Ενας τραγουδιστής της ποπ, ένα σχέδιο για τη μεταφορά δελφινιών στη λίμνη Μπάλατον και ένας ουγγρικός ειδησεογραφικός ιστότοπος που ελάχιστοι Ευρωπαίοι γνωρίζουν. Εκ πρώτης όψεως, η υπόθεση Like Company κατά της ιρλανδικής Google θυμίζει περισσότερο μια ιστορία για ταμπλόιντ παρά διαμάχη για το ψηφιακό μέλλον της ευρωπαϊκής δημοσιογραφίας. Και όμως, αυτή η μάλλον ασυνήθιστη υπόθεση, που βρίσκεται πλέον ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΔΕΕ), ενδέχεται να καθορίσει έως πού μπορούν να φτάσουν οι τεχνολογικοί κολοσσοί (Big Tech) όσον αφορά τη χρήση δημοσιογραφικού περιεχομένου για την ανάπτυξη και τη λειτουργία συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης (Τ.Ν.) χωρίς την άδεια ή την καταβολή αμοιβής στους δημιουργούς του.
Η διαμάχη ξεκίνησε, σύμφωνα με το ουγγρικό HVG, από ένα άρθρο που δημοσίευσε τον Ιούλιο του 2023 το Balatonkörnyeke, ένας τοπικός ειδησεογραφικός ιστότοπος της Ουγγαρίας. Το δημοσίευμα ανέφερε ότι ο Κοζσό, γνωστός Ούγγρος τραγουδιστής και τραγουδοποιός, είχε την ιδέα να μεταφέρει δελφίνια στη λίμνη Μπάλατον. Αργότερα, ένας χρήστης ζήτησε από το chatbot Gemini της Google να συνοψίσει το άρθρο. Η απάντηση που έδωσε το bot εκτεινόταν σε αρκετές παραγράφους και περιέγραφε το φερόμενο σχέδιο, τον πιθανό τουριστικό αντίκτυπο καθώς και τις αντιδράσεις που είχε προκαλέσει. Ωστόσο, σύμφωνα με το Περιφερειακό Δικαστήριο της Βουδαπέστης, το οποίο εξέτασε πρώτο την υπόθεση, η απάντηση περιείχε και λεπτομέρειες που δεν υπήρχαν καθόλου στο αρχικό δημοσίευμα. Στις 3 Απριλίου 2025, το δικαστήριο παρέπεμψε την υπόθεση στο ΔΕΕ.
Το διακύβευμα όμως ξεπερνά κατά πολύ αυτή την εκκεντρική ιστορία. Στις 10 Μαρτίου 2026, η Ολομέλεια του ΔΕΕ πραγματοποίησε την πρώτη προφορική ακρόαση δικαστηρίου που αφορούσε άμεσα την τεχνητή νοημοσύνη και το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας της Ε.Ε. Στην καρδιά της υπόθεσης βρίσκεται ένα ερώτημα που εδώ και χρόνια προκαλεί αντιπαραθέσεις μεταξύ εκδοτών, καλλιτεχνών και εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης: όταν ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης εκπαιδεύεται με υλικό που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα και στη συνέχεια παράγει απαντήσεις βασισμένες σε αυτό, ισχύει το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας;
Γλωσσικά μοντέλα
Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs) εκπαιδεύονται πάνω σε τεράστιους όγκους δεδομένων που περιλαμβάνουν βιβλία, άρθρα, ιστοσελίδες και κάθε είδους γραπτό υλικό. Οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης υποστηρίζουν ότι η διαδικασία αυτή είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη χρήσιμων εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης και ότι καλύπτεται από νομικές εξαιρέσεις που έχουν θεσπιστεί για την ενίσχυση της έρευνας και της καινοτομίας. Το βασικό επιχείρημα της Google είναι ότι το μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης της δεν αποθηκεύει άρθρα με τον ίδιο τρόπο που αποθηκεύει έγγραφα μια βάση δεδομένων. Αντίθετα, μαθαίνει στατιστικά μοτίβα: διαχωρίζει το κείμενο σε επιμέρους τμήματα, εντοπίζει τις μεταξύ τους σχέσεις και τις κωδικοποιεί στο σύστημα. Υπό αυτήν την έννοια, υποστηρίζει η εταιρεία, όταν το μοντέλο παράγει μία απάντηση δεν «αντιγράφει» κάποιο κείμενο, αλλά προβλέπει τη γλώσσα που ακολουθεί.
Επισκεψιμότητα
Εκδότες και δημοσιογράφοι βλέπουν τα πράγματα διαφορετικά. Τα άρθρα τους, επισημαίνουν, υποβάλλονται σε επεξεργασία και αξιοποιούνται από εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για τη δημιουργία περιεχομένου που απαντάει ευθέως στις ερωτήσεις των αναγνωστών, μειώνοντας έτσι την ανάγκη να επισκεφθούν οι αναγνώστες την αρχική πηγή. Στην παλαιότερη «οικονομία της αναζήτησης», η Google κατηύθυνε την επισκεψιμότητα προς τους εκδότες, όσο άνιση κι αν ήταν αυτή η κατανομή. Στη νέα «οικονομία των απαντήσεων», οι πλατφόρμες κρατούν ολοένα και περισσότερο τους χρήστες στο δικό τους περιβάλλον, χωρίς να τους παραπέμπουν στους ιστότοπους από τους οποίους αντλούν τις σχετικές πληροφορίες.
Ετσι προκύπτει και ένα οικονομικό ερώτημα: Τι αξία έχει η δουλειά ενός δημοσιογράφου όταν ο αναγνώστης λαμβάνει μια έτοιμη απάντηση αντί για έναν σύνδεσμο προς το αρχικό άρθρο; Εκδότες, δημοσιογράφοι και συγγραφείς υποστηρίζουν επίσης ότι το έργο τους χρησιμοποιείται χωρίς άδεια ή αμοιβή, ιδίως όταν τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης παράγουν αποτελέσματα που προσεγγίζουν σε μεγάλο βαθμό το πρωτότυπο περιεχόμενο ή λειτουργούν ανταγωνιστικά προς αυτό.
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία διαθέτει ήδη εργαλεία για την αντιμετώπιση τέτοιων ζητημάτων, αν και κανένα από αυτά δεν θεσπίστηκε έχοντας κατά νου τα σημερινά chatbots.
Οδηγία του 2001 παρέχει στους δικαιούχους τον έλεγχο της αναπαραγωγής και της παρουσίας του έργου τους στο κοινό. Μια άλλη οδηγία του 2019 θέσπισε εξαιρέσεις που επιτρέπουν την εξόρυξη κειμένου και δεδομένων, δηλαδή την αυτοματοποιημένη επεξεργασία μεγάλου όγκου περιεχομένου, όταν πρόκειται για υλικό που είναι ελεύθερα προσβάσιμο, εκτός και εάν οι δικαιούχοι έχουν δηλώσει ρητά ότι δεν επιτρέπουν τη χρήση του.
Ωστόσο, τα όρια αυτών των εξαιρέσεων, ιδίως όταν πρόκειται για εμπορικές εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, παραμένουν νομικά ασαφή.
(shutterstock)
Τρία πιθανά σενάρια για τη δικαστική έκβαση
Η υπόθεση της Like Company ενδέχεται να αναγκάσει το Δικαστήριο να αποσαφηνίσει τα όρια των εξαιρέσεων. Εάν οι δικαστές κρίνουν ότι η εκπαίδευση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης συνιστά αναπαραγωγή κατά την έννοια της ευρωπαϊκής νομοθεσίας περί πνευματικών δικαιωμάτων, οι εταιρείες που αναπτύσσουν τέτοια συστήματα ενδέχεται να υποχρεωθούν να εξασφαλίζουν άδειες, να σέβονται τη ρητή άρνηση των δικαιούχων να χρησιμοποιείται το έργο τους ή να επικαλούνται συγκεκριμένες νομικές εξαιρέσεις. Εάν, αντίθετα, το Δικαστήριο αποφανθεί ότι η εκπαίδευση των μοντέλων δεν εμπίπτει καθόλου στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας, θα μπορούσε να καταρρεύσει ένα από τα ισχυρότερα νομικά επιχειρήματα των εκδοτών.
Υπάρχει και μια τρίτη προσέγγιση, η οποία επικεντρώνεται στο περιεχόμενο που παράγουν τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης και θα απαιτούσε από το Δικαστήριο να κρίνει πότε μια απάντηση chatbot παρουσιάζει τέτοιο βαθμό ομοιότητας με ένα προστατευόμενο άρθρο ώστε να συνιστά παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Κοινοβουλευτικής Ερευνας (EPRS) έχει επισημάνει ότι η εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης γενικής χρήσης βασίζεται σε μεγάλα σύνολα δεδομένων, τα οποία ενδέχεται να περιλαμβάνουν υλικό που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα, και ότι η νομοθεσία της Ε.Ε. έχει θεσπίσει αποκλειστικά δικαιώματα και εξαιρέσεις που σχετίζονται με αυτή τη διαδικασία.
«Εάν το Δικαστήριο αποδεχτεί, έστω και εν μέρει, τα επιχειρήματα της Google, τα ιδιωτικά μέσα ενημέρωσης και οι ιδιωτικές εκδόσεις στην Ευρώπη θα οδηγηθούν σε αφανισμό»
Πολ Νέμιτς, εμπειρογνώμονας σε θέματα ψηφιοποίησης
Για τον Πολ Νέμιτς, εμπειρογνώμονα σε θέματα ψηφιοποίησης και επισκέπτη καθηγητή στο Κολέγιο της Ευρώπης, το διακύβευμα για τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης είναι τεράστιο. «Εάν το Δικαστήριο αποδεχτεί, έστω και εν μέρει, τα επιχειρήματα της Google, τα ιδιωτικά μέσα ενημέρωσης και οι ιδιωτικές εκδόσεις στην Ευρώπη θα οδηγηθούν σε αφανισμό», προειδοποίησε. «Μόνο τα κρατικά μέσα ενημέρωσης θα επιβιώσουν. Μαζί τους θα χαθεί και η καινοτόμος δύναμη του πολιτισμού και της κριτικής για τη δημοκρατία».
Κατά την άποψή του, η νομοθεσία της Ε.Ε. παρέχει ήδη το σωστό πλαίσιο: «Από τη μία πλευρά υπάρχει ισχυρή προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων για έργα που είναι αρκετά καινοτόμα ώστε να αναγνωρίζονται ως έκφραση της ανθρώπινης ευφυΐας και, από την άλλη, υπάρχουν εξαιρέσεις από τα πνευματικά δικαιώματα για την εξόρυξη κειμένων και δεδομένων». Η εξαίρεση αυτή θεσπίστηκε για να διευκολύνει την επιστημονική πρόοδο και όχι για να επιτρέπει σε εμπορικά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης να αξιοποιούν σε μεγάλη κλίμακα δημοσιογραφικό και πολιτιστικό περιεχόμενο. Οποιαδήποτε ερμηνεία του κειμένου αυτού -επιμένει- θα πρέπει να εξεταστεί σε συνδυασμό με το πλαίσιο των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ε.Ε. και τον δημοκρατικό ρόλο της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας. Από την πλευρά της, η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Δικαιώματος του Δημιουργού, στην οποία συμμετέχουν κορυφαίοι ακαδημαϊκοί του κλάδου, συνιστά προσεκτική προσέγγιση.
Οπως επισημαίνει, τα chatbots, τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης και οι μηχανές αναζήτησης επιτελούν διαφορετικές λειτουργίες, τόσο από τεχνική όσο και από νομική άποψη, και επομένως δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως μία ενιαία κατηγορία. Παράλληλα, προειδοποιεί ότι μια υπερβολικά ευρεία δικαστική απόφαση θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία μιας αγοράς αδειοδότησης που θα ευνοεί μόνο τους μεγαλύτερους παρόχους τεχνητής νοημοσύνης, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα ότι η χρήση προστατευόμενου περιεχομένου χωρίς άδεια εγείρει σοβαρά ζητήματα.
Μια κρίσιμη συγκυρία
Η χρονική συγκυρία έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Ε.Ε. εφαρμόζει ήδη τον Κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), ο οποίος απαιτεί από τους παρόχους μεγάλων μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης να υιοθετούν πολιτικές συμμόρφωσης όσον αφορά τα πνευματικά δικαιώματα, να σέβονται τη ρητή άρνηση των δικαιούχων να χρησιμοποιηθεί το έργο τους και να δημοσιεύουν περιλήψεις του περιεχομένου που χρησιμοποιείται για την εκπαίδευση των μοντέλων τους. Ωστόσο, ο Κανονισμός δεν επιλύει το βασικό ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων, απλώς καλεί τις εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης να συμμορφώνονται με τη νομοθεσία περί πνευματικών δικαιωμάτων, χωρίς να αποσαφηνίζει τι ακριβώς συνεπάγεται αυτή η συμμόρφωση. Η υπόθεση που βρίσκεται ενώπιον του ΔΕΕ ενδέχεται να αποτελέσει το δικαστικό κλειδί που θα προσδώσει πρακτικό νόημα σε αυτές τις υποχρεώσεις.
«Ο ευρω-κανονισμός AI Act δεν επιλύει το βασικό ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων, απλώς καλεί τις εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης να συμμορφώνονται με τη νομοθεσία περί πνευματικών δικαιωμάτων, χωρίς να αποσαφηνίζει τι ακριβώς συνεπάγεται αυτή η συμμόρφωση»
Για τον Νέμιτς, το οικονομικό επιχείρημα υπέρ της καταβολής πληρωμής είναι απλό: «Πρέπει να γίνει συνήθης πρακτική η καταβολή πληρωμής από την Google και τους ανταγωνιστές της για τη χρήση τέτοιου υλικού, η οποία δεν θα αποτελεί παρά μόνο μια μικρή επιβάρυνση στον ισολογισμό τους», ανέφερε. Για τους μικρότερους παρόχους και τις νεοφυείς επιχειρήσεις, οι οργανισμοί συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων, οι οποίοι μπορούν να διαπραγματεύονται συνολικές συμφωνίες για λογαριασμό πολλών δικαιούχων, θα μπορούσαν να προσφέρουν μια αναλογική και εφαρμόσιμη λύση για τη συμμόρφωσή τους. Και δεδομένου ότι όλοι οι φορείς που αναπτύσσουν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης θα υπόκεινται στις ίδιες απαιτήσεις, καμία εταιρεία δεν θα μπορεί να αποκτήσει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα αρνούμενη να πληρώσει.
Μια σκληρή θεσμική δοκιμασία
Η υπόθεση της Like Company ξεκίνησε με μια παράλογη εικόνα: μια ιστορία για δελφίνια στη λίμνη Μπάλατον την οποία ένα chatbot εμπλούτισε με λεπτομέρειες. Πίσω όμως από αυτή την παράλογη εικόνα κρύβεται μια σκληρή θεσμική δοκιμασία. Η Ευρώπη έχει θεσπίσει φιλόδοξους κανόνες για τις πλατφόρμες, τις αγορές και την τεχνητή νοημοσύνη. Τώρα οι δικαστές της καλούνται να αποφασίσουν κατά πόσο οι κανόνες αυτοί μπορούν να εξακολουθούν να προστατεύουν τη δημοσιογραφία και τον πολιτισμό, σε μια εποχή όπου οι μηχανές δεν περιορίζονται πλέον στην κατάρτιση διαδικτυακού ευρετηρίου, αλλά δίνουν οι ίδιες τις απαντήσεις. Η οριστική απόφαση του ΔΕΕ αναμένεται αργότερα μέσα στο έτος. Για τον Πολ Νέμιτς, η απόφαση του Δικαστηρίου θα βασιστεί τελικά σε μια απλή πραγματικότητα: κανένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο δεν μπορεί να είναι κερδοφόρο -στην Ευρώπη ή οπουδήποτε αλλού στον κόσμο- χωρίς να αξιοποιεί για την εκπαίδευσή του ευρωπαϊκό υλικό που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα. «Εκεί», λέει, «βρίσκεται το πλεονέκτημα».
Υποχρεωτική επισήμανση περιεχομένου που παράγεται με Τ.Ν.
Από τις 2 Αυγούστου τέθηκε σε ισχύ η διάταξη του Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη που προβλέπει την υποχρεωτική επισήμανση περιεχομένου που έχει παραχθεί ή υποστεί επεξεργασία με τεχνητή νοημοσύνη.
