Τι ακολουθεί όταν η μετανεωτερικότητα, η παγκοσμιοποίηση, η μαζική δημοκρατία και ο νεοφιλελευθερισμός φτάνουν στα όριά τους; Το ερώτημα διατρέχει το βιβλίο του Κώστα Μελά «Μετά τη “μετα-εποχή” τι;», το οποίο επιχειρεί να χαρτογραφήσει τις δυνάμεις που μετασχηματίζουν τον σύγχρονο κόσμο. Δεν προσφέρει μια καθησυχαστική πρόβλεψη, ούτε προεξοφλεί μια αναπόφευκτη ιστορική κατάληξη. Αναζητεί τις δυνατότητες και τους κινδύνους που γεννιούνται μέσα στις σημερινές οικονομικές, τεχνολογικές και πολιτικές συγκρούσεις.
Εδώ και περίπου πενήντα χρόνια, οι δυτικές κοινωνίες ζουν στον αστερισμό της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, του σχετικισμού των αξιών και της αποθέωσης του ιδιωτικού. Το χρήμα αναγορεύεται σε καθολικό μέτρο πραγμάτων, πράξεων και επιθυμιών, ενώ η οικονομική αποτελεσματικότητα διεκδικεί τη θέση του υπέρτατου κοινωνικού κριτηρίου. Παράλληλα, η διακήρυξη του «τέλους των ιδεολογιών» περιορίζει τον ορίζοντα των εναλλακτικών επιλογών, παρουσιάζοντας ως αυτονόητη μια συγκεκριμένη οργάνωση της κοινωνίας.
Η κυριαρχία αυτή δεν επιβάλλεται αποκλειστικά μέσω απαγορεύσεων. Ο κατακλυσμός πληροφοριών δυσχεραίνει την επιλογή, την επεξεργασία και την κριτική κατανόησή τους. Την ίδια στιγμή, τα ηλεκτρονικά συστήματα παρακολούθησης υπονομεύουν την ιδιωτική ζωή. Αναδεικνύεται έτσι μια αντίφαση: η επίκληση της ατομικής ελευθερίας χρησιμοποιήθηκε για την αποδυνάμωση του δημόσιου χώρου, αλλά η υποχώρηση του δημόσιου βίου συμπαρασύρει τελικά και τις εγγυήσεις του ιδιωτικού.
Στο πεδίο της διακυβέρνησης, η «κατάσταση εξαίρεσης» τείνει να μετατραπεί από προσωρινό μέτρο σε κανονικότητα. Η αντιμετώπιση της τρομοκρατίας και η προστασία της οικονομικής τάξης επιστρατεύονται για να δικαιολογήσουν περιορισμούς δικαιωμάτων. Το ανησυχητικό δεν είναι μόνο η αυταρχική πρακτική των κυβερνήσεων, αλλά και η παθητικότητα με την οποία συχνά γίνεται αποδεκτή. Η ανασφάλεια και η εξάντληση των κοινωνιών διευκολύνουν την παραίτηση από δημοκρατικές κατακτήσεις.
Στην ανάλυση αυτή, οι Ηνωμένες Πολιτείες λειτουργούν ως προπομπός ευρύτερων εξελίξεων. Η ηγεμονία τους δεν περιορίζεται στην οικονομική και στρατιωτική ισχύ, αλλά επεκτείνεται στα πολιτιστικά πρότυπα, στην τεχνολογία και στις κοινωνικές συμπεριφορές. Η εκλογή Τραμπ αναδεικνύει, κατά την προσέγγιση του κειμένου, έναν υπερκαπιταλισμό που συνδυάζει την απορρύθμιση, τον οικονομικό εθνικισμό, την ενίσχυση των κρυπτονομισμάτων και τη στενή σχέση πολιτικής εξουσίας και τεχνολογικών κολοσσών.
Η συμμαχία αυτή θέτει υπό αμφισβήτηση τα αναχώματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας απέναντι στη συγκέντρωση οικονομικής δύναμης. Ταυτόχρονα, η υποβάθμιση του δημόσιου χώρου μετατρέπει τον λαό από συλλογικό πολιτικό υποκείμενο σε κατακερματισμένη κοινή γνώμη. Η συλλογική δράση υποχωρεί μπροστά στον ατομικό ναρκισσισμό και στη λατρεία του εφήμερου. Μια ελευθερία αποσυνδεδεμένη από την ισότητα και την αδελφοσύνη κινδυνεύει να καταλήξει προνόμιο των ισχυρών.
Ο Μελάς, ωστόσο, δεν αντιμετωπίζει την Ιστορία ως προδιαγεγραμμένη διαδικασία. Οι προθέσεις των δρώντων συγκρούονται και παράγουν αποτελέσματα που κανείς δεν είχε σχεδιάσει. Η υπενθύμιση της σχετικής διατύπωσης του Ενγκελς φωτίζει το βασικό μεθοδολογικό όριο: το μέλλον μπορεί να προσεγγιστεί ως δυνατότητα και μορφή, όχι ως βέβαιο περιεχόμενο συγκεκριμένων συμβάντων. Ζητούμενο είναι, επομένως, η αναγνώριση των παραγόντων που διαθέτουν τη δυναμική να διαμορφώσουν τις εξελίξεις. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν η επιστροφή του γεωπολιτικού ανταγωνισμού, η ισχύς της Τεχνητής Νοημοσύνης, η αυταρχική στροφή των δημοκρατιών και η ιδιωτικοποίηση λειτουργιών που θεωρούνταν δημόσιες. Το βιβλίο αμφισβητεί επίσης την αισιόδοξη πεποίθηση ότι το διαδίκτυο και τα κοινωνικά δίκτυα διευρύνουν αυτομάτως τη δημοκρατία. Οταν οι υποδομές και οι αλγόριθμοι ελέγχονται από ολιγοπώλια, μπορούν να μετατρέπονται σε εργαλεία επιτήρησης, χειραγώγησης και αναπαραγωγής της εξουσίας.
Η κριτική αυτή δεν ισοδυναμεί με απόρριψη της τεχνολογίας. Στρέφεται στην υποταγή της τεχνοεπιστήμης σε ιδιωτικά συμφέροντα και στην απομάκρυνσή της από τον κοινωνικό έλεγχο. Αντίστοιχα, η ρητορική του «μικρότερου κακού» εξετάζεται ως μηχανισμός που περιορίζει τη δημοκρατική απαίτηση και νομιμοποιεί την αδράνεια. Απέναντι στον οικονομισμό, αναδεικνύεται η σημασία του Πολιτικού: οι θεσμοί, οι συλλογικότητες και οι συγκρούσεις δεν αποτελούν απλές αντανακλάσεις της οικονομίας, αλλά ενεργές δυνάμεις διαμόρφωσης της ιστορικής πορείας και των κοινωνικών συσχετισμών ισχύος.
Η συζήτηση καταλήγει σε τρεις πιθανές διεξόδους. Πρώτη, η αντιδημοκρατική ρήξη μιας τεχνολογικής ολιγαρχίας. Δεύτερη, μια πολυπολική ψηφιακή τάξη, χωρισμένη σε ανταγωνιστικά εθνικά και περιφερειακά οικοσυστήματα. Τρίτη, μια δημοκρατική και κοινωνική προοπτική, με τις πλατφόρμες να αντιμετωπίζονται ως κοινωφελείς υποδομές υπό δημόσιο ή συνεταιριστικό έλεγχο. Καμία έκβαση δεν είναι εξασφαλισμένη. Η οικολογική καταστροφή, ο πόλεμος και η συστημική αστάθεια ορίζουν τα όρια των επιλογών. Μετά τη «μετα-εποχή», συνεπώς, δεν υπάρχει ένας αναπόφευκτος δρόμος. Υπάρχει η ανοιχτή σύγκρουση για το ποιος θα ελέγχει την τεχνολογία, την οικονομία και, τελικά, τους όρους της κοινής ζωής.
Διαβάστε περισσότερα