«La beauté est dans la rue». Η ομορφιά βρίσκεται στον δρόμο. Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί πριν από μερικές εβδομάδες ότι το ξεχασμένο σύνθημα του Γαλλικού Μάη θα εμφανιζόταν σε ένα μεγάλο πανό μπροστά στη Βουλή, στην πανεκπαιδευτική διαδήλωση της 21ης Οκτωβρίου. Στα Προπύλαια, μαθητές του Μουσικού Σχολείου Ιλίου τραγουδούσαν την Τετάρτη τη «Διεθνή» και το «Bella Ciao», στέλνοντας μήνυμα αλληλεγγύης στους Γάλλους συνομηλίκους τους. Την ίδια μέρα στη Ρεπιμπλίκ στο Παρίσι μερικά 14χρονα παιδιά κρατούσαν χαρτόνια που έγραφαν: «Η γιαγιά μου το 1968, εγώ το 2026».
Oχι, δεν έχουμε γυρίσει στο 1968. Από τα σχολεία της Αθήνας μέχρι τα εργατικά προάστια και το κέντρο του Παρισιού, τις κινητοποιήσεις των ενοικιαστών στην Ιβηρική Χερσόνησο, τις φοιτητικές συνελεύσεις της Σερβίας και τις αντικυβερνητικές διαδηλώσεις στην Αλβανία, οι νεανικές διαμαρτυρίες αυτού του φθινοπώρου έχουν διαφορετικές αφετηρίες, αλλά το ίδιο ταξικό πρόσημο: ακριβή στέγη, επισφαλής εργασία, ανισότητες στην εκπαίδευση, αδυναμία οικονομικής ανεξαρτησίας.
«Η παρουσίαση των διαδηλώσεων ως μιας ενιαίας, βίαιης ευρωπαϊκής εξέγερσης παραβλέπει τις διαφορετικές αιτίες και κοινωνικές συνθέσεις τους, ενώ οι εικόνες επεισοδίων μπορούν να αξιοποιηθούν πολιτικά για την καλλιέργεια φόβου. Τα αίτια που πυροδότησαν τις διαμαρτυρίες σίγουρα διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Ομως το να απορρίπτουμε την ιδέα μιας ενιαίας ευρωπαϊκής εξέγερσης της νεολαίας δεν σημαίνει ότι αρνούμαστε την ύπαρξη ενός κοινού γενεαλογικού άγχους. Η στέγαση γίνεται ολοένα και πιο απρόσιτη, οι δημόσιες υπηρεσίες βρίσκονται υπό πίεση και η μετάβαση σε μια σταθερή απασχόληση είναι αβέβαιη», αναφέρει σε άρθρο του στον Guardian ο Ιταλός καθηγητής Ευρωπαϊκού Δικαίου στο HEC Paris, κάτοχος της έδρας Ζαν Μονέ, Αλμπέρτο Αλεμάνο.
Τι δείχνουν οι έρευνες
Θυμίζει ότι, σύμφωνα με τη Eurostat, οι τιμές των κατοικιών στην Ε.Ε. αυξήθηκαν κατά 55,4% και τα ενοίκια κατά 26,7% μεταξύ του 2010 και του τέταρτου τριμήνου του 2024. Επιπλέον, η έρευνα Young Europe του Ιδρύματος TUI του 2026 διαπίστωσε ότι το 52% των νέων ηλικίας 16-26 ετών σε επτά ευρωπαϊκές χώρες ανέμεναν να ζήσουν σε χειρότερες συνθήκες από τους γονείς τους (Γερμανία, Γαλλία, Πολωνία Ισπανία, Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ελλάδα), σε σύγκριση με μόλις το 25% που ανέμεναν να ζήσουν καλύτερα. Είναι εντυπωσιακό ότι η μέτρηση αφορά τις 6 μεγαλύτερες οικονομίες της Ευρώπης και… τη χώρα μας. Η αίσθηση ότι το μέλλον στενεύει και ότι οι διαδοχικές κρίσεις έχουν πάψει να μοιάζουν με προσωρινές εξαιρέσεις είχε αποτυπωθεί στις έρευνες πολύ πριν εμφανιστούν οι φετινές διαδηλώσεις της Gen Z και της Γενιάς Alpha.
Η γενιά που διέψευσε τα στερεότυπα
Για χρόνια, η Gen Z περιγραφόταν ως η γενιά της οθόνης: διαρκώς συνδεδεμένη, κοινωνικά απομονωμένη, περισσότερο πρόθυμη να εκφράσει την αγανάκτησή της στο διαδίκτυο παρά να αναλάβει το κόστος της συλλογικής δράσης. Η πολιτική της στάση περιστρεφόταν συχνά γύρω από τη δυσπιστία απέναντι στα κόμματα, την αποχή και την υποχώρηση των παραδοσιακών μορφών συμμετοχής, τη μονομερή ευαισθησία της για τα έμφυλα ζητήματα ταυτόχρονα με μια απουσία ταξικής αντίληψης. Και τώρα είναι αυτή η γενιά που επαναφέρει σε διαφορετικές χώρες τη βιοποριστική ατζέντα και πιο παραδοσιακά, ταξικού χαρακτήρα ζητήματα, απαιτώντας πρακτικές λύσεις.
Ο Βέλγος πολιτικός ιστορικός Αντον Γιέγκερ χρησιμοποιεί τον όρο «υπερπολιτική» (Hyperpolitics) για να περιγράψει αυτήν την εποχή κατά την οποία η πολιτικοποίηση εντείνεται, ενώ τα κόμματα, τα συνδικάτα και οι παραδοσιακές συλλογικές οργανώσεις χάνουν μεγάλο μέρος της επιρροής τους. Η πολιτική επανέρχεται δυναμικά στη δημόσια ζωή, αλλά η συμμετοχή δεν περνά απαραίτητα μέσα από τους θεσμούς που κάποτε οργάνωναν τη μαζική δράση. Η αντίφαση αυτή διακρίνεται και στις σημερινές νεανικές κινητοποιήσεις, παρότι οι οργανωτικές τους αφετηρίες διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα.
«Αυτό που παρατηρούμε είναι ότι οι νέοι συσπειρώνονται γύρω από ένα συγκεκριμένο αίτημα και όχι γύρω από ένα πολιτικό κόμμα ή μια ιδεολογία», λέει ο Ισπανός πολιτικός αναλυτής Χαβιέρ Καρμπονέλ. Στη Μαδρίτη, στο Πόρτο, στη Λισαβόνα και στην Αθήνα, το αίτημα μπορεί να είναι η μείωση των ενοικίων, στα γαλλικά Λύκεια η πρόσληψη εκπαιδευτικών, στη Σερβία η λογοδοσία για ένα πολύνεκρο δυστύχημα, στο Βέλγιο η αντίδραση στη λιτότητα σε συνδυασμό με εκπαιδευτικά ζητήματα.
Αυτό που καταγράφεται στις διαφορετικές ευρωπαϊκές κινητοποιήσεις είναι πως η συμμετοχή δεν προϋποθέτει κομματική ένταξη ή συμφωνία σε ένα συνολικό πολιτικό πρόγραμμα. Ανθρωποι με διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες μπορούν να βρεθούν στην ίδια διαδήλωση, χωρίς οι διαφορές τους να εξαφανίζονται. Ο Καρμπονέλ επισημαίνει πάντως και την αδυναμία που συνοδεύει αυτή τη μορφή συσπείρωσης, σημειώνοντας πως «χωρίς σταθερές οργανωτικές δομές, η μαζικότητα δύσκολα μετατρέπεται σε διάρκεια, δυνατότητα διαπραγμάτευσης και πολιτική επιρροή».
«Τα προβλήματα υπάρχουν ήδη, αλλά χρειάζονται οργανώσεις και άνθρωποι με αγωνιστική δράση για να μετατραπεί αυτή η λανθάνουσα κατάσταση σε κοινωνικό κίνημα», προσθέτει ο Ισπανός διαδηλωτής Κάρλος Μορένο. Είναι 31 ετών, μέλος της οργάνωσης Ecologistas en Acción εδώ και τέσσερα χρόνια. Υπογραμμίζει ότι η συγκρότηση ενός κινήματος απαιτεί χρόνια προεργασίας: να αναδειχθεί ένα πρόβλημα, να καλλιεργηθεί συλλογική συνείδηση και να κατανοήσουν όσοι πλήττονται ότι δεν είναι μόνοι.
Κοινή αισθητική, άμεσα αντανακλαστικά
Οι εικόνες, τα συνθήματα και οι μουσικές αναφορές των νεαρών διαδηλωτών κυκλοφορούν πλέον με αστραπιαία ταχύτητα από χώρα σε χώρα. Η πολιτική γλώσσα των νέων περιλαμβάνει memes, ειρωνεία και κώδικες που συχνά γεννιούνται στο διαδίκτυο πριν εμφανιστούν σε πανό και πλατείες. Παλιά επαναστατικά τραγούδια συνυπάρχουν με αναφορές στην ποπ κουλτούρα, σε σειρές, βιντεοπαιχνίδια και χαρακτήρες anime. Αυτή η κοινή αισθητική επιτρέπει σε νέους από διαφορετικές χώρες να αναγνωρίζουν ο ένας τα συνθήματα του άλλου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τα κινήματά τους έχουν κοινή οργάνωση.
Χαρακτηριστική είναι η ιστορία ενός προπαγανδιστικού μηνύματος που κυκλοφόρησε στο Snapchat, με αποστολέα κάποιον «Mamadou», προς οργανωτή των μαθητικών κινητοποιήσεων στη Γαλλία. Γραμμένο σε μια αδέξια απομίμηση αραβογαλλικής αργκό, καλούσε σε βίαια επεισόδια. Οι μαθητές το αντιμετώπισαν αμέσως ως ύποπτη απόπειρα διείσδυσης στις ομάδες τους και το γελοιοποίησαν. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, η προέλευσή του εντοπίστηκε σε αστυνομικό γραφείο στην Εξ-αν-Προβάνς. Η αλλόκοτη φράση του μηνύματος «Bismillah, c’est les ténèbres» («Στο όνομα του Αλλάχ, θα γίνει χαμός»), στην ουσία ένα ρατσιστικό ψεύτικο μήνυμα («μπουμερο-fake», όπως έγραψε εύστοχα ο συγγραφέας Μάκης Μαλαφέκας), απέκτησε τη δική του ζωή. Εγινε meme, γράφτηκε σε πανό και τοίχους, πέρασε σε διαδηλώσεις άλλων χωρών και έφτασε να χρησιμοποιηθεί ακόμη και από την Γκρέτα Τούνμπεργκ. Οι διαδηλωτές οικειοποιήθηκαν ειρωνικά ένα μήνυμα που τους παρουσίαζε σαν έτοιμους για τυφλή βία και το μετέτρεψαν σε σύνθημα χλευασμού της εξουσίας. Κατέληξε σύνθημα του κινήματος από την ανάποδη, εμφανίστηκε σε πλακάτ και πέρασε ακόμη και σε διαδηλώσεις στο Βέλγιο και στην Ιταλία.
Από τη συγκινητική συμμετοχή των νέων στο πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο της Τετάρτης | «ΕΦ.ΣΥΝ.»/ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ
Κοινές προσδοκίες, κοινά αδιέξοδα
Τον Ιανουάριο του 2025, η Ipsos δημοσίευσε μια έρευνα για τους Γάλλους ηλικίας 20-21 ετών, η οποία αποτύπωνε μια ενδιαφέρουσα αντίφαση. Το 70% θεωρούσε τον κόσμο της εργασίας περισσότερο αγχωτικό παρά δημιουργικό. Το ίδιο ποσοστό, όμως, δήλωνε αισιόδοξο για το προσωπικό του επαγγελματικό μέλλον, αν και μόλις το 16% ήταν πολύ αισιόδοξο. Μόλις το 38% πίστευε ότι το σχολείο προσφέρει σε όλους τις ίδιες ευκαιρίες επιτυχίας και το 39% ότι η ανώτατη εκπαίδευση είναι προσβάσιμη σε όλους. Το 82% αναγνώριζε σημαντικές ανισότητες που συνδέονται με την κοινωνική, γεωγραφική, πολιτισμική ή εθνοτική προέλευση, ενώ το 80% θεωρούσε ότι αυτές εμποδίζουν την πρόσβαση στην εργασία. Μόνο το 28% αισθανόταν ότι η φωνή των νέων ακούγεται στη Γαλλία. Η αγοραστική δύναμη ήταν η πρώτη τους ανησυχία, με 38%, ενώ ακολουθούσαν οι κοινωνικές ανισότητες, με 27%. Οι διαφορές ανάμεσα στα φύλα ήταν αξιοσημείωτες: το 34% των νέων γυναικών δήλωνε ότι ανησυχεί για τις κοινωνικές ανισότητες, έναντι 20% των νέων ανδρών.
Στην Ελλάδα, οι αντίστοιχες έρευνες αποτυπώνουν με διαφορετικούς όρους την ίδια αγωνία για το μέλλον. Η απόκτηση ενός πτυχίου δεν εξασφαλίζει απαραίτητα μια δουλειά στο αντικείμενο των σπουδών, ούτε η εργασία αρκεί πάντοτε για την οικονομική ανεξαρτησία. Σύμφωνα με την έρευνα του ΙΝΕ/ΓΣΕΕ και της ALCO, «Νέοι και Εργασία 2025», το 70% των νέων εργαζομένων δηλώνει ότι το εισόδημά του δεν επαρκεί για την κάλυψη βασικών αναγκών, το 62% εξακολουθεί να εξαρτάται οικονομικά από τους γονείς του, το 45% ζει ακόμη με την οικογένειά του και το 38% εργάζεται εκτός του αντικειμένου των σπουδών του.
Η οικονομική πίεση, πάντως, δεν συνεπάγεται πολιτική αδράνεια. Η μελέτη του Ιδρύματος Friedrich Ebert για την ελληνική νεολαία το 2024 έδειξε ότι το 34,5% των νέων ηλικίας 14-29 ετών είχε συμμετάσχει τουλάχιστον μία φορά σε διαδήλωση. Το ποσοστό αυξάνεται με την ηλικία: από 25,7% στις ηλικίες 14-18 ετών σε 35,9% στις ηλικίες 19-24 και 42,8% στις ηλικίες 25-29.
Στη γειτονική Ιταλία, τα στοιχεία δείχνουν επίσης μια γενιά που κάθε άλλο παρά αποκομμένη είναι από τη δημόσια ζωή. Σύμφωνα με το Παρατηρητήριο Νεολαίας του Ινστιτούτου Giuseppe Toniolo, περισσότεροι από επτά στους δέκα νέους ηλικίας 18 έως 34 ετών πιστεύουν ότι η πολιτική μπορεί να βελτιώσει τη ζωή των ανθρώπων. Ωστόσο, περισσότεροι από το 55% θεωρούν ότι οι δυνατότητες συμμετοχής των νεότερων γενεών στην πολιτική είναι περιορισμένες ή ανύπαρκτες.
Η σειρά της Γερμανίας
Η επόμενη δοκιμασία βρίσκεται στη Γερμανία. Η πρωτοβουλία Gen Z steht auf (Η Gen Z σηκώνεται) καλεί σε ταυτόχρονες διαδηλώσεις στις 31 Οκτωβρίου, σε τουλάχιστον 21 πόλεις. Οι διοργανωτές διεκδικούν περισσότερες επενδύσεις στην εκπαίδευση, μέτρα για το κόστος ζωής και δικαιότερη κατανομή των οικονομικών βαρών. Αντιτίθενται επίσης στην επαναφορά της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας, σε μια χώρα της οποίας η οικονομία στρατιωτικοποιήθηκε βίαια τα τελευταία χρόνια. «Τα κοινά μας προβλήματα είναι σημαντικότερα από όσα μας χωρίζουν», αναφέρει η διακήρυξη της πρωτοβουλίας, η οποία αυτοπροσδιορίζεται ως υπερκομματική.
⇒ Διαβάστε όλα τα ρεπορτάζ του προγράμματος Pulse ΕΔΩ.
⇒ Έχετε κάποια ερώτηση, σχόλιο ή πρόταση; Μοιραστείτε τα μαζί μας μέσω της φόρμας του PULSE READER — διαβάζουμε και απαντάμε σε όλα μηνύματα.
⇒ Γίνε μέρος του διαλόγου της Ευρώπης. Οι εμπειρίες και οι ιδέες σου μπορούν να εμπνεύσουν τις επόμενες ιστορίες που θα αφηγηθούμε. Γίνε μέλος της κοινότητας των αναγνωστών του PULSE συμπληρώνοντας αυτή τη σύντομη φόρμα.
● Tο άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE 2, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι: Ana Somavilla (El Confidencial-Ισπανία), Emilie Ewald (Føljeton-Δανία), Francesca Barca (Vox Europe-Γαλλία)
Διαβάστε περισσότερα