Το μέτρο απαιτεί από τους διαχειριστές συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης να γνωστοποιούν δύο κατηγορίες περιεχομένου: α) τα deepfakes που ορίζονται ως «περιεχόμενο εικόνας, ήχου ή βίντεο που δημιουργείται ή υφίσταται επεξεργασία με τεχνητή νοημοσύνη, φέρεται να παρουσιάζει υπαρκτά πρόσωπα, αντικείμενα, τόπους, οντότητες ή γεγονότα και θα μπορούσε να εκληφθεί ψευδώς ως αυθεντικό ή αληθές από κάποιο άτομο», και β) κείμενα που έχουν παραχθεί ή υποστεί επεξεργασία με τεχνητή νοημοσύνη και δημοσιεύονται με σκοπό την ενημέρωση του κοινού για θέματα δημόσιου ενδιαφέροντος, χωρίς ανθρώπινη αξιολόγηση ή συντακτικό έλεγχο και όπου κανένα νομικό ή φυσικό πρόσωπο δεν έχει αναλάβει ευθύνη για την έκδοσή τους.
Η επισήμανση μπορεί να επιτευχθεί μέσω υδατογραφημάτων ή άλλων ενδείξεων που καθιστούν εύκολο τον εντοπισμό τέτοιου περιεχομένου. Η μη συμμόρφωση μπορεί να επιφέρει σημαντικά πρόστιμα.
Η στρατηγική της Google για να πέσει… στα μαλακά
Η υπόθεση Balatonkörnyéke ενδέχεται να μην αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό. Πηγή με γνώση της διαδικασίας, η οποία ζήτησε να διατηρήσει την ανωνυμία της, δήλωσε στο EUrologus ότι δύο επιπλέον αγωγές -και οι δύο της Like Company στην Ουγγαρία- ακολουθούν παρόμοια νομική συλλογιστική. Η μία αφορά το IT Café, έναν ουγγρικό ιστότοπο ειδήσεων τεχνολογίας, ενώ η άλλη, η οποία κατατέθηκε το 2023, είναι γνωστή ως υπόθεση Gamekapocs.
Σύμφωνα με την ίδια πηγή, η Google δεν ενεπλάκη απλώς παθητικά σε αυτές τις διαμάχες, αλλά αναζήτησε και επιδίωξε ενεργά τέτοιου είδους υποθέσεις στην Ουγγαρία. Η εταιρεία από το Mountain View φέρεται να εφάρμοσε μια στρατηγική γνωστή και ως «court district shopping» (επιλογή ευνοϊκότερης δικαιοδοσίας) με στόχο να επισπεύσει την εξέταση της υπόθεσης από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης στο Λουξεμβούργο.
Το σκεπτικό, σύμφωνα πάντα με την πηγή, είναι απλό: η Ουγγαρία διαθέτει σχετικά περιορισμένη νομολογιακή εμπειρία σε διαμάχες που αφορούν την τεχνητή νοημοσύνη, γεγονός που την καθιστά πιο ευέλικτη για τη δοκιμή επιχειρημάτων προτού αυτά φτάσουν σε επίπεδο Ε.Ε.
Αυτό φυσικά εγείρει το ερώτημα τι θα μπορούσε να αποκομίσει η Google από μια τέτοια στρατηγική σε επίπεδο Ε.Ε. Μια πιθανή απάντηση είναι ότι, σε μια παρόμοια νομική διαμάχη στη Γερμανία μεταξύ της Google και του οργανισμού διαχείρισης δικαιωμάτων Corint Media, η Google επικαλέστηκε την ευνοϊκή για αυτήν έκβαση της υπόθεσης Gamekapocs, υποστηρίζοντας ουσιαστικά ότι υπάρχει ήδη σχετικό νομικό προηγούμενο σε επίπεδο κράτους-μέλους, βάσει του δικαίου της Ε.Ε.
⇒ Διαβάστε όλα τα ρεπορτάζ του προγράμματος Pulse ΕΔΩ.
⇒ Έχετε κάποια ερώτηση, σχόλιο ή πρόταση; Μοιραστείτε τα μαζί μας μέσω της φόρμας του PULSE READER — διαβάζουμε και απαντάμε σε όλα μηνύματα.
⇒ Γίνε μέρος του διαλόγου της Ευρώπης. Οι εμπειρίες και οι ιδέες σου μπορούν να εμπνεύσουν τις επόμενες ιστορίες που θα αφηγηθούμε. Γίνε μέλος της κοινότητας των αναγνωστών του PULSE συμπληρώνοντας αυτή τη σύντομη φόρμα.
● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.»
Μετάφραση: Natali Lekka | Voxeurop
Επιμέλεια: Κώστας Ζαφειρόπουλος
Διαβάστε περισσότερα
