Ένας κόσμος ειδώλων, αντανακλάσεων, αποκαλύψεων και συγκαλύψεων και μια βασίλισσα, η Κρέουσα, που μιλάει για το αδιανόητο: τον βιασμό της από τον θεό Απόλλωνα. Η Στέλα Φυρογένη επιστρέφει με την τραγωδία «Ίων» του Ευριπίδη στην Επίδαυρο, με έναν πολυσύνθετο αλλά και πολιτικά φορτισμένο γυναικείο ρόλο του αρχαίου δράματος, που σκηνοθετεί, μεταφράζει και επεξεργάζεται δραματουργικά ο Θωμάς Μοσχόπουλος
Η Κρέουσα, κόρη του βασιλιά της Αθήνας Ερεχθέα, έχει βιαστεί από τον θεό Απόλλωνα και γεννάει τον Ίωνα. Φοβισμένη και ντροπιασμένη, εγκαταλείπει το βρέφος. Ο Απόλλωνας το σώζει και το μεγαλώνει στους Δελφούς. Χρόνια αργότερα η Κρέουσα, παντρεμένη πλέον με τον Ξούθο αλλά άτεκνη, φτάνει στους Δελφούς ζητώντας χρησμό. Εκεί γνωρίζει τον νεαρό Ίωνα χωρίς να ξέρει ότι είναι γιος της. Ο Απόλλωνας δίνει παραπλανητικό χρησμό στον Ξούθο: ο πρώτος νέος που θα συναντήσει θα είναι ο γιος του. Ο Ξούθος συναντά τον Ίωνα. Η Κρέουσα νομίζει ότι ο άντρας της απέκτησε κρυφό γιο και αποφασίζει να δηλητηριάσει τον Ίωνα. Η απόπειρα αποτυγχάνει, ο Ίων θέλει να τη σκοτώσει, αλλά την τελευταία στιγμή αποκαλύπτεται πως είναι η μάνα του και πατέρας του ο Απόλλωνας… Αυτή είναι η ιστορία που μεταφέρει στην τραγωδία «Ίων» ο Ευριπίδης, κάνοντας για πρώτη φορά μία γυναίκα, και μάλιστα βασίλισσα, να μιλάει δημόσια για τον βιασμό της. Η Κρέουσα είναι από από τα πρώτα θύματα σεξουαλικής βίας που μιλούν δημόσια!
Η Στέλα Φυρογένη επιστρέφει στον Ευριπίδη και στην Επίδαυρο με έναν από τους πιο σύνθετους, σκοτεινούς και πολιτικά φορτισμένους γυναικείους ρόλους του αρχαίου δράματος. Σε μια ιστορική παράσταση, που σηματοδοτεί την επιστροφή με αυτόνομη παραγωγή, και μάλιστα τεράστια και πανάκριβη, του ΘΟΚ (Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου) στην Επίδαυρο: στον «Ίωνα», που σκηνοθετεί, μεταφράζει και επεξεργάζεται δραματουργικά ο Θωμάς Μοσχόπουλος, η Φυρογένη υποδύεται ακριβώς αυτή τη γυναίκα. Την Κρέουσα. Σε μια μη καθαρόαιμη τραγωδία που ακροβατεί ανάμεσα στο τραγικό και το κωμικό, στον μύθο και στον ρεαλισμό, στη μεταφυσική πίστη και στην υποψία ότι οι θεοί ίσως είναι απλώς μηχανισμοί εξουσίας. Η παράσταση του Μοσχόπουλου επιχειρεί να αναδείξει ακριβώς αυτή την αστάθεια, σε έναν κόσμο ειδώλων, αντανακλάσεων, αποκαλύψεων και συγκαλύψεων.
Σκηνή από την παράσταση «Ίων».
Η Φυρογένη, αριστούχος απόφοιτη της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου, με μακρά και πολυσχιδή διαδρομή κυρίως στη σκηνή και στον ΘΟΚ, έγινε τα τελευταία χρόνια ευρύτερα γνωστή από το σίριαλ «Γη της Ελιάς». Έχει περάσει από κορυφαίους ρόλους του αρχαίου και νεότερου ρεπερτορίου, από την Ιφιγένεια και την Ιοκάστη μέχρι τη Λιούμπα του «Βυσσινόκηπου», ενώ έχει σκηνοθετήσει για τον ΘΟΚ το «Ινκόγκνιτο» και «Το παλάτι του τέλους». Ωστόσο, η Κρέουσα την επαναφέρει στον σκληρό πυρήνα της θεατρικής της δουλειάς: την αμφιβολία, την έρευνα και τη διακινδύνευση.
