Στο βιβλίο «Επιστροφή στη Ρενς», ο Εντουάρ Λουί εξερευνά πώς η γαλλική Ακροδεξιά κατάφερε να διεισδύσει πολιτικά και εκλογικά σε περιοχές της εργατικής τάξης, στις γειτονιές πρώην κομμουνιστών ψηφοφόρων.
Παρατηρεί πώς χύνεται το δηλητήριο του ξενοφοβικού μίσους και τον σταδιακό εκφασισμό του υποκειμένου. Οι ψηφοφόροι του κομμουνιστικού κόμματος έγιναν «εκλογική δεξαμενή» της λεπενικής alt right. Από τον Τραμπ έως τη Μελόνι, από τον Μπαρντελά έως τον Μιλέι και από τον Ορμπαν έως τη Βάιντελ. Ποια είναι η Ακροδεξιά του 2026 και πόσες αισθητικές, πολιτικές, οικονομικές, ηθικές μεταμφιέσεις έχει;
Η ανάλυση των alt right πολιτικών δεν είναι μια μονοδιάστατη διαδικασία. Εάν, μιλώντας για τον ακροδεξιό εξτρεμισμό, σκεφτόμαστε μόνο τα τάγματα εφόδου της Χρυσής Αυγής, τότε πρέπει επειγόντως να αναθεωρήσουμε τα ερμηνευτικά μας εργαλεία για να μη βρισκόμαστε διαρκώς προ δυσάρεστων εκπλήξεων. Η εξέλιξη του πολιτικού λόγου της Ακροδεξιάς μετατοπίζεται και μεταμορφώνεται –όπως και η πολιτική της δράση– ιδιαίτερα σε καιρούς παγκοσμιοποιημένης πληροφορίας.
«Συστημικό κοστούμι» μετά το πογκρόμ!
Διανύοντας την ένατη δεκαετία μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και την ήττα του ναζισμού-φασισμού, η ευρωπαϊκή Ακροδεξιά έχει καταγράψει τουλάχιστον τέσσερα κύματα μεταμορφώσεων. Ο αντικομμουνιστικός αγώνας της πρώτης μεταπολεμικής δεκαετίας δημιούργησε «πρότυπα», «ένδοξες νίκες» κι αφηγήματα που βοήθησαν τους ηττημένους του πολέμου να διατηρήσουν έναν μικρό κύκλο επιρροής. Ο αντισημιτισμός, η απέχθεια στον εκδημοκρατισμό, τα κοινωνικά και φυλετικά στερεότυπα δεν εξαλείφθηκαν (Καρακατσούλη, 2024). Ακολούθησε ο «λαϊκιστικός αντικρατισμός» του δεύτερου κύματος, όταν οι ευρωπαϊκές κοινωνίες άλλαζαν εκ θεμελίων. Η Ακροδεξιά άσκησε κριτική στο κοινωνικό κράτος πρόνοιας και στην πλουραλιστική πολιτική διαδικασία. Παράλληλα, παρουσίασε «ιδεολογική ανανέωση» –σε σχέση με το αιματηρό παρελθόν– και ενέταξε στον λόγο της μεταϋλιστικά διακυβεύματα, όπως η προστασία του περιβάλλοντος ή η άμεση πολιτική συμμετοχή – ατζέντες που είχε αναδείξει αρχικά η φιλελεύθερη Αριστερά της εποχής (Γεωργιάδου, 2019). Στο τρίτο κύμα της, την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα, η ευρωπαϊκή alt right πέρασε από την άμυνα στην επίθεση. Είναι η δεκαετία όπου καταγράφεται μια έντονη, πρώτη προσπάθεια «κανονικοποίησης», κυριαρχίας στο πολιτικό σκηνικό, ιδεολογικής ηγεμονίας. Σήμερα, κατά το τέταρτο κύμα της, η Ακροδεξιά διεκδικεί ρόλο διακυβέρνησης. Οι προγραμματικοί διαχωρισμοί είναι συχνά «θολοί» και οι εθνικιστικές, αυταρχικές θέσεις υιοθετούνται από πολιτικά κόμματα του κατεστημένου (Καρακατσούλη, 2024). Η Ακροδεξιά του 21ου αιώνα δίνει επιθετικές ιδεολογικές μάχες, επιχειρεί την οικειοποίηση του δικαιωματικού λόγου, αφού πρώτα τον «φέρει στα μέτρα της» και τον προσαρμόσει ευκαιριακά στο εκλογικό κοινό που στοχεύει (Βασιλάκη & Σουβλής, 2021).
Πολύ πριν εμφανιστεί ο Ντόναλντ Τραμπ ως υποψήφιος πρόεδρος για τις εκλογές του 2016, η αμερικανική δημόσια σφαίρα γνώρισε τον δημοσιολόγο Μάιλο Γιαννόπουλο (που πλέον έχει απελαθεί στο Ηνωμένο Βασίλειο): ρατσιστής, αντιφεμινιστής, με μίσος για τους μουσουλμάνους. Επιτηδευμένα προκλητική γραφή, καθημερινά διαδικτυακά σχόλια ενός δηλητηριώδους τρολ που αντιλαμβανόταν και μπορούσε να διαχειριστεί τη δύναμη των social media. Ο Μάιλο Γιαννόπουλος, παράλληλα με την ακροδεξιά δράση του, μιλούσε δημόσια και για την gay ταυτότητά του – δημιουργώντας ένα… δυσνόητο πολιτικό προφίλ. «Γκέι ακροδεξιός;» αναρωτιούνταν οι δημοσιογράφοι το μακρινό 2014. Στις προεδρικές τού 2016 υποστήριξε δημόσια και σθεναρά την υποψηφιότητα Τραμπ. Η παγκόσμια Ακροδεξιά μεταμορφώνεται επικοινωνιακά, αισθητικά, ηθικά, πολιτικά, μετά τις τραμπικές προεδρικές θητείες-οδοστρωτήρα και ο Μάιλο Γιαννόπουλος υπήρξε πρώιμη εκδοχή της alt right.
Οι αναπαραστάσεις της Ακροδεξιάς διαφοροποιούνται ανά περίοδο. Η σύγχρονη Ακροδεξιά επιχειρεί να ενσωματώσει –ή να καπηλευτεί– κοινωνικές κατακτήσεις και να τις πλαισιώσει ερμηνευτικά με το δικό της πολιτικό αφήγημα. Εργαλειοποιεί ΛΟΑΤΚΙ+ διεκδικήσεις για να ενισχύσει τη μισαλλόδοξη ρητορική περί «απειλής» των δυτικών ελευθεριών από δυνητικούς μεταναστευτικούς πληθυσμούς. Πρόσφατο παράδειγμα, η ύπουλη συσχέτιση του αγώνα για την Παλαιστίνη με τις ΛΟΑΤΚΙ+ ελευθερίες στη Μέση Ανατολή. Τα έμφυλα θέματα παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον για την παρατήρηση των –καιροσκοπικών– μετατοπίσεων της Ακροδεξιάς.
Επιχειρώντας να σκιαγραφήσουμε το προφίλ του alt right πολιτευτή και ψηφοφόρου, σήμερα, χρειάζεται να καταγράψουμε ψύχραιμα και επιφυλακτικά τις αναπαραστάσεις του παρελθόντος. Η διεθνώς παρατηρούμενη εκλογική άνοδος της Ακροδεξιάς δεν έγινε μόνο από κάποιους βίαιους, κοντοκουρεμένους νεοναζί με τατουάζ σβάστικες. Ο λόγος των ακροδεξιών πολιτικών κομμάτων έχει διαχυθεί σε όλα τα κοινωνικά και οικονομικά στρώματα, επιβεβαιώνοντας την πολύχρονη, σταδιακή κανονικοποίησή του. Οι ηττημένοι και περιθωριοποιημένοι του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου δίνουν πολλαπλές ιδεολογικές μάχες σε διαφορετικά πολιτισμικά, ταυτοτικά και αξιακά πεδία, από τα οποία η Αριστερά ενίοτε απουσιάζει.
Ιδεολογική πάλη με videogame; Ναι!
Η μαζική επικοινωνία των τελευταίων δεκαετιών είναι ταυτισμένη με την εδραίωση των ψηφιακών πλατφορμών. Το livestream video gaming λειτουργεί ως μέσο κοινωνικής δικτύωσης για εκατομμύρια πρόσωπα διεθνώς. Δεν είναι απλώς ένας τρόπος διασκέδασης, αλλά σύνδεσης, κοινωνικοποίησης, συνομιλίας δρώντων υποκειμένων. Η σύγχρονη Ακροδεξιά, αντιλαμβανόμενη εγκαίρως τη δύναμη της αναπτυσσόμενης virtual πραγματικότητας, άρχισε να δημιουργεί μικρές ή μεγαλύτερες ψηφιακές κοινότητες και να προπαγανδίζει/αλληλεπιδρά με χιλιάδες φυσικά πρόσωπα. Εξτρεμιστικές ομάδες χρησιμοποιούν ψηφιακές πλατφόρμες για να στρατολογήσουν και να ριζοσπαστικοποιήσουν τους χρήστες (online radicalization).
Tα social media δημιουργούν echo chambers (δωμάτια αντήχησης), εικονικά περιβάλλοντα όπου ένα μήνυμα –ακόμα και περιθωριακό– μπορεί παραπλανητικά να καταστεί κυρίαρχο μεταξύ των χρηστών. Ο τρόπος μετάδοσης αντιεμβολιαστικών μηνυμάτων στην πανδημία της Covid 19 βασίστηκε στα διαδικτυακά μικρο-περιβάλλοντα και στην αποτελεσματική χρήση του αλγορίθμου των ψηφιακών πλατφορμών. Επιδραστικοί λογαριασμοί αυξάνουν την απήχησή τους με τη δημοσίευση συναισθηματικά φορτισμένου, ειρωνικού, επιθετικού, χιουμοριστικού περιεχομένου (shitposting), κατορθώνοντας συχνά οι ρατσιστικές, μισογυνικές, ομοφοβικές, στερεοτυπικές τοποθετήσεις τους να φαίνονται «αθώες», «ελαφρές» ή ακόμα και… «cool».
Η εκλογή του Κύπριου youtuber Feidias στις ευρωεκλογές του 2024 είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική περίπτωση. Σχολιαστές της επικαιρότητας μέσω λογαριασμών στο TikTok ή στο youtube: απολιτίκ, ποινικά λαϊκιστές, ηθικολόγοι, «ακομμάτιστοι» που «τσουβαλιάζουν» το πολιτικό σύστημα, εθνικιστές, αντιφεμινιστές που μιλούν για «τα προβλήματα των σχέσεων σήμερα», υπέρμαχοι της «αυτοβελτίωσης», σχολιαστές του εκπαιδευτικού συστήματος και της αγοράς εργασίας – χωρίς σαφώς την παραμικρή ταξική αναφορά στον λόγο τους. Ενίοτε και «ειδικοί για συμβουλές περί business», κρυπτονομίσματα, τσαρλατάνοι της ψυχικής υγείας. Συχνό μοτίβο αναρτήσεων χρηστών που αποκτούν σταδιακά απήχηση και μετεξελίσσονται σε κάτι άλλο, βαθιά πολιτικά φορτισμένο. Διαδικτυακά προφίλ επώνυμων ή ανώνυμων χρηστών που λειτουργούν ως «δούρειος ίππος» εξτρεμιστικής προπαγάνδας.
H μιντιακή ανδρόσφαιρα των MAGAs, που αποκαλύφθηκε διεθνώς μετά τη σειρά «Adolescence», φανέρωσε τους εν εξελίξει πολιτιστικούς και ταυτοτικούς πολέμους που δίνει η Ακροδεξιά μεθοδικά, καταφέρνοντας το –άλλοτε– περιθωριακό να το θέτει προκλητικά στο επίκεντρο. Ακόμα κι αν δεν το καθιστά κυρίαρχο, αναγκάζει τη δημόσια σφαίρα να τοποθετηθεί επ’ αυτού, να ασχοληθεί – καταφέρνοντας να μετατοπίσει έστω κι ελαφρώς τον ιδεολογικό αντίπαλο. Σε πεδία όπου η Αριστερά είναι ενοχική, ηττοπαθής, δειλή και υποχωρητική, η Ακροδεξιά δίνει σκληρές μάχες.
Εξερευνώντας τον τρόπο δράσης και διείσδυσης της alt right, υπάρχει ο κίνδυνος να εξαγάγει κανείς διάφορα βιαστικά συμπεράσματα ηθικού πανικού για την παγκοσμιοποιημένη επικοινωνία, τις ψηφιακές πλατφόρμες video gaming, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Περισσότερο χρήσιμο κρίνω πως είναι να παρατηρήσουμε τον τρόπο που η ακροδεξιά μπλογκόσφαιρα κατάφερε να δημιουργήσει «ψηφιακές κοινότητες» αλληλεπίδρασης και ισχυρές ταυτότητες αναμετάδοσης του –δικού της– πολιτικού μηνύματος. Την ώρα που οι κοινότητες των πολιτών, ο συνδικαλισμός στον χώρο εργασίας και η πολιτική δράση στις γειτονιές έχουν αποδυναμωθεί, επιθετικές, ψηφιακές κοινότητες διαμορφώνουν τη δημόσια σφαίρα, ορίζουν το agenda setting. Ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε και προσεγγίζουμε την Ακροδεξιά επηρεάζει το πώς την αντιμετωπίζουμε πολιτικά. Τα μέσα που η alt right χρησιμοποιεί αποκαλύπτουν τον τρόπο κυριαρχίας, το ύφος επικοινωνίας και το ιδεολογικό βάθος της ηγεμονίας της.
Πηγές
Βασιλάκη, Ρ., Σουβλής, Γ. (2021). «Η κανονικοποίηση του ακροδεξιού λόγου στην Ελλάδα». Στο: Βασιλάκη, Ρ., Σουβλής, Γ. (επιμ.), «Η κανονικοποίηση του ακροδεξιού λόγου στην Ελλάδα». Ιδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ.
Γεωργιάδου Β. (2019). «Η Ακρα Δεξιά στην Ελλάδα». Καστανιώτης.
Καρακατσούλη, Α. (2024). «“Το ξίφος του πνεύματος” – Πολιτισμική ηγεμονία στην Ελλάδα μετά το 1974». Gutenberg.