτως παράνομες», όπως αναφέρει ο Miguel Del Campo, μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ισπανικής Ενωσης Ανθρώπινης Γενετικής, γενετιστής στο νοσοκομείο Vall d’Hebron.
Οι δημιουργοί της εφαρμογής υποστηρίζουν ότι η υποχρέωση ανωνυμίας αφορά τις τράπεζες σπέρματος και τις κλινικές γονιμότητας, όχι τους ιδιώτες. Η εκτελεστική διευθύντρια του Y Factor, Sofie Hafström Kritsotaki, δηλώνει ότι το λογισμικό «δεν είναι τράπεζα σπέρματος», αλλά μια πλατφόρμα αντιστοίχισης ενδιαφερομένων. «Αν δύο ενήλικοι που συναινούν αποφασίσουν να αποκτήσουν μαζί ένα παιδί, αυτό είναι νόμιμο», προσθέτει.
Η Kritsotaki σημειώνει ότι σε ορισμένες χώρες οι κλινικές δεν επιτρέπεται να παρέχουν θεραπεία χρησιμοποιώντας ιδιωτικά επιλεγμένο δότη και, ως εκ τούτου, «πολλοί από τους χρήστες μας αναγκάζονται να ταξιδεύουν σε άλλη χώρα της Ε.Ε. για να λάβουν θεραπεία». Υποστηρίζει επίσης ότι πολλές οικογένειες που ενδιαφέρονται για δωρεά επιθυμούν τα παιδιά που θα γεννηθούν με αυτόν τον τρόπο να «μπορούν να μάθουν την καταγωγή τους» και ότι η ευρεία διάδοση των γενετικών εξετάσεων σημαίνει πως «η ανωνυμία γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο να διασφαλιστεί στην πράξη».
Η ανωνυμία στη δωρεά σπέρματος αποτελεί προϋπόθεση που διαφέρει από χώρα σε χώρα στην Ευρώπη. Στην Ισπανία και την Ιταλία είναι υποχρεωτική. Στην Ολλανδία και την Αυστρία η δωρεά είναι ημι-ανώνυμη και η ταυτότητα του δότη μπορεί να αποκαλυφθεί όταν το παιδί συμπληρώσει τα 12 και τα 14 έτη, αντίστοιχα.
Ενας ακόμη περιορισμός αφορά τον μέγιστο αριθμό παιδιών που επιτρέπεται να συλληφθούν με γαμέτες του ίδιου δότη.
Για την παρακολούθηση αυτού του ορίου, τα εξουσιοδοτημένα ιατρικά κέντρα χρησιμοποιούν το Σύστημα Πληροφοριών για την Υποβοηθούμενη Ανθρώπινη Αναπαραγωγή (SIRHA). Το ίδιο ισχύει και για τις ασθένειες. Πριν γίνει αποδεκτό ένα δείγμα σπέρματος, εξηγεί ο Del Campo, μπορεί να πραγματοποιηθεί σειρά εξετάσεων, όπως καρυότυπος, έλεγχος για HIV, ηπατίτιδα, σύφιλη, γονόρροια και χλαμύδια, καθώς και γενική ανάλυση σπέρματος.
Χωρίς επαλήθευση
Τη στιγμή της δημοσίευσης του άρθρου υπήρχαν στην Ισπανία 266 «υποψήφιοι γονείς» καταχωρισμένοι στην εφαρμογή. Πολλές αγγελίες περιλάμβαναν φωτογραφίες. Θα μπορούσαν να είναι δημιουργημένες από τεχνητή νοημοσύνη; Παρά τη σοβαρότητα της απόφασης, είναι εύκολο να δημιουργήσει κάποιος λογαριασμό χωρίς καμία επαλήθευση. Η El Confidencial το δοκίμασε χρησιμοποιώντας ψεύτικο όνομα και φωτογραφίες που δημιουργήθηκαν με AI.
Στην περιγραφή του, ένας πιθανός δότης αναφέρει ότι είναι 30 ετών, έχει ύψος 172 εκατοστά και είναι «συμπονετικός, με δείκτη νοημοσύνης 112 και καλές σωματικές ικανότητες». Ενας άλλος γράφει ότι είναι «ανοιχτός σε διαφορετικές επιλογές – ας μιλήσουμε». Υπάρχουν επίσης όσοι αναζητούν «μια γυναίκα που θέλει να μοιραστεί τη γονική μέριμνα χωρίς δράματα». Από την πλευρά των υποψήφιων μητέρων, μία αυτοχαρακτηρίζεται «ανύπαντρη μητέρα που αναζητά δεύτερο παιδί». Μια άλλη, 36 ετών, λέει ότι δεν στάθηκε «αρκετά τυχερή ώστε να βρει σύντροφο». Ενας λογαριασμός που αναζητά δότη στη Βαλένθια ζητά να επικοινωνούν μαζί του μέσω της εφαρμογής ανταλλαγής μηνυμάτων Telegram.
Για πολλούς λόγους ένας άνδρας μπορεί να γίνει δωρητής σπέρματος (shutterstock.com)
Ο Αυστριακός δότης που έχει «σύμπλεγμα Θεού»
Οι απελπισμένες Ουαλές που προκειμένου να γίνουν μητέρες δέχονται σεξουαλική παρενόχληση για φτηνά και παράνομα δείγματα
Στην Αυστρία, η δημιουργία προφίλ φαίνεται να είναι εξίσου εύκολη όσο και στην Ισπανία. Δεν απαιτείται απόδειξη ταυτότητας και μια φωτογραφία δημιουργημένη με AI γίνεται αποδεκτή χωρίς πρόβλημα. Ωστόσο, υπάρχουν μόλις 10 επαληθευμένοι δότες σε σύνολο 62 εγγεγραμμένων χρηστών. Η εφαρμογή φαίνεται ότι δεν λειτουργεί ακόμη πλήρως στη χώρα. Μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ενημερώνει τους χρήστες ότι η κατάσταση θα βελτιωθεί σύντομα και τους συνιστά να αυξήσουν την ακτίνα αναζήτησής τους.
Μια άλλη διαδικτυακή υπηρεσία, η Samenspende.at, προσφέρει ήδη ιδιωτική δωρεά σπέρματος στην Αυστρία. Διαθέτει περίπου 270 εγγεγραμμένους δότες και γυναίκες με διάφορα κίνητρα. Τα προφίλ είναι δημόσια ορατά στο διαδίκτυο. Οι όροι της δωρεάς συζητούνται μέσω ιδιωτικής συνομιλίας, ενώ τα νομικά και τα ζητήματα ασφάλειας δεν προσδιορίζονται με σαφήνεια. Τόσο στη Γερμανία όσο και στην Αυστρία υπάρχουν επίσης ομάδες στο Facebook αφιερωμένες στην ιδιωτική δωρεά σπέρματος, με χιλιάδες εγγεγραμμένους δότες.
«Το να κάνεις δυνατή την εγκυμοσύνη μιας γυναίκας είναι ένα ωραίο συναίσθημα», λέει ένας άνδρας σε εκτενές ρεπορτάζ της αυστριακής εφημερίδας Wiener Zeitung. «Εχω σύμπλεγμα Θεού», προσθέτει. «Είμαι αυτός που κάνει κάτι δυνατό, που δημιουργεί κάτι και το φέρνει στον κόσμο». Στην Αυστρία, η ιδιωτική δωρεά σπέρματος ρυθμίζεται νομικά μόλις από το 2024 και εξακολουθεί να συνοδεύεται από σημαντική νομική αβεβαιότητα.
Στην Ουαλία, έρευνα του BBC διαπίστωσε ότι ορισμένες γυναίκες, «απελπισμένες να γίνουν μητέρες», δέχονταν διαδικτυακή σεξουαλική παρενόχληση μέσω προσφορών για «φτηνά και παράνομα δείγματα σπέρματος». Η δημοσιογράφος Gemma Dunstan, που πραγματοποίησε την έρευνα, διαπίστωσε ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο μπορούσε κάποιος να αποκτήσει μια σύριγγα με σπέρμα από έναν άγνωστο ανταλλάσσοντας μόνο λίγα emails και πληρώνοντας 100 λίρες.
Διεκδικήσεις πατρότητας, κληρονομικές διαφορές και άλλοι κίνδυνοι
Θα μπορούσαν να συμβούν τέτοια πράγματα στην Ισπανία; Η Leonor Ruiz Sicilia, μέλος της Επιτροπής Βιοηθικής της Ισπανίας, τονίζει στην El Confidencial ότι η ισπανική νομοθεσία «δεν προβλέπει άμεση δωρεά μεταξύ ιδιωτών» και ότι η πρακτική αυτή ούτε ρυθμίζεται ούτε αναγνωρίζεται ως δωρεά γαμετών κατά την έννοια του νόμου. Διευκρινίζει ότι ο νόμος δεν απαγορεύει ρητά τέτοιες ιδιωτικές συναλλαγές, «αλλά ό,τι συμβαίνει εκτός του νομικού πλαισίου στερείται όλες τις εγγυήσεις».
Η Ruiz Sicilia προειδοποιεί ότι ορισμένες συμπεριφορές μπορεί να επιφέρουν αστική, διοικητική ή ακόμη και ποινική ευθύνη. «Για παράδειγμα, αν ένας δότης αποκρύψει σκόπιμα σοβαρές γενετικές ασθένειες ή παραποιήσει ιατρικές πληροφορίες, θα μπορούσαμε να μιλάμε για κάποια μορφή απάτης». Κατά την άποψή της, ένα από τα βασικά ζητήματα είναι η συγγένεια, δηλαδή ο νομικός δεσμός που συνδέει ένα πρόσωπο με τους γονείς του. «Οταν η σπερματέγχυση πραγματοποιείται εκτός εξουσιοδοτημένου κέντρου, ο άνδρας θα μπορούσε να θεωρηθεί νομικά πατέρας του παιδιού». Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε διεκδικήσεις σχετικά με την πατρότητα ή με κληρονομικά δικαιώματα.
Από την πλευρά της, η Hafström Kritsotaki υποστηρίζει τον εκσυγχρονισμό της ευρωπαϊκής νομοθεσίας ώστε να αντανακλά καλύτερα «την ποικιλομορφία των οικογενειακών δομών και των τρόπων σύλληψης στη σημερινή κοινωνία». Αναφέρει ως παραδείγματα τη Βρετανική Κολομβία (Καναδάς) και την Καλιφόρνια, όπου οι συμβάσεις ιδιωτικής δωρεάς έχουν την ίδια νομική ισχύ με τις δωρεές μέσω τραπεζών σπέρματος.
Για τη Ruiz Sicilia, ωστόσο, η μη εμπορική δωρεά «ενέχει κινδύνους για την υγεία και τη βιοηθική λόγω της έλλειψης εποπτείας». Επισημαίνει ότι δεν υπάρχει δυνατότητα ιχνηλασιμότητας των δειγμάτων και θεωρεί πως οι ηθικοί κίνδυνοι είναι «τεράστιοι».
Η βιοηθικός απαριθμεί τους πιθανούς κινδύνους: «Τον κίνδυνο εμπορευματοποίησης του ανθρώπινου σώματος, την οικονομική εκμετάλλευση ευάλωτων ατόμων, την ανεπαρκώς ενημερωμένη συναίνεση και τις δυσκολίες στην προστασία του υπέρτατου συμφέροντος του παιδιού». Πιστεύει ότι η πρακτική αυτή «αγγίζει ζητήματα βαθιάς ηθικής σημασίας, όπως η ασφάλεια, η ποιότητα, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η ισότητα και η δικαιοσύνη».
* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: Andrea Muñoz Marín (El Confidencial-Ισπανία), Pia Kruckenhauser (Der Standard-Αυστρία)
Διαβάστε περισσότερα