«Πλησίασα την Κρέουσα αρχικά μέσα από το τραύμα. Όχι από τη βασιλική της ιδιότητα ούτε από την τελική αναγνώριση του γιου της, αλλά από την ντροπή και την ενοχή που έχουν εγκατασταθεί μέσα της. Όταν λέει “Με αγάπησε ένας θεός”, ουσιαστικά λέει πως “με χρησιμοποίησε, με εγκατέλειψε και μετά με άφησε να υποφέρω μόνη”. Για πόσες γυναίκες δεν ισχύει ακριβώς το ίδιο και σήμερα; Ο βιασμός δεν περιορίζεται στη στενή εικόνα της ωμής σωματικής επίθεσης. Μπορεί να εμπεριέχει τη σαγήνη, τη χειραγώγηση, τη διαφορά ηλικίας, γνώσης, κύρους ή δύναμης· όλους τους τρόπους με τους οποίους ένας ισχυρότερος παρασύρει έναν άνθρωπο σε κάτι που εκείνος δεν επιθυμεί πραγματικά. Και αυτό μας το φανερώνει ο Ευριπίδης το 412 π.Χ. Πρόκειται για κάτι σχεδόν επαναστατικό: ποιητής βάζει μια γυναίκα να καταγγέλλει δημόσια έναν θεό!» μας λέει η κ. Φυρογένη.
«Στην περίπτωση της Κρέουσας, η ανισορροπία είναι απόλυτη. Από τη μία βρίσκεται μια νέα γυναίκα και από την άλλη ένας θεός, μια μορφή που υποτίθεται ότι ενσαρκώνει το αγαθό, το φως και την τάξη. Κι όμως, ο Απόλλωνας/θεός/άνδρας/εξουσιαστής γίνεται φορέας βίας, εγκατάλειψης και εξαπάτησης. Δεν εμφανίζεται ποτέ για να λογοδοτήσει. Αφήνει άλλους να διαχειριστούν τις συνέπειες της πράξης του και παρεμβαίνει μόνο μέσω χρησμών, μεθοδεύσεων και εκπροσώπων. Εκεί ακριβώς είναι κατ’ εμέ και η μεγάλη ανατροπή του Ευριπίδη: οι θεοί επιβάλλουν στους ανθρώπους νόμους που οι ίδιοι παραβιάζουν.
«Οι γυναίκες έχουν μάθει να ντρέπονται για κάτι για το οποίο δεν ευθύνονται», καταθέτει η Στέλα Φυρογένη.
»Το βάρος δεν βρίσκεται μόνο στο αρχικό έγκλημα, αλλά στην ατιμωρησία που το ακολουθεί. Η ατιμωρησία διαλύει τα πάντα. Όταν το φρικτό και το άδικο μπορούν να συμβούν χωρίς καμία συνέπεια, δεν τραυματίζεται μόνο το θύμα· διαρρηγνύεται ολόκληρη η ηθική συγκρότηση μιας κοινωνίας. Η Κρέουσα σιωπά επειδή έχει εκπαιδευτεί να ντρέπεται. Οι γυναίκες εξακολουθούν να ερωτώνται τι φορούσαν, γιατί δεν μίλησαν νωρίτερα, αν προκάλεσαν ή αν παρεξήγησαν. Η ευθύνη μετακινείται από τον δράστη προς εκείνη που υπέστη τη βία, μέχρι η ενοχή να φωλιάσει στο λάθος σώμα», μας λέει.
Από αυτό το σημείο, η συζήτηση οδηγείται αναπόφευκτα στο σήμερα. Η Στέλλα Φυρογένη παρατηρεί έναν κόσμο στον οποίο η εξουσία επικαλείται διαρκώς το δικαίωμα της σιωπής, την άγνοια ή την ελλιπή ενημέρωση, ενώ οι απλοί άνθρωποι καλούνται να υπακούουν στους νόμους δίχως αμφισβήτηση. Για εκείνη, η ατιμωρησία δεν είναι αφηρημένη πολιτική έννοια. Είναι μια δύναμη που διαβρώνει την ανθρωπινότητά μας. «Οι γυναίκες έχουν μάθει να ντρέπονται για κάτι για το οποίο δεν ευθύνονται. Ταυτόχρονα, ο χώρος της αλήθειας μπορεί να γίνει χώρος εξαπάτησης. Ο “Ίων” μπορεί επίσης να διαβαστεί ως έργο για την κατασκευή μιας βολικής αλήθειας», εξηγεί.
Πράγματι, το έργο ανοίγει τη μεγάλη συζήτηση για την ταυτότητα, την καταγωγή, την πατρίδα, τον ξένο. Ποιος δικαιούται να ανήκει; Ποιος θεωρείται νόμιμος, καθαρός, γνήσιος; Η ίδια αντιμετωπίζει ως παράλογη την εμμονή με το αίμα και τη φυλετική καθαρότητα, ιδιαίτερα δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, όταν ο ξένος έχει πάψει να είναι ιερός φιλοξενούμενος και παρουσιάζεται ως εισβολέας, εγκληματίας ή απειλή. «Με ρωτάτε πού πιστεύω πως εγώ ανήκω. Δεν θα επικαλεστώ έθνος, θρησκεία ή παράταξη. Έχω γεννηθεί στην Ελλάδα αλλά για χρόνια μένω στην Κύπρο. Δεν έχω παιδιά, δεν θεωρώ καν πως η μητρότητα είναι μία ιερή καρτ ποστάλ, δεν προσδιορίζομαι ως γυναίκα επειδή έγινα ή δεν έγινα μάνα, λατρεύω τα ζώα γιατί θεωρώ πως αποκαλύπτουν τον καλύτερο εαυτό μας. Και ο καλύτερος άνθρωπος μπορεί να γίνει καλύτερος ηθοποιός. Όχι επειδή η ηθική καλοσύνη εγγυάται το ταλέντο, αλλά επειδή η υποκριτική είναι βαθιά συλλογική εργασία. Έχοντας πει όλα τούτα, απαντώ πως αν κάπου ανήκω, αυτό είναι στο ανθρώπινο κομμάτι του εαυτού μας», μας απαντά.
Παρότι δηλώνει βαθιά απαισιόδοξη, επιμένει ότι μπορούμε να ανακαλύψουμε τρόπους επικοινωνίας και συλλογικής ζωής. Ο εχθρός, υποστηρίζει, δεν είναι ο αλλόθρησκος, ο αλλόγλωσσος ή ο διαφορετικός. Είναι ένα σύστημα που μας εγκλωβίζει στα γρανάζια του, μας αναγκάζει να ζούμε για να δουλεύουμε και να δουλεύουμε απλώς για να επιβιώνουμε. Η δική της θέση είναι με τον άνθρωπο, τη φύση και την προσπάθεια κατανόησης. «Οι καλλιτέχνες δεν παίρνουν θέση συχνά, έχετε δίκιο», συνεχίζει στην κουβέντα μας. «Ο κυριότερος λόγος είναι ο φόβος. Μα όταν υπάρχει φόβος και στην τέχνη, τα πράγματα έχουν τελειώσει. Μέσα σε αυτό το τοπίο, μια κονκάρδα για την Παλαιστίνη (σ.σ. τη φοράει συνεχώς) αντιμετωπίζεται ως εξαίρεση, ενώ θα έπρεπε να προκαλεί ερώτημα η απουσία της».
Γι’ αυτό και μιλά με θέρμη για τη συνεργασία της με τον Μοσχόπουλο. Η μέθοδός του, όπως έχει πει, απαιτούσε τα λάθη των ηθοποιών αντί να τα τιμωρεί. «Μέσα σε αυτή τη διαδικασία σταμάτησα να φοβάμαι ότι κάτι μπορεί να πάει στραβά. Αυτή είναι μία ελευθερία καθοριστική για ένα έργο γεμάτο αντιφάσεις. Ο Ευριπίδης, δε, είναι απόλυτα σύγχρονος: με αγωνία, χιούμορ, ανατροπές και έναν αμείλικτο σκεπτικισμό απέναντι στους θεούς, στους θεσμούς και στις βεβαιότητες. Δεν αφήνει ανέγγιχτη ούτε τη μητρότητα. Η Κρέουσα δεν είναι αγία εικόνα της μητέρας. Το τραύμα δεν την εξαγνίζει αυτομάτως. Η μητρότητα περιέχει φόβο, ενοχή, επιθυμία, ιδιοκτησιακότητα και σκοτάδι».
Στο τέλος του έργου, η τάξη αποκαθίσταται: η Κρέουσα ξαναβρίσκει το παιδί της, το αίσθημα δικαίου ικανοποιείται. Η Φυρογένη, όμως, δεν πείθεται πλήρως από αυτή τη συμφιλίωση. «“Μην το ξανακάνεις γιατί θα με βρεις μπροστά σου” – αυτό κερδίζει η Κρέουσα», μας λέει. Ίσως αυτή να είναι και πραγματική λύτρωση: όχι η συγχώρεση του ισχυρού, ούτε η βολική αποκατάσταση μιας τάξης που εκείνος διέλυσε, αλλά η απόφαση μιας γυναίκας ότι την επόμενη φορά δεν θα κρυφτεί. Θα σταθεί απέναντί του.
i
«Ίων»: 28, 29/08 στην Επίδαυρο, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών/Επιδαύρου. Μουσικοί επί σκηνής: Nama Dama (Μουσική σύνθεση – Σχεδιασμός ηχοτοπίων – Μουσική διδασκαλία), Νικόλας Τσαγγάρης, Ζήνωνας Οικονομίδης. Προπώληση: tickets.thoc.org.cy
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr