Μια βαθιά μεσογειακή γυναίκα και σπουδαία γλύπτρια βρίσκει φέτος το καλοκαίρι τον καλλιτεχνικό της τόπο στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή στην Άνδρο. Η Γαλλίδα Germaine Richier με καταγωγή από το Grans, κοντά στη μεσογειακή πόλη Arles, υπήρξε πρωτοπόρος, δοσμένη στην τέχνη της και παρά τον πρόωρο θάνατό της σε ηλικία 57 ετών από καρκίνο του μαστού (1902-1959), άφησε ισχυρό αποτύπωμα στην ευρωπαϊκή γλυπτική του 20ού αιώνα.
Στα έργα της συναντάμε τη φύση, τα ζώα, τον άνθρωπο, από τις προτομές στα σώματα ανδρών και γυναικών, από τις συνομιλίες στη βία του πολέμου, αναμεμειγμένα με διαφορετικές τεχνικές και υλικά ανά περιόδους. Αυτό όμως που γεννά ερωτηματικά στην περίπτωση της Germaine Richier είναι ότι παρά την αναγνώριση που έλαβε όσο ήταν εν ζωή, το όνομά της άρχισε σταδιακά να σβήνει από τον παγκόσμιο χάρτη ώσπου πέρασε στην αφάνεια ακόμα και στους κόλπους της χώρας της.
Λίγο πριν το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στην Άνδρο ανοίξει τις πόρτες του για το φετινό καλοκαίρι, βουτάμε στον κόσμο της καθώς η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau, Υπεύθυνη Συλλογής του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή και επιμελήτρια, μάς μιλά για αυτή την σπουδαία καλλιτέχνιδα που χάθηκε στον χρόνο και τη νέα έκθεση «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες» που θα μας βάλει στο ατελιέ της.
©Luc Joubert – H Richier με δύο έργα της το 1954
Πώς ξεκίνησε η σκέψη για μια αναδρομική έκθεση αφιερωμένη στην Germaine Richier;
Στη Συλλογή μας έχουμε τέσσερα έργα της Germaine Richier. Τα είχαν αγοράσει οι ίδιοι, ο Βασίλης και η Ελίζα Γουλανδρή τη δεκαετία του ’70. Ανέκαθεν την είχαν πολύ ψηλά στην εκτίμησή τους, όπως και πολλοί άλλοι, κυρίως Γάλλοι της εποχής. Όταν ανοίξαμε τον Οκτώβρη του 2019, είχαμε ήδη τρία από αυτά τα τέσσερα έργα εκτεθειμένα. Είναι μια γυναίκα αράχνη πολύ χαρακτηριστική και δύο εκδοχές του Δον Κιχώτη.
Για κάποιον περίεργο λόγο λοιπόν, η Germaine Richier, ενώ ήταν πάρα πολύ γνωστή όσο ζούσε, σιγά σιγά έπεσε σε μια σχετική αφάνεια με αποτέλεσμα το 2023 να γίνει η πρώτη μεγάλη αναδρομική έκθεση εδώ και τουλάχιστον τρεις δεκαετίες από το Κέντρο Πομπιντού. Εμείς λοιπόν, επειδή πάντα για τις προσωρινές εκθέσεις έχουμε στο νου μας να αναδείξουμε έναν καλλιτέχνη της Συλλογής, την ιδέα αυτή την είχαμε εδώ και πάρα πολύ καιρό, γιατί έχουμε διατηρήσει σχέσεις με τους κληρονόμους της. Και ήρθε λοιπόν η στιγμή αυτή φέτος, με την ανακαίνιση της πτέρυγας καθώς είναι ένας χώρος ιδανικός για γλυπτική. Είχα τη μεγάλη χαρά να έχω ως συνεπιμελήτρια την Laurence Durieu, η οποία είναι ειδικός του έργου της και η μητέρα της ήταν ανιψιά της Ρισιέ, επομένως έχει και μία συναισθηματική σχέση με την καλλιτέχνιδα.
Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες»
Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες»
Ποια είναι τα βασικά στοιχεία που ξεχωρίζετε στο έργο της;
Αυτό που είναι πολύ εντυπωσιακό είναι ότι γνώρισε πραγματικά τη δόξα ενώ ζούσε. Πέθανε πάρα πολύ νέα στα 57. Ήταν παραδείγματος χάριν, η πρώτη γυναίκα στην οποία αφιερώθηκε αναδρομική έκθεση στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Παρισιού, ενώ ήταν εν ζωή, τιμή που δεν είχε δοθεί πριν παρά μόνο στον Ματίς. Ήταν η μόνη γυναίκα γλύπτρια που φαινόταν ανάμεσα σε όλους αυτούς τους μεγάλους γλύπτες της εποχής. Το ΜοΜΑ, όταν χρειάστηκε να διακρίνει είκοσι δύο μεγάλους καλλιτέχνες από την Ευρώπη, ήταν η μόνη γυναίκα γλύπτρια που ήταν στην έκθεση.
Αυτό που έχει πολύ ενδιαφέρον είναι ότι τα πρώιμα έργα της δείχνουν μια δεξιοτεχνία πολύ εντυπωσιακή, που έχει κληρονομήσει από τον καθηγητή της τον Antoine Bourdelle, ο οποίος με τη σειρά του είχε κληρονομήσει τη γνώση του από τον Ροντέν. Βλέπουμε λοιπόν καθαρά την κληρονομιά αυτή, αυτό που θα ονομάσουμε σήμερα κλασική γλυπτική, που ήταν ήδη ανατρεπτική εκείνη την εποχή, για τη δεκαετία του ’40. Η Richier, ενώ έχει παντρευτεί με έναν γλύπτη, ο οποίος είναι ακαδημαϊκός, πολύ κλασικός, αποφασίζει απότομα να κάνει πραγματικά αυτό που θέλει εκείνη και εκεί δεν την σταματάει πλέον τίποτα και κανείς και έτσι όσο ζει θα αναγνωριστεί το έργο της ακόμα περισσότερο και από του Τζακομέττι.
Το κεντρικό της θέμα νομίζω ότι έχει να κάνει με το πώς η ανθρωπότητα είναι ευάλωτη, αλλά παραμένει ζωντανή και σταθερή, αλλά παράλληλα θα επηρεαστεί από τον κόσμο της φύσης και των ζώων. Επίσης θα την επηρεάσει πολύ βαθιά αυτό το σκάνδαλο που θα γίνει με τον Χριστό του Ασσύ (Le Christ d’Assy), που δημιούργησε για μια μικρή εκκλησία στις Άλπεις, το οποίο μερικοί ακραίοι καθολικοί θεώρησαν ότι ήταν βλάσφημο. Δεν είχε ποτέ στο νου της να κάνει τέχνη που να θυμίζει βλάσφημο για οποιονδήποτε, αλλά είναι πεπεισμένη ότι είναι στον σωστό δρόμο. Ως το τέλος δεν θα πάψει να παίρνει ρίσκα, να κάνει μία πολύ δική της γλυπτική, που βασίζεται επίσης πάνω στο παιχνίδι μεταξύ των φύλων, του αρσενικού και του θηλυκού. Έτσι θα δούμε πολλές θηλυκές μορφές που θα πάρουν αρσενικά κομμάτια και το αντίθετο.
Τα δύσκολα χρόνια που πέρασε στη διάρκεια του πολέμου φαίνεται ότι επηρέασαν όχι μόνο τη ζωή της αλλά και το έργο της αποτυπώνοντας τη βία. Υπάρχουν φιγούρες στα γλυπτά της που έχουν μια επιθετική-αμυντική στάση.
Ναι, αυτό ήταν μια άλλη πτυχή της τέχνης της. Όταν την ρωτούσαν, εκείνη δεν δεχόταν ιδιαίτερα την ιδέα ότι ο πόλεμος την επηρέασε, αλλά δεν παύει να άλλαξε ριζικά η τέχνη της την περίοδο του πολέμου. Έλεγε εξάλλου ότι η περίοδος που ζούμε είναι μια περίοδος γεμάτη αιχμές. Πάντα έλεγε για την ανθρωπότητα ότι υπάρχει μια βία μέσα μας, η οποία μπορεί να δημιουργήσει ό,τι χειρότερο υπάρχει αλλά στη δική της περίπτωση θεωρούσε ότι η βία που είχε μέσα της ήταν παραγωγική και την είχε ανάγκη.
