Για δεκαετίες το ελληνικό καλοκαίρι ήταν ταυτισμένο με τη ζέστη. Αυτό που αλλάζει δεν είναι απλώς ότι κάνει ζέστη, αλλά η ένταση, η διάρκεια και ο συνδυασμός των κινδύνων. Παρατεταμένοι καύσωνες, θερμές νύχτες, ξηρασία, πυρκαγιές, καπνός και κουνούπια δημιουργούν ένα νέο πεδίο για τη δημόσια υγεία.
Η Ευρώπη είναι η ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρος και η θερμοκρασία της αυξάνεται περίπου δύο φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Η Μεσόγειος βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της αλλαγής. Το κρίσιμο ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο πόσο θα ανέβει το θερμόμετρο. Είναι τι σημαίνει αυτή η άνοδος για το ανθρώπινο σώμα και για τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζούμε.
Ο καύσωνας είναι υγειονομικός κίνδυνος
Η ακραία ζέστη αποτελεί έναν από τους σοβαρότερους κινδύνους που συνδέονται με το κλίμα. Το σώμα προσπαθεί να διατηρήσει τη θερμοκρασία του μέσω της εφίδρωσης και της αυξημένης ροής αίματος προς το δέρμα. Όταν όμως η θερμοκρασία παραμένει υψηλή επί ώρες ή ημέρες -και ιδιαίτερα όταν δεν υποχωρεί αρκετά τη νύχτα- οι μηχανισμοί αυτοί καταπονούνται.
Η θερμική εξάντληση, η αφυδάτωση και η θερμοπληξία αποτελούν τις πιο εμφανείς συνέπειες. Η εικόνα όμως είναι ευρύτερη. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι η ζέστη μπορεί να επιδεινώσει καρδιαγγειακές, αναπνευστικές, νεφρικές και ψυχικές παθήσεις, καθώς και τον διαβήτη. Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι ηλικιωμένοι, τα βρέφη και τα μικρά παιδιά, οι έγκυες, οι χρονίως πάσχοντες και όσοι λαμβάνουν ορισμένες φαρμακευτικές αγωγές.
Υπάρχει όμως και μια κοινωνική διάσταση που συχνά χάνεται πίσω από τις θερμοκρασίες.
Δεν αντιμετωπίζουν όλοι τον ίδιο καύσωνα. Ένας ηλικιωμένος που ζει μόνος σε ένα κακομονωμένο διαμέρισμα, ένας άστεγος, ένας διανομέας, ένας οικοδόμος ή ένας αγρεργάτης που εργάζεται κάτω από τον ήλιο έχουν πολύ διαφορετικές δυνατότητες προστασίας από κάποιον που περνά τις θερμότερες ώρες σε κλιματιζόμενο χώρο.
Η ζέστη είναι μετεωρολογικό φαινόμενο, αλλά η έκθεση σε αυτήν είναι και κοινωνικό ζήτημα.
Όταν η ζέστη συναντά τη φωτιά
Οι υψηλές θερμοκρασίες, η ξηρασία και οι μεταβαλλόμενες συνθήκες υγρασίας και ανέμου μπορούν να δημιουργήσουν περιβάλλον ευνοϊκότερο για ακραίες πυρκαγιές. Και η υγειονομική επίπτωση μιας πυρκαγιάς δεν τελειώνει εκεί όπου σταματούν οι φλόγες.
Ο καπνός μπορεί να μεταφερθεί σε μεγάλες αποστάσεις και να επιβαρύνει την ποιότητα του αέρα σε περιοχές που βρίσκονται μακριά από το πύρινο μέτωπο.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτηρίζει τα αιωρούμενα σωματίδια ως τη σημαντικότερη απειλή για τη δημόσια υγεία από τον καπνό των πυρκαγιών. Στο επίκεντρο βρίσκονται τα PM2.5, σωματίδια με διάμετρο έως 2,5 μικρόμετρα. Είναι τόσο μικρά ώστε μπορούν να διεισδύσουν βαθιά στους πνεύμονες και να φτάσουν στην κυκλοφορία του αίματος.
Οι συνέπειες μπορεί να ξεκινούν από ερεθισμό ματιών και λαιμού, βήχα και πονοκέφαλο και να φτάνουν σε επιδείνωση άσθματος, ΧΑΠ και καρδιαγγειακών νοσημάτων.
Η UNICEF εφιστά ιδιαίτερα την προσοχή στα παιδιά, καθώς οι πνεύμονες, ο εγκέφαλος και το ανοσοποιητικό τους σύστημα εξακολουθούν να αναπτύσσονται.
Η έκθεση κατά την εγκυμοσύνη αποτελεί επίσης αντικείμενο αυξημένης επιστημονικής προσοχής. Έτσι μια δασική πυρκαγιά παύει να αποτελεί μόνο συμβάν Πολιτικής Προστασίας. Μετατρέπεται ταυτόχρονα σε επεισόδιο ατμοσφαιρικής ρύπανσης και δημόσιας υγείας.
Από τη φωτιά στα κουνούπια
Στην άλλη πλευρά του νέου καλοκαιρινού χάρτη βρίσκονται τα κουνούπια. Οι θερμοκρασίες και οι βροχοπτώσεις επηρεάζουν τον κύκλο ζωής τους, ενώ οι κλιματικές και περιβαλλοντικές μεταβολές μπορούν να διευρύνουν την περίοδο δραστηριότητάς τους και για ορισμένα είδη τη γεωγραφική εξάπλωσή τους. Για την Ελλάδα το πιο οικείο παράδειγμα είναι ο ιός του Δυτικού Νείλου. Ο ΕΟΔΥ πραγματοποιεί εποχική επιδημιολογική επιτήρηση, καθώς κρούσματα καταγράφονται στη χώρα σε επαναλαμβανόμενες περιόδους μετάδοσης.
Οι περισσότεροι άνθρωποι που μολύνονται δεν εμφανίζουν συμπτώματα.
Ένα μικρότερο ποσοστό παρουσιάζει πυρετό, πονοκέφαλο, πόνους στο σώμα ή άλλα συμπτώματα, ενώ περίπου ένας στους 150 μολυνθέντες μπορεί να εμφανίσει σοβαρή νόσο που προσβάλλει το κεντρικό νευρικό σύστημα. Οι μεγαλύτερες ηλικίες και οι ανοσοκατεσταλμένοι διατρέχουν υψηλότερο κίνδυνο σοβαρής νόσου.
Παράλληλα το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC) παρακολουθεί την εξάπλωση στην Ευρώπη ειδών κουνουπιών ικανών να μεταδώσουν νοσήματα όπως ο δάγκειος πυρετός και η chikungunya. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα μετατρέπεται ξαφνικά σε τροπική χώρα, ούτε δικαιολογεί κινδυνολογία. Σημαίνει όμως ότι η επιδημιολογική επιτήρηση και η καταπολέμηση των κουνουπιών αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Η απειλή δεν μοιράζεται ισότιμα
Η σημαντικότερη απειλή είναι η ανισότητα. Δεν αρκεί η ατομική συμβουλή «μείνετε σε δροσερό χώρο» εάν κάποιος δεν διαθέτει τέτοιο χώρο. Ούτε η σύσταση «αποφύγετε την έκθεση στον ήλιο» λύνει το πρόβλημα ενός ανθρώπου του οποίου η εργασία πραγματοποιείται αναγκαστικά σε εξωτερικό περιβάλλον.
Η κλιματική προσαρμογή γίνεται επομένως και πολιτική δημόσιας υγείας: περισσότερο πράσινο και σκίαση στις πόλεις, κατάλληλα σπίτια, πρόσβαση σε δροσερούς δημόσιους χώρους, προστασία των εργαζομένων, επιτήρηση της ποιότητας του αέρα, έγκαιρες προειδοποιήσεις για καύσωνα, οργανωμένη καταπολέμηση κουνουπιών και ισχυρές υπηρεσίες πρωτοβάθμιας φροντίδας.
Πρόληψη πάνω απ’ όλα
Το νέο ελληνικό καλοκαίρι δεν απαιτεί πανικό. Απαιτεί όμως διαφορετική προετοιμασία. Καύσωνας, πυρκαγιές, καπνός και λοιμώξεις που μεταδίδονται από κουνούπια δεν είναι τέσσερις απομονωμένες ιστορίες. Συνδέονται με ένα περιβάλλον που αλλάζει και με έναν πληθυσμό που γερνά, ενώ τα χρόνια νοσήματα είναι ήδη ιδιαίτερα διαδεδομένα.
Η απάντηση επομένως δεν μπορεί να περιορίζεται σε έκτακτες οδηγίες όταν το θερμόμετρο αγγίξει τους 40 βαθμούς ή όταν εμφανιστεί η πρώτη φωτιά. Χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιος κινδυνεύει πριν έρθει ο καύσωνας, ποιος ηλικιωμένος ζει μόνος, ποιος εργαζόμενος εκτίθεται επί ώρες στον ήλιο, ποιος ασθενής εξαρτάται από ηλεκτρικό ιατρικό εξοπλισμό σε μια πιθανή διακοπή ρεύματος, πού υπάρχουν δροσεροί δημόσιοι χώροι και ποιες περιοχές εμφανίζουν αυξημένη κυκλοφορία κουνουπιών.
Γιατί η κλιματική κρίση δεν είναι μόνο ιστορία για το περιβάλλον του μέλλοντος. Είναι ήδη ιστορία για την υγεία, την εργασία, την κατοικία και τις κοινωνικές ανισότητες του παρόντος. Και αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο μήνυμα του νέου ελληνικού καλοκαιριού: η προστασία της υγείας δεν αρχίζει όταν το θερμόμετρο γράψει 40°C ή όταν φανεί ο πρώτος καπνός στον ορίζοντα. Αρχίζει πολύ νωρίτερα, με πρόληψη, επιτήρηση και προστασία εκείνων που έχουν τις λιγότερες δυνατότητες να προστατευτούν μόνοι τους.
Πηγές: ΕΟΔΥ, Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO/Europe), Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC), UNICEF
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr