Το βιβλίο «Τέμπη: Κατηγορώ – Από την Τραγωδία στη Λύτρωση» αποτελεί μια τεκμηριωμένη διερεύνηση των γεγονότων, των παραλείψεων και των ευθυνών που συνδέονται με την τραγωδία των Τεμπών και, συγχρόνως, μια ψυχοκοινωνική προσέγγιση του ατομικού πένθους και του συλλογικού τραύματος που άφησε πίσω της.
Μέσα από νομικά κείμενα, πρωτογενή τεκμήρια και ψυχοκοινωνική ανάλυση, επιχειρείται η συνάντηση δύο διαφορετικών αλλά οργανικά συμπληρωματικών οπτικών: της νομικής, θεσμικής και πολιτικής διερεύνησης και της ανθρώπινης διάστασης της απώλειας, του πένθους και του τραύματος, με γνώμονα την ατομική και συλλογική Λύτρωση.
Με αφορμή το βιβλίο, η εκ των συγγραφέων, ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια, Ελισάβετ Μπαρμπαλιού μάς μιλά για το πένθος των συγγενών, το συλλογικό τραύμα, την ευθύνη της κοινωνίας και τη συνεργασία της με τον σύζυγό της, Λουκά Αποστολίδη, νομικό και συνήγορο πληγέντων του δυστυχήματος των Τεμπών.
Το βιβλίο θα παρουσιαστεί στη Λάρισα, την Δευτέρα 19/10.
-Κυρία Μπαρμπαλιού, το βιβλίο αυτό μοιάζει να γεννήθηκε μέσα από έναν διάλογο δύο διαφορετικών κόσμων: του δικαίου και της ψυχοθεραπείας. Πώς βιώσατε αυτή τη συνεργασία;
Ηταν μια συνεργασία συγκινητική και απαιτητική ταυτόχρονα. Ο Λουκάς, ως άνθρωπος της δικαιοσύνης, αναζητούσε το θεσμικό ίχνος: τις συμβάσεις, τις παραλείψεις, τις ευθύνες, τη λογοδοσία.
Από πλευράς μου, εστίασα στο ανθρώπινο: στην εμπειρία της απώλειας, στη συνήχηση του τραύματος των οικογενειών με την κοινωνία και το συλλογικό τραύμα. Με ενδιέφερε να γίνει κατανοητό και αξιοποιήσιμο, λειτουργικά και κοινωνικά, το γεγονός ότι το τραύμα των Τεμπών δεν αφορά αποκλειστικά τη στιγμή της σύγκρουσης, αλλά εκτείνεται στο πριν και στο μετά το συμβάν. Αφορά τις οικογένειες που άλλαξαν για πάντα, τους επιζώντες και τους γονείς που κουβαλούν ένα αδιανόητο φορτίο αλλά και μια κοινωνία που ξανασυναντά παλιά και βαθιά διαγενεακά της ελλείμματα: απουσία προστασίας, εμπιστοσύνης, ανάληψης ευθύνης αλλά και λειτουργικής σχέσης ανάμεσα στους αντίθετους πόλους της πραγματικότητάς μας. Η συνεργασία μας λειτούργησε σαν διάλογος ανάμεσα στο δίκαιο και στο τραύμα, στη δημόσια ευθύνη και στην ιδιωτική οδύνη και έτσι οι δύο οπτικές συμπληρώθηκαν!
Η συνάντηση αυτή είχε ουσία, γιατί τα Τέμπη είναι ταυτόχρονα αίτημα δικαιοσύνης και αποτύπωμα ψυχής. Δεν ήταν, ωστόσο, πάντοτε ανέφελη. Πολλές φορές τον κούρασα με την αργή επεξεργασία των νοημάτων και με τις εμβαθύνσεις στα συμβολικά επίπεδα και άλλοτε εκείνος με δοκίμασε με την ταχύτητα και την απολυτότητα της δικανικής και θεσμικής του λογικής.
Εύκολο δεν ήταν! Απέφερε όμως καρπούς και θεωρούμε ότι ανέδειξε, παράλληλα, ένα από τα πιο ουσιαστικά μηνύματα του βιβλίου: πως για μια Κοινωνία Διορθωτικών Εμπειριών είναι απαραίτητη η οικοδόμηση της γέφυρας του «Μαζί» που θα ενώσει τις φαινομενικά αντίθετες οπτικές, γεννώντας θεσμούς που αφουγκράζονται το ανθρώπινο αίτημα.
-Μέσα στο βιβλίο μιλάτε για «αναγνώριση» του πένθους. Τι σημαίνει αυτό για έναν άνθρωπο που έχει τραυματιστεί ψυχικά;
Η αναγνώριση είναι το να πεις στον άνθρωπο που υποφέρει ή και στον εαυτό σου: «Καταλαβαίνω αυτό που ζεις. Νιώθω το βάρος σου. Δεν είσαι αδύναμος, επειδή δεν μπορείς να επιστρέψεις στην προηγούμενη ζωή σου σαν να μη συνέβη τίποτα». Αποτελεί το πρώτο βήμα της φροντίδας, καθώς βοηθά τον πενθούντα να συνειδητοποιήσει πως η δυσκολία να «συνέλθει» δεν αποτελεί αδυναμία, ανοίγοντας τον δρόμο για την επεξεργασία της απώλειας και τη σταδιακή επανασύνδεση με τη ζωή.
Η κοινωνία και η οικογένεια, πολλές φορές, ζητούν από τον άνθρωπο που πενθεί να επανέλθει γρήγορα. Να χαμογελάσει, ξανά, και να επιστρέψει στις υποχρεώσεις του. Το τραύμα όμως έχει τον δικό του χρόνο. Το σώμα και ο ψυχισμός παλεύουν να επιβιώσουν. Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας είναι μια πράξη βαθιάς ανθρωπιάς και ενσυναίσθησης.
-Πώς αντιλαμβάνεστε τον θυμό των συγγενών και της κοινωνίας; Είναι εμπόδιο στην επούλωση ή μέρος της;
Ο θυμός, σε τέτοιες περιπτώσεις, είναι η φωνή της πληγής. Η ψυχική και ηθική αντίδραση απέναντι σε κάτι που βιώθηκε ως άδικο, βίαιο, ανεπανόρθωτο.
Στο πένθος, ο θυμός είναι ένα από τα στάδια της επεξεργασίας που επικαλύπτει μια πληθώρα συναισθημάτων. Στα Τέμπη αποκτά και κοινωνική διάσταση, διότι συνδέεται με την ανάγκη απόδοσης ευθυνών, λογοδοσίας και αποκατάστασης της αλήθειας. Οταν ο θυμός δεν εκτρέπεται σε καταστροφή και δεν προκαλεί διάσπαση, αλλά μετατρέπεται σε αίτημα δικαιοσύνης, μνήμης και θεσμικής αλλαγής, τότε μπορεί να μετουσιωθεί ακόμα και σε δύναμη μετασχηματισμού.
-Γιατί τα Τέμπη αποτελούν, κατά τη γνώμη σας, ένα ευρύτερο ψυχοκοινωνικό φαινόμενο και ποιος ο ρόλος της κοινωνίας;
Διότι, πέρα από τις απώλειες, τα Τέμπη αφορούν το συλλογικό ρήγμα που προκλήθηκε στην εμπιστοσύνη των ανθρώπων προς την ασφάλεια, το κράτος, τους θεσμούς και την ίδια την καθημερινότητά τους.
Οταν ένας άνθρωπος μπαίνει σε ένα τρένο, δεν σκέφτεται ότι θέτει τη ζωή του σε κίνδυνο. Υπάρχει μια άρρητη, εσωτερικευμένη «συμφωνία εμπιστοσύνης» ότι το κράτος και οι μηχανισμοί του θα έχουν φροντίσει για τα στοιχειώδη και την ασφάλειά του.
Οταν η «συμφωνία» διαρρηγνύεται, το τραύμα ξεπερνά το ατομικό επίπεδο. Αγγίζει οικογένειες, κοινότητες αλλά και τη συλλογική συνείδηση, η οποία, διαγενεακά σε αυτόν τον τόπο, έχει βιώσει τον ξεριζωμό, την ανασφάλεια, την απώλεια και την απουσία.
Η κοινωνία χρειάζεται, πρώτιστα, να αντέξει να κοιτάξει κατάματα το τραύμα και να το αφουγκραστεί· να μην το αφήσει να γίνει ένα ακόμα κεφάλαιο λήθης. Τα συλλογικά τραύματα ζητούν συλλογική επεξεργασία.
Αυτό σημαίνει μνήμη, τελετουργίες, δημόσιο λόγο, συμπαράσταση, θεσμική σοβαρότητα, δικαιοσύνη και παιδεία ευθύνης. Το Τραύμα των Τεμπών μάς αφορά όλους.
-Μπορεί ένα τόσο βαθύ τραύμα να μετασχηματιστεί, όπως σημειώνετε στο βιβλίο;
Μπορεί, αλλά όχι αυτόματα, με ευχές και βιαστικές εκκλήσεις να «πάμε παρακάτω». Χρειάζεται επανατοποθέτηση και επαναπροσδιορισμό.
Σε ψυχοθεραπευτικό επίπεδο, γνωρίζουμε ότι ένα τραύμα, που βρίσκει χώρο, λόγο και ασφαλείς σχέσεις, μπορεί σταδιακά να ενταχθεί λειτουργικά στην ιστορία του ανθρώπου χωρίς να τον πνίγει. Σε πολιτειακό επίπεδο, κάτι ανάλογο ισχύει και για την κοινωνία. Αν τα Τέμπη οδηγήσουν σε ουσιαστική επίγνωση, σε ανάληψη ευθύνης και σε αλλαγές που προστατεύουν τη ζωή, τότε η πληγή μπορεί να γίνει διδαχή και αφορμή εξέλιξης.
Χρειάζεται να θυμόμαστε πως πίσω από κάθε δημόσια υπόθεση, πίσω από κάθε δικαστική διαδικασία, πίσω από κάθε αριθμό θυμάτων, υπάρχουν πρόσωπα, οικογένειες, σώματα, μνήμες, σχέσεις που διαλύθηκαν ή άλλαξαν για πάντα.
Η συμπαράσταση άλλωστε είναι στάση ζωής και σε ευρύτερο επίπεδο είναι η απόφαση μιας κοινωνίας να μη στρέψει το βλέμμα αλλού. Τα Τέμπη μάς καλούν να πενθήσουμε, να θυμηθούμε, να αναλάβουμε ευθύνη και να γίνουμε, ως άνθρωποι και ως πολιτεία, πιο ολοκληρωμένοι, πιο ισορροπημένοι και πιο ώριμοι απέναντι στη ζωή.
Το βιβλίο «Τέμπη: Κατηγορώ – Από την Τραγωδία στη Λύτρωση» θα παρουσιαστεί στη Λάρισα, την Δευτέρα 19 Οκτωβρίου 2026, ώρα 19.00μμ στο Δημοτικό Ωδείο Λάρισας, Ολύμπου 1, πλατεία Λαού