Όταν οι αυτοκρατορίες παύουν να πιστεύουν στον εαυτό τους
«Μια αυτοκρατορία δεν καταρρέει όταν νικηθεί στα σύνορά της. Καταρρέει όταν πάψει να αποτελεί κοινότητα πεπρωμένου για τους ίδιους τους λαούς της.»
Η ιστορία των μεγάλων αυτοκρατοριών διδάσκει ότι η παρακμή τους δεν αρχίζει με μια χαμένη μάχη ούτε με μια οικονομική κρίση. Η πραγματική αποσύνθεση ξεκινά όταν η πολιτική εξουσία αδυνατεί πλέον να διατηρήσει μια κοινή ιστορική αφήγηση, μια κοινή πολιτισμική ταυτότητα και έναν κοινό σκοπό. Από τη Ρώμη μέχρι την Αυστροουγγαρία και από την Οθωμανική Αυτοκρατορία μέχρι τη Σοβιετική Ένωση, η ιστορία ακολουθεί ένα
επαναλαμβανόμενο μοτίβο: η εσωτερική συνοχή προηγείται της ισχύος και η απώλειά της προαναγγέλλει την παρακμή.
Στις αρχές του 21ου αιώνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται αντιμέτωπες με μια κρίση που υπερβαίνει κατά πολύ τις εκλογικές αντιπαραθέσεις, τις οικονομικές δυσκολίες ή την εναλλαγή κυβερνήσεων. Η αμερικανική κρίση είναι πρωτίστως κρίση πολιτισμού, ταυτότητας και κρατικής συνοχής. Οι συνεχείς συγκρούσεις μεταξύ ομοσπονδιακής κυβέρνησης και πολιτειών, η ιδεολογική πόλωση, οι φυλετικές εντάσεις, οι δημογραφικές μεταβολές, η
αντιπαράθεση ανάμεσα στις μητροπόλεις και την ενδοχώρα, αλλά και η επανεμφάνιση αποσχιστικών κινημάτων, συνθέτουν μια εικόνα που δύσκολα μπορεί πλέον να ερμηνευθεί ως μια απλή πολιτική διαφωνία.
Η κυρίαρχη δυτική αφήγηση εξακολουθεί να παρουσιάζει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως ένα ενιαίο και συμπαγές έθνος-κράτος. Ωστόσο, πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα. Η ίδια η αμερικανική διανόηση, ήδη από τη δεκαετία του 1980, άρχισε να αμφισβητεί κατά πόσο οι επίσημες πολιτειακές γραμμές αντανακλούν τις πραγματικές πολιτισμικές και ιστορικές διαιρέσεις της Βόρειας Αμερικής. Χαρακτηριστικό
παράδειγμα αποτελεί το έργο του Joel Garreau The Nine Nations of North America, όπου υποστηρίζεται ότι η ήπειρος λειτουργεί ουσιαστικά ως ένα σύνολο διακριτών ιστορικών και πολιτισμικών ενοτήτων, των οποίων τα όρια δεν συμπίπτουν με τα διοικητικά σύνορα των κρατών.
Η διαπίστωση αυτή αποκτά σήμερα ιδιαίτερη σημασία. Όταν ακόμη και Αμερικανοί αναλυτές αμφισβητούν την ύπαρξη ενός ενιαίου εθνικού χώρου και προτείνουν εναλλακτικές χαρτογραφήσεις της ίδιας της χώρας, τότε η συζήτηση παύει να αφορά τη θεωρία και μετατρέπεται σε ζήτημα υψηλής γεωπολιτικής. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν υπάρχουν πολιτισμικές διαφορές μεταξύ των πολιτειών. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν οι διαφορές αυτές έχουν πλέον αποκτήσει τέτοιο βάθος ώστε να απειλούν την ίδια τη συνοχή της αμερικανικής αυτοκρατορίας.
Διότι κάθε αυτοκρατορία οικοδομείται πάνω σε μια θεμελιώδη προϋπόθεση: ότι οι πληθυσμοί που την αποτελούν εξακολουθούν να πιστεύουν πως ανήκουν στην ίδια ιστορική κοινότητα. Όταν αυτή η πεποίθηση αρχίζει να καταρρέει, τότε η αποσύνθεση δεν ξεκινά από τα σύνορα. Ξεκινά από το εσωτερικό.
Η αμερικανική ενότητα ως πολιτικός μύθος
Για περισσότερους από δύο αιώνες οι Ηνωμένες Πολιτείες προβάλλονται ως ένα ενιαίο έθνος με κοινή πολιτική ταυτότητα και κοινό ιστορικό πεπρωμένο. Η εικόνα αυτή όμως υπήρξε περισσότερο ιδεολογική κατασκευή παρά ιστορική πραγματικότητα. Η αμερικανική ομοσπονδία γεννήθηκε ως συμβιβασμός μεταξύ διαφορετικών αποικιών, διαφορετικών οικονομικών συμφερόντων και διαφορετικών πολιτισμικών παραδόσεων. Η ισχύς της Ουάσιγκτον κατόρθωσε να καλύψει προσωρινά αυτές τις αντιθέσεις, χωρίς όμως να τις εξαφανίσει.
Σήμερα, καθώς η αμερικανική ηγεμονία εισέρχεται σε περίοδο σχετικής παρακμής, οι εσωτερικές αυτές διαφοροποιήσεις επανέρχονται με μεγαλύτερη ένταση. Η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο τις διαφορές μεταξύ Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικανών. Αφορά την ίδια την πολιτισμική συνοχή του αμερικανικού κράτους.
Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια επανέρχονται στο προσκήνιο θεωρίες γεωπολιτικής και πολιτισμικής χαρτογράφησης των Ηνωμένων Πολιτειών.
Δύο έργα απέκτησαν ιδιαίτερη επιρροή σε αυτόν τον διάλογο.
Το πρώτο είναι το The Nine Nations of North America του Joel Garreau, ο οποίος ήδη από το 1981 υποστήριζε ότι τα κρατικά σύνορα των ΗΠΑ δεν αντανακλούν τις πραγματικές οικονομικές και πολιτισμικές ζώνες της Βόρειας Αμερικής. Κατά τον Garreau, πίσω από την ομοσπονδιακή δομή υπάρχουν εννέα διαφορετικά “έθνη”, με δική τους
οικονομική λογική, ιστορική εξέλιξη και διαφορετική αντίληψη περί εξουσίας.
Το δεύτερο είναι το American Nations του Colin Woodard, που δημοσιεύθηκε το 2011. Ο Woodard προχωρά ακόμη βαθύτερα, υποστηρίζοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αποτελούνται από μία ενιαία εθνική κοινότητα αλλά από έντεκα ιστορικούς πολιτισμούς, οι οποίοι διαμορφώθηκαν ήδη από την εποχή της αποικιοκρατίας και εξακολουθούν
να καθορίζουν την πολιτική συμπεριφορά των κατοίκων μέχρι σήμερα.
Η σημασία των δύο αυτών έργων δεν βρίσκεται στο κατά πόσο οι χάρτες τους θα μπορούσαν ποτέ να εφαρμοστούν πολιτικά. Βρίσκεται στο γεγονός ότι η ίδια η αμερικανική διανόηση αναγνωρίζει την ύπαρξη βαθιών εσωτερικών πολιτισμικών συνόρων.
Με άλλα λόγια, η κρίση των Ηνωμένων Πολιτειών δεν εμφανίζεται μόνο στους οικονομικούς δείκτες, ούτε μόνο στην πολιτική πόλωση. Αποκαλύπτεται στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο οι Αμερικανοί αρχίζουν να αντιλαμβάνονται την ιστορική τους ταυτότητα. Και όταν ένα κράτος παύει να πιστεύει στην κοινή του αφήγηση, τότε η κρίση μετατρέπεται σταδιακά από πολιτική σε υπαρξιακή.
Οι Πολιτισμικές Περιφέρειες των Ηνωμένων Πολιτειών: ένα κράτος, πολλοί κόσμοι
Η ανάλυση των πολιτισμικών περιφερειών των Ηνωμένων Πολιτειών δεν αποτελεί ακαδημαϊκή άσκηση ούτε προϊόν πολιτικής φαντασίας. Αντιθέτως, αντανακλά μια βαθιά πραγματικότητα: την αδυναμία του αμερικανικού κράτους να μετασχηματίσει ένα σύνολο ιστορικά διαφορετικών κοινωνιών σε ένα πραγματικά ομοιογενές έθνος. Η ομοσπονδία
διατήρησε την ενότητά της κυρίως χάρη στην οικονομική της ισχύ, στη στρατιωτική της επέκταση και στην ιδεολογία του «Αμερικανικού Ονείρου». Καθώς όμως οι τρεις αυτοί πυλώνες αποδυναμώνονται, οι παλαιές ιστορικές ταυτότητες επανέρχονται στο προσκήνιο.
Σύμφωνα με τον Joel Garreau, η Βόρεια Αμερική οργανώνεται γύρω από εννέα μεγάλες γεωοικονομικές και πολιτισμικές ενότητες.
