Οταν γνώρισα την Αννα Συνοδινού, διαπίστωσα άλλη μία φορά ότι η τέχνη είναι ζωή. Μέσα από τη διαδρομή της ζωντανεύουν ρόλοι, εποχές, εμπειρίες, γνωριμίες, συναντήσεις με θηρία του θεάτρου. Κατίνα Παξινού, Μαρίκα Κοτοπούλη, Θάνος Κωτσόπουλος, Δημήτρης Ροντήρης κ.ά.
Αποφασίσαμε να ταξιδέψουμε στους Δελφούς για να προσκυνήσουμε το σπίτι του Αγγελου Σικελιανού. Ετοίμαζα ένα αφιέρωμα για την τηλεοπτική εκπομπή «9+1 Μούσες», του απόδημου ελληνισμού. Ηταν η μοναδική φορά που μας ξεναγούσε στο σπίτι του και η τελευταία της συνέντευξη.
Στους Δελφούς ακούς τα πάντα. Τους ήχους της φύσης, την ανάσα σου, τα βήματά σου. Εχουν το αθάνατο πνεύμα των ιδεών και δεν είναι τυχαίο ότι επέλεξε αυτόν τον χώρο για να ακουστεί η φωνή της. Την ανασύρω από το αρχείο μου για να βγει και πάλι στο φως μέσα από τις σελίδες της «Εφ.Συν.».
Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο σας «Πρόσωπα και προσωπεία» διάβασα την εξής φράση του Αγγ. Σικελιανού: «Τέλος κι αρχή η μνήμη εδώ δεν έχει».
Είναι από τη «Μελέτη θανάτου», ένα απ’ τα πιο συγκλονιστικά κείμενα του Αγγελου. Το σεβάστηκα τόσο πολύ που ήθελα, πριν γράψω οτιδήποτε μέσα στην αφήγηση της αυτοβιογραφίας μου, να ξεκινήσω με αυτόν τον μεγάλο ποιητή που έχει εμπνεύσει γενεές και γενεές και έχει καταγράψει την ιστορία και το πεπρωμένο νομίζω της φυλής μας.
Από το 1927 γίνεται μια προσπάθεια αναβίωσης της Δελφικής Ιδέας. Τι ήταν;
Η αρχή του παντός. Είναι κάτι πάρα πολύ σπουδαίο και ο Σικελιανός, θέλοντας να την ερμηνεύσει, διατύπωσε έξι αρχές αιώνιας αξίας βασισμένες σε κοσμολογικά και ψυχολογικά θεμέλια ανθρώπινης ζωής.
Πρώτον, πιστεύει ότι η αρχή της ακτινοβολίας του άρτιου λόγου είναι εκείνο που πρέπει κανείς να διαθέτει για την τέχνη, την πολιτική, τις επιστήμες. Δεύτερον, η αρχή μιας ευρυθμίας, από την οποία πραγματοποιείται ένας πολιτισμός γενικής συνειδήσεως. Είναι μία γενική αντίληψη η οποία στερεώνει έναν πολιτισμό για την ενότητα του κόσμου. Το τρίτο είναι η αρχή μιας πειθαρχίας, δεν μπορεί να κάνει ο καθένας ό,τι θέλει. Πρέπει να πιστέψεις σε αυτή την αρχή, άρα να πειθαρχείς με την καλή έννοια και όχι ως καλός μαθητής. Να είναι η εσωτερική αυτή πειθαρχία ενός εκάστου ατόμου αλλά και της σύνολης ομάδας. Το κοινωνικό, το εθνικό σύνολο όλο πρέπει να πειθαρχήσει σε αυτές τις αρχές που γεννάνε, συντηρούν και διαδίδουν έναν πολιτισμό ευγένειας και ανωτερότητας.
Τέταρτον, η αναγκαιότητα της απλότητας. Δεν χρειάζεται πολλά φορτώματα για μια επίτευξη αληθινής δημιουργίας. Η δημιουργία γεννάει μέσα της ας πούμε ιδέες, όψεις, εικόνες. Το πέμπτο είναι η βασική αυτονομία κάθε ψυχής, δηλαδή αν δεν είναι ελεύθερος ο άνθρωπος δεν μπορεί να δημιουργήσει, δεν μπορεί να δώσει την εσωτερική δύναμη που εμπνέεται απ’ αυτήν τη Δελφική Ιδέα, όπως τη διατυπώνει ο Σικελιανός και την έχει ψυχολογήσει πάρα πολύ καλά. Και έκτον και σπουδαιότερο όσο και η πρώτη αρχή, είναι η μνήμη και ο σεβασμός της ιεραρχίας με τη μνήμη. Τα επιβεβαιώνει ο Σικελιανός σε κάθε έργο του, σε κάθε φράση επιγραμματική.
Πώς γνωριστήκατε με την οικογένεια Σικελιανού;
Οταν εγκατασταθήκαμε με τον άνδρα μου στην οδό Πάνου Αραβαντινού 1, σ’ αυτό το σπίτι κατοικούσαν πριν από μας ο Αγγελος Σικελιανός με την Αννα. Στο διπλανό, ισόγειο διαμέρισμα, κατοικούσε η Αννα. Ο Αγγελος είχε πεθάνει. Κάναμε παρέα απ’ την πρώτη βδομάδα. Οι πόρτες της κουζίνας μας δεν έκλειναν ποτέ, μπαινοβγαίναμε όποτε μας άρεσε. Η Αννα είχε τους αργαλειούς της απλωμένους στο σπίτι. Ο Παντελής Πρεβελάκης ερχόταν δυο-τρεις φορές την εβδομάδα. Είχαμε γίνει φίλοι, κάναμε καλλιτεχνικές συζητήσεις. Στη συντροφιά ήταν και η Ηρώ Λάμπρου. Φορούσαμε τα υπέροχα υφαντά ρούχα της Σικελιανού, η οποία εργαζόταν ώς τα ξημερώματα κι ετοίμαζε παραγγελίες ενδυμασιών για την Αμερική και την Ευρώπη. Σ’ ένα άλλο μεγάλο δωμάτιο ήταν τα κειμήλια του Αγγελου. Η Αννα μ’ αγαπούσε πολύ. Μου άνοιγε αυτό το δωμάτιο συχνά και μελετούσα τα ποιήματα και τα θεατρικά του έργα. Υστερα μου ’δειχνε πώς υφαίνει και κεντά στον αργαλειό. Μαγειρεύαμε μαζί.
Πείτε μου για τη γνωριμία σας με τον Θάνο Κωτσόπουλο και τη Μαρίκα Κοτοπούλη.
Το 1939 ο Θάνος Κωτσόπουλος κατοικούσε με την οικογένειά του σ’ ένα αρχοντικό στην περιοχή του Αλσους Συγγρού. Η Ευδοκία είχε πελάτισσες τη μητέρα και την αδελφή του. Οταν τελείωναν οι όμορφες ενδυμασίες, τις πήγαινα τυλιγμένες σ’ ένα άσπρο λινό σεντόνι στο σπίτι των Κωτσόπουλων. Μου έδιναν γλυκίσματα και γερά φιλοδωρήματα.
Παραμονή Χριστουγέννων. Το στολισμένο σπίτι του Θάνου κρατούσε τα παραδοσιακά έθιμα της Ορθοδοξίας με ευλάβεια. Η σπαρτιατικής καταγωγής οικογένεια των Κωτσόπουλων είχε μεταναστεύσει στη Ρωσία. Τα παιδιά, ο Θάνος και η Ευρυδίκη, γεννήθηκαν στο Αικατερινοντάρσκ. Εκείνο το βράδυ των Χριστουγέννων που πήγα τα γιορτινά φουστάνια με κάλεσαν να πάρω το τσάι μαζί τους. Το μέγα δώρο ήταν να δω από κοντά τον ημίθεο, πανέμορφο Θάνο Κωτσόπουλο.
«Τι θα γίνεις άμα μεγαλώσεις, Αννούλα», με ρώτησε. «Μοδίστρα ή βιβλιοθηκάριος, κύριε Κωτσόπουλε. Να δούμε, ίσως να αλλάξω γνώμη ώσπου να μεγαλώσω».
Μαίρη Αρώνη (αριστερά), Κατίνα Παξινού (κέντρο), Αννα Συνοδινού (δεξιά), Παρίσι 1956
Με τη Μελίνα Μερκούρη
Εκείνα τα Χριστούγεννα άνοιξε για μένα η λεωφόρος για το θέατρο. Το μέγα πρόσωπο, τη Μαρίκα Κοτοπούλη, αντίκρισα για πρώτη φορά βαδίζοντας στην οδό Ηρώδου Αττικού, ένα κυριακάτικο πρωινό, την ίδια εποχή. Ηταν έξοχα ντυμένη με βελούδινο, γκρι ταγιεράκι κι ένα καπελάκι στολισμένο με βέλο και μενεξέδες. Κρατούσε και μανσόν. Το άρωμα που σκόρπιζε γύρω της ήταν υπέροχο. Απ’ αυτό μοσχοβολούσε κι η αίθουσα της Σχολής που δώσαμε εξετάσεις και τα γραφεία στο Εθνικό Θέατρο, όπου μπαινόβγαινε.
Η Μαρίκα συνέδεσε τις εκτός επικράτειας δράσεις του θιάσου της με το Ετος Απόδημου Ελληνισμού. Ταξιδέψαμε εκεί που υπήρχε Ελληνισμός: Κάιρο, Αλεξάνδρεια, Πορτ Σάιντ, Σουέζ, Κύπρος. Μετά, Θεσσαλονίκη και Πάτρα. Παίξαμε τον «Αγαμέμνονα» και τις «Χοηφόρες». Ο θίασος ήταν σε μεγάλα κέφια. Η Μελίνα πότε πότε απουσίαζε και την αντικαθιστούσα στην «Αννα των χιλίων ημερών» και στον ρόλο της Βιβής, στο «Επάγγελμα της κυρίας Γουόρεν». Η καθημερινή ερμηνεία τόσων και δύσκολων ρόλων προκαλούσε επικίνδυνες εναλλαγές του imposto της φωνής μου. Επανήλθα στην οργανωμένη τεχνική άσκησή μου, την οποία είχα εγκαταλείψει.
