Στη Γαλλία, οι κινητοποιήσεις για τη δημόσια εκπαίδευση έχουν εξελιχθεί σε ευρεία κοινωνική διαμαρτυρία για την ακρίβεια, τους μισθούς και τις δημόσιες υπηρεσίες. Στην Ισπανία, το δικαίωμα στη στέγη βρίσκεται στο επίκεντρο. Στην Ιταλία, στο Βέλγιο και στην Πορτογαλία, η εκπαιδευτική υποχρηματοδότηση, η επιδείνωση των συνθηκών ζωής και οι οικονομικές πιέσεις κινητοποιούν ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Στη Χιλή, τη Βραζιλία και την Ινδία, καταγράφονται νεανικές κινητοποιήσεις με διαφορετικές αφετηρίες, από την εκπαίδευση και τη δημοκρατική λογοδοσία μέχρι την αντίθεση στην Ακροδεξιά. Στη Σερβία, το φοιτητικό κίνημα διατηρεί επί σχεδόν δύο χρόνια μια δυναμική αμφισβήτηση της διαφθοράς της πολιτικής εξουσίας. Στο Μαρόκο, στη Μαδαγασκάρη και στην Ινδονησία, οι πρόσφατες μεγάλες κινητοποιήσεις ανέδειξαν επίσης μια νέα γενιά που δεν αποδέχεται τη φτώχεια, την ανισότητα και την πολιτική αυθαιρεσία ως φυσική κατάσταση.
Οι εθνικές συνθήκες διαφέρουν σημαντικά. Υπάρχει όμως μια κοινή κοινωνική εμπειρία που ορίζει αυτόν τον διεθνή κύκλο διαμαρτυρίας που εξελίσσεται. Στον πυρήνα του βρίσκεται η διάψευση της υπόσχεσης για καλύτερη ζωή. Για δεκαετίες η νεοφιλελεύθερη αναδιάρθρωση παρουσίασε την αγορά, τον ανταγωνισμό και την ατομική ευθύνη ως προϋποθέσεις κοινωνικής ευημερίας. Η εκπαίδευση θα εξασφάλιζε αριστεία, η εργασία οικονομική ανεξαρτησία, η ανάπτυξη ευκαιρίες για όλους. Σήμερα, για μεγάλα τμήματα της νεότερης γενιάς αυτή η υπόσχεση έχει καταρρεύσει.
Το πτυχίο δεν εξασφαλίζει αξιοπρεπή εργασία. Ο μισθός δεν εξασφαλίζει κατοικία. Η εργασία δεν προστατεύει από τη φτώχεια. Η οικογενειακή υποστήριξη που σε κάποιες χώρες αναπλήρωνε τις ανεπάρκειες του κοινωνικού κράτους εξαντλείται κάτω από το βάρος της ακρίβειας, της στεγαστικής κρίσης και της γενικευμένης ανασφάλειας.
Το πρόβλημα επομένως δεν είναι μια προσωρινή οικονομική δυσκολία. Είναι μια βαθύτερη κρίση των όρων κοινωνικής αναπαραγωγής. Η νεοφιλελεύθερη πολιτική δεν περιορίζεται στη συμπίεση των μισθών και στην απορρύθμιση της εργασίας. Συρρικνώνει συστηματικά το πεδίο των δημόσιων αγαθών. Η εκπαίδευση υποχρηματοδοτείται και εμπορευματοποιείται. Η υγεία αντιμετωπίζεται ως πεδίο ιδιωτικής κερδοφορίας. Η κατοικία μετατρέπεται από κοινωνικό δικαίωμα σε επενδυτικό προϊόν. Οι δημόσιες υποδομές και υπηρεσίες ορίζονται από τους δημοσιονομικούς περιορισμούς. Αυτό που άλλοτε αποτελούσε κοινωνικό δικαίωμα έχει μετατραπεί σε ατομική δαπάνη. Το αποτέλεσμα είναι μια διπλή πίεση στα λαϊκά νοικοκυριά. Η μία όψη είναι η στασιμότητα ή η ανεπαρκής αύξηση των πραγματικών εισοδημάτων. Η άλλη η συνεχής αύξηση του κόστους πρόσβασης στα βασικά αγαθά της ζωής.
«Τα κόμματα, ακόμη και εκείνα που ιστορικά συνδέθηκαν με τις εργαζόμενες τάξεις, είναι σήμερα αδύναμα να οργανώσουν και να εκφράσουν τις νέες κοινωνικές αντιθέσεις»
Δεν είναι επομένως τυχαίο ότι ο κύκλος των κοινωνικών κινητοποιήσεων έχει ως κεντρικά αιτήματα το σχολείο, το πανεπιστήμιο, το νοσοκομείο, τη στέγη και το εισόδημα που θέτουν, αντικειμενικά, το ερώτημα ποιος αποφασίζει για την κατανομή του κοινωνικού πλούτου και ποιες ανάγκες οφείλει να υπηρετεί η οικονομία.
Μια άλλη διάσταση του νέου κινητοποιητικού κύκλου είναι ότι η νέα γενιά πολιτικοποιείται σε εποχή βαθιάς κρίσης της παραδοσιακής πολιτικής αντιπροσώπευσης. Τα κόμματα, ακόμη και εκείνα που ιστορικά συνδέθηκαν με τις εργαζόμενες τάξεις, είναι σήμερα αδύναμα να οργανώσουν και να εκφράσουν τις νέες κοινωνικές αντιθέσεις. Τα πιο μετριοπαθή από αυτά μάλιστα έχουν χαθεί στη δίνη του «μεσαίου χώρου» και της σύγχρονης διακυβέρνησης.
Η απομάκρυνση από τους κομματικούς θεσμούς δεν συνεπάγεται, ωστόσο, αποπολιτικοποίηση. Αντίθετα, μπορεί να συνυπάρχει με έντονη συλλογική δράση, με νέες μορφές οργάνωσης, με συνελεύσεις, κοινωνικά δίκτυα και πρωτοβουλίες βάσης. Πρόκειται για σημαντική αντίφαση της εποχής: η κρίση της πολιτικής αντιπροσώπευσης συνυπάρχει με την αναζωπύρωση της κοινωνικής αμφισβήτησης.
Μια τρίτη, τέλος, διάσταση αυτού του διεθνούς κύκλου διαμαρτυρίας είναι ότι η κοινωνική οργή δεν εκφράζεται πάντοτε μέσα από συγκροτημένα αιτήματα και οργανωμένες μορφές πολιτικής δράσης. Μπορεί να εκδηλώνεται αποσπασματικά, αντιφατικά, ακόμη και «καταστροφικά». Η κυρίαρχη πολιτική και επικοινωνιακή διαχείριση απομονώνει αυτές τις εκδηλώσεις από τις κοινωνικές συνθήκες που τις περιβάλλουν, μετατρέποντας ένα πρόβλημα κοινωνικής ανισότητας και πολιτικής αντιπροσώπευσης σε πρόβλημα ασφάλειας και δημόσιας τάξης. Οπως όμως ισχύει πάντα, η καταδίκη μιας πράξης δεν συνιστά ερμηνεία της. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνον πώς αντιμετωπίζεται η κοινωνική οργή, αλλά γιατί παράγεται, γιατί συσσωρεύεται και γιατί η πλειονότητα της κοινωνίας δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τον εαυτό της στους υπάρχοντες πολιτικούς θεσμούς.
Ασφαλώς, η εκτεταμένη κοινωνική δυσαρέσκεια δεν οδηγεί αυτομάτως σε ριζοσπαστική πολιτική συνείδηση. Η κοινωνική ανασφάλεια μπορεί να τροφοδοτήσει χειραφετητικές διεκδικήσεις, αλλά και αντιδραστικές πολιτικές απαντήσεις. Ωστόσο, η αντικειμενική κατεύθυνση των αιτημάτων σε όλο τον κόσμο αναδεικνύει την κοινωνική απομόνωση του νεοφιλελεύθερου υποδείγματος: δημόσια δωρεάν εκπαίδευση, καθολική υγειονομική περίθαλψη, κοινωνική κατοικία, σταθερή εργασία και αξιοπρεπείς μισθοί αμφισβητούν τον πυρήνα της εμπορευματοποίησης της κοινωνικής ζωής.
Το αίτημα της ανατροπής του νεοφιλελευθερισμού αναδύεται ως πολιτική δυνατότητα μέσα από την ίδια την υφή των κοινωνικών διεκδικήσεων. Γιατί αυτό που διακυβεύεται δεν είναι απλώς το μέλλον μιας γενιάς, αλλά το ίδιο το υπόδειγμα οργάνωσης της κοινωνίας. Και ίσως το σημαντικότερο μήνυμα αυτών των ημερών είναι ότι αμφισβητείται στην πράξη αυτό που για τρεις δεκαετίες παρουσιάζεται ως αδιαπραγμάτευτο, ότι δηλαδή δεν υπάρχει εναλλακτική λύση και όλες οι επιλογές εξαντλούνται μέσα στον χώρο που αφήνει η νεοφιλελεύθερη διακυβέρνηση.
*Επ. καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης – πρόεδρος του Ινστιτούτου Ν. Πουλαντζάς
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr