Στις 16 Αυγούστου του 1974, κάτι λιγότερο από έναν μήνα από την πτώση της χούντας, ο Ανδρέας Παπανδρέου επέστρεφε στην Αθήνα εν μέσω επευφημιών από πολίτες που έβλεπαν στο πρόσωπό του έναν εκκολαπτόμενο ηγέτη της μεταδικτατορικής Ελλάδας.
Πολλοί θεωρούσαν -και μάλιστα τον πίεζαν- ότι θα ηγηθεί της προδικτατορικής Ενωσης Κέντρου (Γιάννης Αλευράς, Γιάννης Χαραλαμπόπουλος κ.ά.). Ομως ο Ανδρέας είχε λάβει τις αποφάσεις του πριν επαναπατριστεί. Θα ίδρυε ένα νέο κόμμα, μια νέα πολιτική παράταξη με ριζοσπαστικές θέσεις και σοσιαλιστικό προσανατολισμό. Αλλωστε, υπήρχε η πολιτική μαγιά του ΠΑΚ. Αλλά εκτός αυτού, με τη διορατικότητα που τον χαρακτήριζε, ο Παπανδρέου είχε αστραπιαία αντιληφθεί ότι η εποχή απαιτούσε τη δημιουργία ενός φορέα εντελώς καινούργιου αντί να κληρονομήσει την προίκα ενός κόμματος της κατεστημένης πολιτικής τάξης. Εβαλε λοιπόν άμεσα μπροστά το σχέδιό του χωρίς καμιά χρονοτριβή και το υλοποίησε μέσα σε 18 ημέρες.
Κοινη αποδοχή
Στις 3 Σεπτεμβρίου, μια ημερομηνία με ισχυρό ιστορικό συμβολισμό που επελέγη συνειδητά και σκόπιμα και ήταν κοινής αποδοχής, δόθηκε στη δημοσιότητα η εμβληματική διακήρυξη-γενέθλιος πράξη του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος. Μετά την παρουσίαση μοιράστηκε σε μορφή ενός μικρού πράσινου βιβλίου που είχε τυπωθεί με άκρα μυστικότητα και σε συνθήκες εχεμύθειας.
Mετεξέλιξη
Ο Κώστας Λαλιώτης, ιδρυτικό μέλος του ΠΑΣΟΚ, με ενεργό συμμετοχή στις διεργασίες εκείνης της περιόδου, σε άρθρο του με τίτλο «Το DNA του ΠΑΣΟΚ» (23/6/2023), αποκαλύπτει: «Στη Μεταπολίτευση του 1974 υπήρχε ένα θεμελιακό ερώτημα. Ο Ανδρέας Παπανδρέου θα δημιουργούσε έναν νέο πολιτικό σχηματισμό, ως φυσική προέκταση της θετικής μετεξέλιξης, της δυναμικής ωρίμανσης, και της ριζοσπαστικής προοπτικής της Κεντροαριστεράς, ή θα συνέχιζε την παράδοση της Ενωσης Κέντρου; Αυτό βεβαίως το ερώτημα είχε απαντηθεί από το 1967 έως το 1974. Δεν μπορούσε να ξανατεθεί το 1974. Ηταν δεδομένη η επιλογή ο Ανδρέας ως χαρισματικός ηγέτης να αναλάβει μία ιστορική πρωτοβουλία, να δημιουργήσει ένα νέο πολιτικό σχηματισμό, που θα έδινε μια σύγχρονη έκφραση, έναν ιδεολογικό και πολιτικό ριζοσπαστισμό στη Δημοκρατική – Προοδευτική Παράταξη, στην ευρύτατη Κεντρο-Αριστερά, στη σύγχρονη αμφισβητησιακή Νέα Αριστερά, στον Ευρωπαϊκό Δημοκρατικό Σοσιαλισμό και Ουμανισμό. Αυτό και συνέβη. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, το ΠΑΣΟΚ με την Ιδρυτική του Διακήρυξη στις 3 του Σεπτέμβρη το 1974 προέκυψε με όρους αυτο-οργάνωσης ως ένας λαογέννητος πολιτικός φορέας».
Οι διεργασίες μέχρι τα αποκαλυπτήρια στο ξενοδοχείο «King Palace» ήταν κάτι παραπάνω από πυκνές και έντονες, ενώ το σύντομο χρονικό διάστημα που είχε ο Ανδρέας και όσοι είχαν επιφορτιστεί με τη συγγραφή της διακήρυξης έκανε τις ζωηρές -ενίοτε και εκρηκτικές- συναντήσεις τους καθημερινές και πολύωρες. Συνήθως γίνονταν στο Καστρί ή σε διπλανό ξενοδοχείο όπου υπήρχε εμπιστοσύνη. Προκειμένου να ξεπεραστούν οι αντιπαραθέσεις, συγκροτήθηκε μια μικρότερη ομάδα για την τελική επεξεργασία, στην οποία μεταξύ άλλων συμμετείχαν οι Κώστας Σημίτης από το ΠΑΚ Εξωτερικού, Τάκης Τουλούπας από το ΠΑΚ Εσωτερικού και οι Κώστας Λαλιώτης και Θανάσης Τσούρας από τη νεολαία.
Οπως σημειώνει ο καθηγητής Μιχάλης Σπουρδαλάκης («Ο Ανδρέας Παπανδρέου και η εποχή του», Ελληνικά Γράμματα), «το κείμενο αυτό ήταν αποτέλεσμα πολυετών διαβουλεύσεων και επεξεργασιών στο εκτός Ελλάδας ΠΑΚ. Αυτό ακριβώς το κείμενο αποτελεί τη βάση των συζητήσεων ανάμεσα σε μικρό αριθμό στελεχών του ΠΑΚ που μαζί με τον Ανδρέα μετατρέπουν εκείνο το κείμενο σε σχέδιο διακήρυξης. Στις σχετικές συναντήσεις ο Ανδρέας συμμετέχει ανελλιπώς, ενώ παράλληλα υιοθετεί πολιτική “ανοικτών θυρών” απέναντι σε πολιτικά στελέχη που επιθυμούν να τον συναντήσουν και ίσως να συνδεθούν με τις διεργασίες συγκρότησης του νέου φορέα».
Η επιλογή των συμβόλων και του ονόματος του Κινήματος
Σε ό,τι αφορά το όνομα, ακούστηκαν διάφορες προτάσεις. Ο Κώστας Σημίτης, στο βιβλίο του «Δρόμοι ζωής», εκδόσεις Πόλις, αναφέρει: «Συμφωνήσαμε γρήγορα να τροποποιηθεί η ονομασία του Πανελλήνιου Απελευθερωτικού Κινήματος (ΠΑΚ) σε Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα (ΠΑΣΟΚ). Αντιρρήσεις για τη λέξη “σοσιαλιστικό” εκφράστηκαν από πρώην παράγοντες της Ενωσης Κέντρου. Πολλοί όμως, όπως κι εγώ, ήμασταν της άποψης ότι έπρεπε να δηλωθεί ξεκάθαρα η πολιτική και κοινωνική μας κατεύθυνση». Ο Κώστας Λαλιώτης από την πλευρά του εξηγεί: «Το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα είναι το όνομα μας. Δεν επιλέξαμε τη λέξη πανελλαδικό, αλλά επιλέξαμε τη λέξη πανελλήνιο, για να έχουμε τις αναφορές μας στον ελληνισμό.
Δεν υιοθετήσαμε τη λέξη κόμμα, αλλά Κίνημα. Γιατί θέλαμε να δώσουμε τη δυναμική εξέλιξη ενός ανοιχτού και ελπιδοφόρου ρεύματος που στηρίχτηκε στην αυτοοργάνωση λαϊκών δυνάμεων».
Για έμβλημα του ΠΑΣΟΚ προτιμήθηκε ο ήλιος με τις 9 ακτίνες που ανατέλλει. Στο τραπέζι έπεσαν κι άλλες ιδέες.
Το «τριαντάφυλλο με τη γροθιά» που είχαν τα περισσότερα σοσιαλιστικά και εργατικά κόμματα της Ευρώπης, ένα εικαστικό με την ελληνική σημαία και το ουράνιο τόξο ή ένα αστέρι και άλλες εκδοχές με έμφαση στα πρόσωπα ανθρώπων, ώστε να παραπέμπει στις κοινωνικές αναφορές του ΠΑΣΟΚ. Σύμφωνα με τον Σημίτη, ο ήλιος και ο γραφιστικός σχεδιασμός του ήταν πρόταση ερασιτεχνών, που πήρε την οριστική του μορφή αργότερα.
Τέλος, για το πράσινο χρώμα, επιλέχθηκε ως το χρώμα της ελπίδας, σε μια αντίστιξη ανάμεσα στο μπλε της Δεξιάς και το κόκκινο της παραδοσιακής Αριστεράς. Υπήρξαν πάντως ορισμένες ενστάσεις ως προς τη «φαινομενική» αναντιστοιχία ανάμεσα στις πορτοκαλί και τις πράσινες αποχρώσεις.
«Ομως μέσα από τη συμβολική συσχέτιση με τον Ηλιο της ΕΠΟΝ, ξεπεράστηκαν αμέσως οι όποιες αμφιβολίες», επισημαίνει ο Λαλιώτης, ο οποίος στο βιβλίο του «Η πυξίδα», εκδόσεις Λιβάνη, χαρακτηρίζει την ιδρυτική διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ της 3ης Σεπτέμβρη μια από τις περίφημες οριακές στιγμές στην πολιτική ζωή. «Δεν υποταχθήκαμε στις πρόσκαιρες ανάγκες και τους περιορισμούς εκείνων των ημερών. Συνειδητά ξεπεράσαμε τα όρια της συγκυρίας. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι όλοι μιλούν και θα μιλούν με δικαιολογημένο θαυμασμό γι’ αυτό το ορόσημο», καταλήγει.
Διαβάστε περισσότερα