Η New England εξακολουθεί να εκφράζει την ιστορική παράδοση των πρώτων
αγγλοσαξονικών αποικιών και της χρηματοπιστωτικής ελίτ της Ανατολικής Ακτής.
Το Foundry (Rust Belt), η άλλοτε βιομηχανική καρδιά των Ηνωμένων Πολιτειών, φέρει ακόμη τα σημάδια της αποβιομηχάνισης, της κοινωνικής παρακμής και της οικονομικής ανασφάλειας που τροφοδότησαν μεγάλο μέρος της σύγχρονης πολιτικής πόλωσης.
Το Breadbasket, η μεγάλη αγροτική ενδοχώρα, διατηρεί διαφορετικές κοινωνικές αξίες και διαφορετική αντίληψη για τον ρόλο του κράτους σε σχέση με τις μητροπολιτικές ακτές. Το Dixie, ο ιστορικός Νότος των πρώην Συνομοσπονδιακών Πολιτειών, εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρή πολιτισμική ιδιαιτερότητα, με έμφαση στον συντηρητισμό, τη θρησκεία και την τοπική αυτονομία.
Η MexAmerica αντικατοπτρίζει τη διαρκή αλληλεπίδραση του αμερικανικού και του ισπανόφωνου κόσμου, ενώ η Ecotopia της δυτικής ακτής συγκροτεί ένα εντελώς διαφορετικό ιδεολογικό σύμπαν, όπου κυριαρχούν ο τεχνολογικός καπιταλισμός, ο περιβαλλοντισμός και οι μεταμοντέρνες κοινωνικές αντιλήψεις.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η προσέγγιση του Colin Woodard. Οι έντεκα πολιτισμοί που περιγράφει δεν αποτελούν διοικητικές περιφέρειες αλλά ιστορικές κοινότητες με διαφορετικές κοσμοαντιλήψεις. Το Yankeedom, η New Netherland, το Deep South, η Greater Appalachia, η Left Coast, το El Norte, το Far West, τα Midlands,
το Tidewater, η New France και τα First Nations συγκροτούν έναν χάρτη που εξηγεί γιατί οι πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες αποκτούν ολοένα και περισσότερο χαρακτήρα πολιτισμικής αντιπαράθεσης.
Η εικόνα αυτή συμπληρώνεται από δύο ακόμη έννοιες που χρησιμοποιούνται ευρέως στην αμερικανική πολιτική ανάλυση. Η Bible Belt, η «Ζώνη της Βίβλου», εκφράζει τον βαθύ προτεσταντικό και ευαγγελικό χαρακτήρα μεγάλου μέρους του αμερικανικού Νότου, ενώ η Rust Belt συμβολίζει την οικονομική αποσύνθεση της βιομηχανικής Αμερικής. Οι δύο αυτές ζώνες δεν αποτελούν απλώς γεωγραφικούς όρους. Αντανακλούν διαφορετικές αντιλήψεις
περί έθνους, οικονομίας, θρησκείας και πολιτισμού, οι οποίες συχνά συγκρούονται ευθέως με εκείνες των μεγάλων μητροπολιτικών κέντρων της Ανατολικής και της Δυτικής Ακτής.
Όταν όλες αυτές οι γεωγραφικές, πολιτισμικές και ιδεολογικές πραγματικότητες εξεταστούν συνολικά, καθίσταται σαφές ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αντιμετωπίζουν απλώς μια περίοδο έντονης πολιτικής πόλωσης. Αντιμετωπίζουν την επανεμφάνιση ιστορικών ταυτοτήτων που ουδέποτε εξαφανίστηκαν πραγματικά. Η σημερινή
αντιπαράθεση δεν αφορά μόνο κόμματα ή εκλογές. Αφορά διαφορετικές αντιλήψεις για το τι είναι η Αμερική και ποια ιστορική αποστολή οφείλει να υπηρετήσει. Και όταν ένα κράτος παύει να διαθέτει κοινή ιστορική αφήγηση, η πολιτική κρίση μετατρέπεται σταδιακά σε κρίση κρατικής συνοχής.
Από την πολιτική πόλωση στη γεωπολιτική αποσύνθεση
Η κυρίαρχη δυτική ανάλυση επιμένει να ερμηνεύει την αμερικανική κρίση ως μια ακόμη αντιπαράθεση μεταξύ Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικανών, φιλελευθέρων και συντηρητικών ή προοδευτικών και παραδοσιακών. Πρόκειται για μια εξαιρετικά επιφανειακή προσέγγιση, η οποία αδυνατεί να συλλάβει το πραγματικό βάθος της κρίσης. Οι εκλογές αποτελούν απλώς το εξωτερικό σύμπτωμα. Η ασθένεια βρίσκεται πολύ βαθύτερα.
Στην πραγματικότητα, στις Ηνωμένες Πολιτείες συγκρούονται πλέον διαφορετικές ιστορικές μνήμες, διαφορετικές αντιλήψεις περί ανθρώπου, διαφορετικά οικονομικά μοντέλα και διαφορετικές πολιτισμικές ταυτότητες.
Από τη μία πλευρά βρίσκεται η κοσμοπολίτικη, μεταεθνική και χρηματοπιστωτική Αμερική των μεγάλων μητροπόλεων, των πολυεθνικών εταιρειών και της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας.
Από την άλλη επιβιώνει η παραδοσιακή Αμερική των μικρών κοινοτήτων, της τοπικής αυτοδιοίκησης, της θρησκευτικής πίστης και της εθνικής κυριαρχίας.
Η σύγκρουση αυτή δεν είναι συγκυριακή. Είναι η αναπόφευκτη συνέπεια της ίδιας της μονοπολικής παγκοσμιοποίησης. Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, η Ουάσιγκτον επιχείρησε να επιβάλει στον υπόλοιπο κόσμο το φιλελεύθερο, οικουμενικό της πρότυπο, θεωρώντας ότι η Ιστορία είχε πλέον ολοκληρωθεί και ότι κάθε λαός όφειλε να ενσωματωθεί στην ίδια πολιτική, οικονομική και πολιτισμική αρχιτεκτονική. Όμως η αυτοκρατορική
αυτή λογική δεν αποδιάρθρωσε μόνο τα κράτη της Ευρασίας, της Μέσης Ανατολής ή της Αφρικής. Άρχισε σταδιακά να διαβρώνει και το ίδιο το εσωτερικό θεμέλιο της αμερικανικής κοινωνίας.
Η παραδοσιακή αμερικανική ταυτότητα αποδομήθηκε στο όνομα της παγκόσμιας αγοράς, της ατομικής κατανάλωσης και της πολιτισμικής ομογενοποίησης. Το αποτέλεσμα υπήρξε παράδοξο αλλά ιστορικά αναμενόμενο.
Η αυτοκρατορία, επιχειρώντας να διαλύσει όλες τις συλλογικές ταυτότητες του πλανήτη, άρχισε να αποδομεί και τη δική της.
Δεν είναι η πρώτη φορά που η Ιστορία ακολουθεί αυτή τη διαδρομή. Η Ρωμαϊκή τοκρατορία δεν κατέρρευσε επειδή εμφανίσθηκαν απλώς οι βαρβαρικές φυλές. Προηγήθηκε η εσωτερική αποσύνθεση των θεσμών, η κρίση νομιμοποίησης της εξουσίας και η σταδιακή απώλεια της κοινής ρωμαϊκής ταυτότητας. Οι εξωτερικές πιέσεις επιτάχυναν μια διαδικασία που είχε ήδη ξεκινήσει στο εσωτερικό.
Ο Βρετανός ιστορικός Arnold Toynbee διατύπωσε μια διαχρονική παρατήρηση:
«Οι πολιτισμοί δεν δολοφονούνται. Αυτοκτονούν.»
Η φράση αυτή αποκτά σήμερα ιδιαίτερη σημασία για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η μεγαλύτερη απειλή για την αμερικανική ισχύ δεν προέρχεται ούτε από τη Ρωσία ούτε από την Κίνα. Προέρχεται από τη σταδιακή διάρρηξη της εσωτερικής πολιτισμικής συνοχής πάνω στην οποία οικοδομήθηκε η ίδια η αμερικανική κρατική υπόσταση.
Από πολυπολική σκοπιά, η εξέλιξη αυτή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα προσωρινό πολιτικό επεισόδιο, αλλά ως ένδειξη μιας βαθύτερης ιστορικής μετάβασης. Η μονοπολική τάξη πραγμάτων εισέρχεται στη φάση της εσωτερικής της εξάντλησης. Και όταν το κέντρο της αυτοκρατορίας αρχίζει να αμφισβητεί τον ίδιο του τον εαυτό, τότε η παγκόσμια ισορροπία μεταβάλλεται πολύ ταχύτερα από όσο συνήθως αντιλαμβάνονται οι σύγχρονοι
παρατηρητές.
Ο νέος αμερικανικός εμφύλιος δεν θα μοιάζει με τον παλαιό
Όταν γίνεται λόγος για εμφύλιο πόλεμο στις Ηνωμένες Πολιτείες, η σκέψη οδηγείται σχεδόν αυτόματα στα γεγονότα του 1861-1865. Η σύγκριση όμως είναι παραπλανητική. Ο σημερινός αμερικανικός διχασμός δεν χωρίζει τον Βορρά από τον Νότο, ούτε δύο σαφώς καθορισμένα στρατόπεδα με κοινές διοικήσεις και ενιαίες στρατιωτικές δομές. Ο
νέος εμφύλιος, εφόσον εκδηλωθεί, θα είναι πολύ πιο σύνθετος. Θα είναι ένας εμφύλιος πολλαπλών ταχυτήτων, στον οποίο θα συνυπάρχουν πολιτική αντιπαράθεση, πολιτισμικός κατακερματισμός, οικονομική σύγκρουση, πληροφοριακός πόλεμος και κρίση νομιμοποίησης της ομοσπονδιακής εξουσίας.
Ήδη παρατηρούνται φαινόμενα που πριν από μερικά χρόνια θα θεωρούνταν αδιανόητα. Πολιτείες αμφισβητούν ανοιχτά αποφάσεις της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. Κυβερνήτες αρνούνται να εφαρμόσουν ομοσπονδιακές πολιτικές σε ζητήματα μετανάστευσης, δημόσιας ασφάλειας ή εκπαίδευσης. Η Εθνοφρουρά χρησιμοποιείται ως εργαλείο πολιτικής αντιπαράθεσης μεταξύ πολιτειών και Ουάσιγκτον, ενώ η έννοια της πολιτειακής κυριαρχίας
επανέρχεται δυναμικά στον δημόσιο διάλογο.
Η κρίση αυτή δεν περιορίζεται στους θεσμούς. Διαπερνά κάθε επίπεδο της κοινωνίας. Τα πανεπιστήμια, τα μέσα ενημέρωσης, οι εκκλησίες, οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες, ακόμη και οι ίδιες οι οικογένειες αντανακλούν μια βαθιά ιδεολογική διάσπαση. Η έννοια του «κοινού αμερικανικού συμφέροντος» υποχωρεί σταδιακά μπροστά στην
ανάδυση πολλών ανταγωνιστικών αφηγήσεων για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της χώρας.
Η ιστορία διδάσκει ότι τα κράτη δεν διαλύονται απαραίτητα με στρατιωτική ήττα. Συχνά προηγείται η απώλεια της πολιτικής νομιμοποίησης του κέντρου. Όταν οι περιφέρειες παύουν να θεωρούν ότι η κεντρική εξουσία εκφράζει τα συμφέροντα και τις αξίες τους, η συνοχή του κράτους αρχίζει να εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από την
οικονομική ισχύ και τους κατασταλτικούς μηχανισμούς. Αυτή όμως είναι ένδειξη αδυναμίας, όχι ισχύος.
Η Σοβιετική Ένωση δεν κατέρρευσε επειδή ηττήθηκε σε μια αποφασιστική μάχη. Κατέρρευσε όταν η πολιτική της ενότητα έπαψε να θεωρείται αυτονόητη από τις ίδιες τις δημοκρατίες που την αποτελούσαν. Με διαφορετικό ιστορικό υπόβαθρο, αλλά με παρόμοια λογική, οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετωπίζουν σήμερα το ερώτημα αν η ομοσπονδιακή τους δομή εξακολουθεί να λειτουργεί ως στοιχείο ενότητας ή αν μετατρέπεται σταδιακά σε πεδίο
διαρκούς αντιπαράθεσης.
Ο Γερμανός φιλόσοφος Oswald Spengler, αναλύοντας τον κύκλο ζωής των μεγάλων πολιτισμών, έγραφε:
«Οι αυτοκρατορίες δεν πέφτουν όταν χάνουν μάχες. Πέφτουν όταν χάνουν την ψυχή τους.»
Είτε αποδεχθεί κανείς πλήρως αυτή τη διατύπωση είτε όχι, η σημερινή Αμερική μοιάζει να βρίσκεται αντιμέτωπη ακριβώς με αυτό το δίλημμα. Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν θα διατηρήσει την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία της. Είναι αν μπορεί να διατηρήσει τη δική της εσωτερική ενότητα.
Από την οπτική της πολυπολικότητας, η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Η αποδυνάμωση της αμερικανικής συνοχής δεν αποτελεί απλώς εσωτερική υπόθεση ενός κράτους. Συνιστά ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της μετάβασης από τη μονοπολική εποχή σε μια νέα διεθνή τάξη, όπου οι πολιτισμοί, οι περιφερειακές δυνάμεις και τα
ιστορικά κράτη διεκδικούν εκ νέου τον δικό τους αυτόνομο ρόλο στην παγκόσμια Ιστορία.
Από τη θεωρία στη γεωπολιτική πραγματικότητα
Η διάσπαση των Ηνωμένων Πολιτειών, εφόσον εξελιχθεί σε πραγματική ιστορική διαδικασία, δεν θα αποτελέσει απλώς ένα εσωτερικό αμερικανικό γεγονός. Θα σημάνει την κατάρρευση του γεωπολιτικού κέντρου του μονοπολικού κόσμου. Για περισσότερο από τρεις δεκαετίες, μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η
Ουάσινγκτον λειτούργησε ως το μοναδικό κέντρο λήψης στρατηγικών αποφάσεων του πλανήτη. Η ισχύς της δεν στηριζόταν μόνο στις ένοπλες δυνάμεις ή στην οικονομία της, αλλά κυρίως στην εσωτερική συνοχή του αμερικανικού κράτους.
Εάν αυτή η συνοχή διαρραγεί, τότε μεταβάλλεται ολόκληρη η αρχιτεκτονική του διεθνούς συστήματος.
Δεν είναι τυχαίο ότι κορυφαίοι γεωπολιτικοί αναλυτές, όπως ο Alexander Dugin, αντιμετωπίζουν το εσωτερικό ζήτημα των Ηνωμένων Πολιτειών ως το σημαντικότερο στρατηγικό γεγονός του 21ου αιώνα. Κατά την ευρασιατική
σχολή σκέψης, η πολυπολικότητα δεν θα επιβληθεί αποκλειστικά από την άνοδο της Ρωσίας, της Κίνας ή άλλων περιφερειακών δυνάμεων. Θα γεννηθεί ταυτόχρονα από τη σχετική αποδυνάμωση του ατλαντικού πυρήνα ισχύος.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι εσωτερικές αμερικανικές εξελίξεις παρακολουθούνται πλέον με εξαιρετική προσοχή στη Μόσχα, στο Πεκίνο, στην Τεχεράνη αλλά και σε πολλές άλλες πρωτεύουσες. Δεν παρακολουθούν
απλώς τις αμερικανικές εκλογές. Παρακολουθούν την αντοχή του ίδιου του αμερικανικού κρατικού οργανισμού.
Η σημερινή κρίση άλλωστε δεν είναι μόνο πολιτική. Είναι βαθιά πολιτισμική.
Από τη μία πλευρά αναπτύσσεται ένα κοσμοπολίτικο, μεταεθνικό και φιλελεύθερο μοντέλο, το οποίο συγκεντρώνεται κυρίως στις μεγάλες μητροπόλεις, στα πανεπιστήμια, στα χρηματοπιστωτικά κέντρα και στις εταιρείες της Silicon Valley. Από την άλλη επιβιώνει μια διαφορετική Αμερική, περισσότερο συνδεδεμένη με την τοπική ταυτότητα, τη θρησκεία, την αγροτική οικονομία, την οπλοκατοχή, την έννοια της πολιτειακής κυριαρχίας και
τον παραδοσιακό πατριωτισμό.
Η σύγκρουση αυτών των δύο κόσμων δεν αφορά απλώς διαφορετικές πολιτικές επιλογές. Αφορά δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το τι σημαίνει «Αμερική».
Όπως είχε επισημάνει ο Γάλλος στοχαστής Alexis de Tocqueville ήδη από τον 19ο αιώνα:
«Ένα μεγάλο έθνος κινδυνεύει περισσότερο από τις εσωτερικές του διαιρέσεις παρά από τους εξωτερικούς του εχθρούς.»
Η φράση αυτή μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ. Διότι η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν βρίσκεται στη Νότια Σινική Θάλασσα, ούτε στην Ουκρανία, ούτε στη Μέση Ανατολή. Βρίσκεται στο εσωτερικό τους.
Και ίσως αυτό να αποτελεί τη βαθύτερη ειρωνεία της Ιστορίας. Η δύναμη που για δεκαετίες αναδιαμόρφωνε πολιτικά συστήματα, συντάγματα και σύνορα σε κάθε γωνιά του πλανήτη, βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με το ενδεχόμενο να χρειαστεί να επαναπροσδιορίσει τα δικά της. Όπως έγραφε ο Θουκυδίδης:
«Τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ’ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον.»
Καμία μεγάλη δύναμη δεν διατηρείται μόνο με οικονομικούς δείκτες ή στρατιωτικές δυνατότητες. Η ιστορική της αντοχή εξαρτάται από την ενότητα της πολιτικής της κοινότητας. Και αυτή ακριβώς η ενότητα είναι σήμερα το πιο αμφισβητούμενο στοιχείο της αμερικανικής ισχύος.
Η πολυπολικότητα δεν γεννιέται μόνο από την άνοδο νέων δυνάμεων, αλλά και από την παρακμή των παλαιών
Η συζήτηση για την πιθανή αποδυνάμωση ή ακόμη και τη μελλοντική διάσπαση των Ηνωμένων Πολιτειών δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως μια εύκολη προφητεία περί «τέλους της Αμερικής». Η Ιστορία δεν λειτουργεί μηχανιστικά.
Οι μεγάλες δυνάμεις διαθέτουν τεράστιες δυνατότητες προσαρμογής και συχνά κατορθώνουν να ανανεώνονται μέσα από τις ίδιες τις κρίσεις τους.
Ωστόσο, υπάρχει μια ιστορική σταθερά που δεν έχει διαψευστεί ποτέ.
Καμία αυτοκρατορία δεν διατηρήθηκε επ’ άπειρον.
Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η Ισπανική Αυτοκρατορία, η Βρετανική Αυτοκρατορία και αργότερα η Σοβιετική Ένωση έδειχναν, σε διαφορετικές εποχές, αδιαμφισβήτητες. Κι όμως, όλες υποχώρησαν όταν η εσωτερική τους συνοχή άρχισε να αποσυντίθεται ταχύτερα από όσο μπορούσε να ανανεωθεί.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αποτελούν εξαίρεση αυτού του ιστορικού κανόνα.
Η πολυπολική εποχή που αναδύεται δεν σημαίνει ότι ένας νέος ηγεμόνας θα αντικαταστήσει τον προηγούμενο. Αντιθέτως, σημαίνει ότι διαφορετικοί πολιτισμοί, κράτη και γεωπολιτικοί χώροι διεκδικούν το δικαίωμα να ακολουθήσουν τη δική τους ιστορική διαδρομή, χωρίς να υπάγονται σε ένα μοναδικό ιδεολογικό ή πολιτικό κέντρο.
Αυτή είναι ίσως η ουσιαστικότερη αλλαγή του 21ου αιώνα.
Η κρίση των Ηνωμένων Πολιτειών δεν είναι λοιπόν απλώς η κρίση ενός κράτους. Είναι η κρίση της ίδιας της μονοπολικής αντίληψης που κυριάρχησε μετά το 1991. Όσο η Ουάσινγκτον δυσκολεύεται να επιτύχει εσωτερική συναίνεση, τόσο δυσκολότερο γίνεται να επιβάλει συναίνεση και στο εξωτερικό.
Ο Ρώσος φιλόσοφος Νικολάι Ντανιλέφσκι, πολύ πριν εμφανιστεί ο όρος «πολυπολικότητα», υποστήριζε ότι η ανθρωπότητα δεν εξελίσσεται ως ένας ενιαίος πολιτισμός αλλά ως ένα σύνολο διακριτών ιστορικοπολιτισμικών κόσμων, καθένας από τους οποίους διαθέτει τη δική του αποστολή. Η ιδέα αυτή επανέρχεται σήμερα με νέα μορφή, καθώς η διεθνής τάξη μεταβαίνει από την ομοιομορφία στην πολλαπλότητα.
Όπως έγραφε ο ίδιος:
«Κανένας πολιτισμός δεν έχει το δικαίωμα να παρουσιάζει τον εαυτό του ως καθολικό πρότυπο για όλους τους άλλους.»
Ίσως εκεί βρίσκεται και η βαθύτερη σημασία της αμερικανικής κρίσης.
Δεν είναι μόνο η πιθανότητα ενός μελλοντικού εσωτερικού κατακερματισμού. Είναι το γεγονός ότι για πρώτη φορά μετά τον Ψυχρό Πόλεμο αμφισβητείται η ίδια η ιδέα πως ένας μόνο πολιτισμός μπορεί να καθορίζει την πορεία ολόκληρου του πλανήτη.
Η Ιστορία φαίνεται να επιστρέφει στη φυσική της κατάσταση: στην ισορροπία μεταξύ πολλών κέντρων ισχύος, πολλών πολιτισμών και πολλών γεωπολιτικών υποκειμένων.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αλλαγή της εποχής μας. Όχι η πτώση μιας υπερδύναμης, αλλά η επιστροφή της Ιστορίας μετά από τρεις δεκαετίες μονοπολικής αυταπάτης.
Συμπέρασμα: Η Ιστορία εισέρχεται σε νέα εποχή
Η συζήτηση για το μέλλον των Ηνωμένων Πολιτειών δεν μπορεί να περιορίζεται σε εύκολες προβλέψεις περί επικείμενης κατάρρευσης ούτε σε θριαμβολογίες για την άνοδο άλλων δυνάμεων. Η γεωπολιτική δεν είναι προφητεία. Είναι η μελέτη των μακροχρόνιων ιστορικών τάσεων.
Και η σημαντικότερη τάση της εποχής μας είναι εμφανής. Το μονοπολικό σύστημα που διαμορφώθηκε μετά το 1991 παρουσιάζει ολοένα και μεγαλύτερες ρωγμές. Οι
στρατιωτικές επεμβάσεις δεν παράγουν πλέον τα επιθυμητά αποτελέσματα. Οι οικονομικές κυρώσεις δεν κατορθώνουν να επιβάλουν πολιτική υποταγή όπως στο παρελθόν. Οι νέες τεχνολογίες διαχέονται ταχύτερα από όσο μπορεί να τις ελέγξει οποιαδήποτε υπερδύναμη. Και πάνω απ’ όλα, ολοένα περισσότερα κράτη διεκδικούν το δικαίωμα να χαράσσουν ανεξάρτητη στρατηγική.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η εσωτερική κρίση των Ηνωμένων Πολιτειών αποκτά παγκόσμια σημασία. Εάν η Ουάσιγκτον αδυνατεί να διατηρήσει την πολιτική συνοχή στο εσωτερικό της, θα δυσκολευτεί ακόμη περισσότερο να συντηρήσει την παγκόσμια αρχιτεκτονική ισχύος που οικοδόμησε τις τελευταίες δεκαετίες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Αμερική θα πάψει να αποτελεί μεγάλη δύναμη. Σημαίνει όμως ότι θα αναγκαστεί να λειτουργήσει σε έναν κόσμο όπου δεν θα είναι η μοναδική.
Ο Καρλ Σμιτ είχε διατυπώσει μια παρατήρηση που αποκτά ιδιαίτερο βάρος στη σημερινή συγκυρία:
«Η παγκόσμια ιστορία είναι η ιστορία της σύγκρουσης διαφορετικών μεγάλων χώρων.»
Ίσως ακριβώς αυτό να παρακολουθούμε σήμερα. Όχι το τέλος της Ιστορίας, όπως διακηρύχθηκε τη δεκαετία του 1990, αλλά την επιστροφή της. Την επανεμφάνιση πολλών γεωπολιτικών κέντρων, πολλών πολιτισμών και πολλών
ιστορικών υποκειμένων που αρνούνται να ενταχθούν σε ένα ενιαίο ιδεολογικό πρότυπο.
Η πιθανότητα ενός βαθύτερου εσωτερικού μετασχηματισμού των Ηνωμένων Πολιτειών αποτελεί μέρος αυτής της ευρύτερης ιστορικής διαδικασίας. Είτε οδηγήσει σε θεσμική αναδιάρθρωση, είτε σε μεγαλύτερη αποκέντρωση, είτε σε μια νέα μορφή ομοσπονδιακής ισορροπίας, ένα είναι βέβαιο: η εποχή της αδιαμφισβήτητης αμερικανικής
μονοκρατορίας ανήκει πλέον στο παρελθόν.
Η Ιστορία δεν τελείωσε ποτέ. Απλώς για ένα σύντομο χρονικό διάστημα κάποιοι πίστεψαν ότι μπορούσαν να την αναστείλουν.
Και όπως έγραφε ο Θουκυδίδης:
«Οὔτε γὰρ πόλις οὔτε ἀρχὴ μένει αἰεί.»
«Καμία πόλη και καμία εξουσία δεν διαρκεί για πάντα.»
Ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη υπενθύμιση που μπορεί να προσφέρει η Ιστορία στις σύγχρονες αυτοκρατορίες. Δεν υπάρχουν αιώνιοι ηγεμόνες. Υπάρχουν μόνο πολιτισμοί που γνωρίζουν πότε να προσαρμόζονται και πότε να υποχωρούν. Και σήμερα, όλα δείχνουν ότι ο κόσμος εισέρχεται σε μια νέα πολυπολική
εποχή, όπου η ισορροπία θα αντικαταστήσει σταδιακά την ηγεμονία.
Φίλιππος Μπουράτογλου – Ιστορικός ερευνητης – Εκπαιδευτής πολεμικών τεχνών
The post Η Αποσύνθεση της Αμερικανικής Αυτοκρατορίας- Η Επιστροφή των Ιστορικών Εθνών και ο Νέος Αμερικανικός Εμφύλιος appeared first on iskra.
Διαβάστε περισσότερα
Iskra.gr