Ενα πρωί τηλεφώνησαν στη Μαρίκα από την Αθήνα πως ο Βεάκης είχε τελειώσει. «Μίλιο μου, Μίλιο μου, χάθηκες. Αχ αχ, δεν μπορώ…» θρηνούσε η Μαρίκα. Για πρώτη φορά διαπίστωνα ότι έκλαιγε αληθινά.
Στην πρώτη μου θεατρική περιοδεία δεν απόλαυσα καμία από τις χαρές του ταξιδιού. Πήγα μόνο στις Πυραμίδες και στη δεξίωση της ελληνικής πρεσβείας στο Κάιρο. Αρχιζαν οι παραστάσεις στις 3 μ.μ. και τελειώναμε τα μεσάνυχτα παίζοντας τρία διαφορετικά έργα. Στο Κάιρο με φιλοξενούσε η Αμοργιανή ξαδέρφη μου Σοφία, παντρεμένη με Γάλλο αρχαιοπώλη. Στην Αίγυπτο γνώρισα τον Δημήτρη Παπαδήμο (σπουδαίο φωτογράφο) και τον Νίκο Παντελίδη, ψυχίατρο και ιδιοκτήτη εργοστασίου σαπωνοποιίας στην Αλεξάνδρεια. Πολλοί και πολλά καταστράφηκαν μαζί με περιουσίες και όνειρα του αιγυπτιακού Ελληνισμού με τις αλλαγές του Νάσερ.
Η περιοδεία αυτή μας ένωσε με τη δύναμη που λέγεται Απόδημος Ελληνισμός και δεν ανθεί πλέον σήμερα στις περιοχές εκείνες. Στο εβδομαδιαίο περιοδικό Images δημοσιεύτηκε φωτογραφία μου στο εξώφυλλο.
Η «Ορέστεια» ήταν το μέγα γεγονός. Η σπουδαία ερμηνεία της Μαρίκας και του Μυράτ ήταν γνωστή σ’ εμάς. Το ενδιαφέρον του θιάσου στράφηκε στις νέες δημιουργίες των συντελεστών, όπως ο Χατζιδάκις, που έγραψε μια θεία μουσική. Ενδιαφέρον επίσης προκάλεσε μεταξύ των ηθοποιών η πρώτη μου δοκιμασία ως Ηλέκτρα στις «Χοηφόρες». Φαίνεται πως τα κατάφερα. Οι κριτικές, γαλλόφωνες κι ελληνικές, ήταν ευνοϊκές.
Θυμάμαι την πρωτοφανή περιπέτειά μας όταν κατά τη μεταφορά των ενδυμασιών και σκηνικών από το Κάιρο στην Αλεξάνδρεια εξαφανίστηκαν όλα τα κοστούμια. Η Μαρίκα πήγε στα Magazine Lyonnais, αγόρασε μια φουστίτσα μπλε και μια άσπρη μπλούζα. Οι άλλοι «αρχαίοι» βολεύτηκαν με μπλούζες, φούστες, πουκάμισα και παντελόνια των σπουδαστών του Ελληνικού Λυκείου της Αλεξάνδρειας. Παρά το γεγονός αυτό, ο Τύπος υπήρξε υμνητικός: «Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε ότι η παράσταση αυτή ξετυλίχτηκε σε κλίμα πνευματικής ιεροτελεστίας, εκείνο που αρμόζει στις τραγωδίες» («Φως»).
Είχαμε προσκληθεί σε αποχαιρετιστήριο γεύμα από την παρέα Παπαδήμα – Παντελίδη. Γύρισα με την Κάκια Παναγιώτου αργούτσικα στο ξενοδοχείο. Η Μαρίκα, έξω φρενών:
«Ακουσε, Αννα, παιδί μου. Υποσχέθηκα κάτι στον πατέρα σου. Εφυγα από την Αθήνα με δυο κοριτσάκια και δεν θα γυρίσω με δυο πουτανάκια».
Παίξαμε στο Σουέζ και στο Πορτ Σάιντ και από κει φτάσαμε στη Λεμεσό. Ούτε στα όνειρά μας δεν είχαμε ζήσει μια τόσο θριαμβευτική υποδοχή. Πάνδημος ξεσηκωμός. Σημαίες, ροδοπέταλα, γλυκά, θούρια, αγκαλιές, δάκρυα χαράς κι ελπίδας. Ο Νικλής Λανίτης το δοξασμένο παλικάρι της Κύπρου, ο πρωταθλητής, ήταν επικεφαλής του ξεσηκωμού: Ε – Ε – ΕΝΩΣΗ, ΚΥΠΡΟΣ – ΕΛΛΑΔΑ».
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr
