Efsyn.gr

15 «πορτρέτα» πολυκατοικιών της Αθήνας

Το βιβλίο αυτό βασίζεται σε μια ωραία σύμπραξη: ενός αρχιτέκτονα (διδάσκοντα στο ΑΠΘ) κι ενός φωτογράφου (και επίσης αρχιτέκτονα) και αφορά μια εξίσου ωραία συσχέτιση: τη συνύπαρξη της πολυκατοικίας με την Αθήνα. Η συμβολή του πρώτου, σύμφωνα με τον υπότιτλο, συνιστά την «κριτική εξέταση» της ανάπτυξης της πόλης μέσα από κείμενα και χάρτες, ενώ του δεύτερου περιλαμβάνει τρεις ομάδες φωτογραφιών με συνολικές απόψεις και 15 «πορτρέτα» πολυκατοικιών. Με αυτόν τον τρόπο εξαρχής το βιβλίο κινείται ανάμεσα στη μεγάλη εικόνα και τη λεπτομέρεια, ανάμεσα στον τύπο και στη διάταξη (pattern). Αυτό του επιτρέπει μια ευελιξία που δεν υπήρχε σε παλιότερες συγγενικές έρευνες και δικαιώνει την επιλογή τους να προσεγγίσουν το θέμα συσχετίζοντας τη μονάδα με το σύνολο.
Οι δύο συνεργάτες έτσι συναντιούνται μόνο στο μεσαίο από τα τρία κεφάλαια του βιβλίου, ενώ στο υπόλοιπο κινούνται ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο, διατηρώντας το πλεονέκτημα της αυτονομίας τους. Με αυτόν τον τρόπο δίνεται η ευκαιρία στον Γερόλυμπο να δείξει για άλλη μια φορά τις μεγάλες του ικανότητες να μεταφέρει αυτούσιο τον δυναμισμό του συμπαγούς όγκου της χτισμένης Αθήνας, αλλά και να τη μεταμορφώσει σε ένα θαμπό όνειρο όταν η πόλη καλύπτεται από αφρικανική σκόνη. Αντίστοιχα, μπορεί ο Ησαΐας να κινηθεί ελεύθερα, ανατρέχοντας στην πολεοδομική ιστορία της Αθήνας βασισμένος σε θαυμάσιους αφαιρετικούς χάρτες, που απαλλάσσονται από περιττές λεπτομέρειες και αναδεικνύουν ευκρινή δομικά χαρακτηριστικά. Μας έλειπαν τέτοιας καθαρότητας και ακρίβειας χάρτες με ομοιογενή τρόπο παρουσίασης των αστικών φαινομένων και τέτοια αυστηρή συγκρότηση της συνοδευτικής επιχειρηματολογίας.
Ολα αρχίζουν με το προλογικό ερώτημα του P.V. Aureli: «Τι είναι ένα project;» όταν αυτό είχε οριστεί από τον (γνωστό μας από τον Ροβινσώνα) Daniel Defoe τον 18ο αιώνα ως έργο βελτίωσης κοινωνικής και οικονομικής. Οι συγγραφείς, ξεκαθαρίζει ο Aureli, στρέφουν την προσοχή τους στην Αθήνα «ως ένα project» οπότε εστιάζουν στην πολυκατοικία ως πυρήνα του θέματος. Ο Aureli όμως ορίζει και ποια είναι η πρόκληση: μπορούν άραγε τα εργαλεία της αρχιτεκτονικής να αντιμετωπίσουν την ουσία ενός (τέτοιου) πολιτικο-οικονομικού project;
Η έμμεση απάντηση θα δοθεί στον Επίλογο του βιβλίου, κάτω από τον τίτλο «Πέρα από το άτυπο: Ιδιοκτησία, ιδιωτικός χαρακτήρας και η προϋπόθεση αστικής υπόστασης του κοινού (common)» και με αναφορές στις σχετικές απόψεις του μαρξιστή πολιτικού φιλοσόφου Antonio Negri (Ο Μαρξ πέρα από τον Μαρξ, Η βιοτεχνία πορσελάνης). Οταν φτάσει η στιγμή να αναγνωριστεί ο ρόλος της πολυκατοικίας στην ανάπτυξη της Αθήνας, τότε αποκαλύπτεται η συμβολή της, ως «μηχανισμού ανταλλαγής της πιθανότητας για μια κοινωνική αλλαγή με τον υλικό πλούτο μέσω της ιδιωτικής περιουσίας».
Πέρα από αυτές τις θεωρητικές τοποθετήσεις, ενδιαφέρον έχει να δούμε χωριστά το τμήμα με τίτλο «Δεκαπέντε περιπτώσεις πολυκατοικιών» όπου παρουσιάζονται επιλεγμένα επώνυμα παραδείγματα του είδους από το 1929 ώς το 2009. Αυτό το τμήμα συνοψίζει την ιστορία της ελληνικής πολυκατοικίας, από τις απαρχές της ώς το «τέλος της πολυκατοικίας ως σύστημα παραγωγής» το 2019.
Πέρα από τις σπουδαίες φωτογραφίες του Γερόλυμπου, προσόν του βιβλίου είναι ότι κάθε φορά προσφέρεται η συνοπτική έκθεση της «ιστορίας» κάθε παραδείγματος που ερμηνεύει την παραγωγή του. Η διδακτικότητα αυτής της παράθεσης, σύμφωνα με τους συγγραφείς, στηρίζεται στην άποψη ότι το 2009 τελειώνει ο κύκλος της πολυκατοικίας ως βιώσιμου τρόπου παραγωγής κατοικίας. Ισως δεν θα έπρεπε κανείς να βιαστεί να βγάλει τέτοιο συμπέρασμα: τα δεδομένα της τελευταίας πενταετίας, με την πύκνωση του φαινομένου ανέγερσης πολυκατοικιών χάρη σε ευεργετικές (νέες) συνθήκες εκμετάλλευσης, προκάλεσε μια απίστευτη οικοδομική άνθηση σε πολλούς περιφερειακούς δήμους της Αθήνας. Το φαινόμενο δεν είναι βέβαια καινούργιο: πολλές φορές στο παρελθόν οι στοχευμένες κρατικές επεμβάσεις προκαλούσαν θύελλες οικοδομικής δραστηριότητας.
Δύσκολα θα κρίναμε αν υπάρχει εύκολη απάντηση στο ερώτημα του Aureli, ίσως και ο ίδιος να αμφέβαλλε γι’ αυτό. Πάντως εμείς, από τη μεριά μας, εισπράξαμε ένα πολύ ερεθιστικό βιβλίο και αυτό αρκεί.
Επιμέλεια: Μισέλ Φάις

Διαβάστε περισσότερα

Διαβάστε επίσης...