Δεν είναι μια γλυπτική που γίνεται για να είναι καλαίσθητη, να είναι αισθησιακή και να θέλεις να την πλησιάσεις, να τη δεις. Είναι πραγματικά μια γλυπτική που είναι ωμή. Δηλαδή όταν θα τα δεις σαν σύνολο, είναι αλήθεια ότι βγαίνει ένα περιβάλλον που είναι κατά έναν περίεργο τρόπο και αμυντικό αλλά και επιθετικό. Είναι αυτό που είπατε πολύ σωστά. Υπάρχει και η άμυνα και η επίθεση σε όλους, σε όλες τις μορφές. Φανταστείτε ότι υπάρχει ακόμα και στις προτομές, γιατί την προτομή δεν την εγκατέλειψε ποτέ, συνέχιζε να κάνει ακόμα και τη δεκαετία του ’40-’50. Αν δείτε όμως μερικές προτομές, έχει φροντίσει επίτηδες είτε να βάλει γυάλινα μάτια επηρεασμένη από την ελληνική μυθολογία και αρχαιολογία, αλλά κάποιες φορές έκανε και τρύπες μέσα στα μάγουλα, γιατί θεωρούσε ότι κάτι έλειπε στο πρόσωπο και μόλις έβαζε την τρύπα, ένιωθε ότι το έβρισκε.
Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες».
Germaine Richier, «Ο Δον Κιχώτης με φτερό ανεμόμυλου», 1949. Μπρούντζος γυαλισμένος σε φυσικό χρώμα. Συλλογή Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή – Germaine Richier, «Ο Δον Κιχώτης με δόρυ», 1949. Μπρούντζος γυαλισμένος σε φυσικό χρώμα. Συλλογή Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή.
Και όταν στη συνέχεια άρχισε να δημιουργεί σώματα, πολλές φορές δεν αποτύπωνε το κεφάλι, σωστά;
Ναι, είναι πολύ ενδιαφέρον αυτό. Επίσης έχει ενδιαφέρον ότι κυρίως από τη δεκαετία του ’40 και μετά, ήθελε να κάνει βόλτες στα παραθαλάσσια μέρη, στα βουνά, στα δάση, γιατί έπαιρνε κομμάτια είτε από ξύλο ή πέτρες για να δημιουργήσει τα έργα της. Και έτσι ξεκινάμε και βλέπουμε κάποια στιγμή έναν κορμό δέντρου που θα αποτυπώσει έναν άντρα-δάσος. Μετά θα εισάγει ένα κομμάτι ξύλο που θα είναι το σώμα της αράχνης. Και γενικά ξεκινάει πάντα από διάφορα πράγματα που βρίσκει και το διασκεδάζει, γιατί λέει ότι οι περισσότεροι φίλοι μου δεν έχουν καταλάβει ότι δεν με συγκινούν ούτε τα γλυκά ούτε τα λουλούδια, αλλά να μου φέρνουν διάφορα πράγματα που βρίσκουν στα ταξίδια τους.
Αυτό θελήσαμε να το αναδείξουμε, θα κάνουμε λοιπόν στην έκθεση μια αναπαραγωγή του ατελιέ της για να δείξουμε ότι ζούσε ανάμεσα σε όλα αυτά τα πράγματα για να μπορέσει να δημιουργήσει. Θα δούμε τα δικά της αντικείμενα, τις δικές της βάσεις που είχε για να δουλεύει πάνω στα έργα της, τους σκελετούς που έκανε για τα έργα της με το μέταλλο, γιατί συνέχιζε ως το τέλος να έχει την κλασική προσέγγιση στη γλυπτική. Θα έχουμε έτσι και την ευκαιρία να δούμε και την πρώτη βερσιόν σε γύψο που έκανε και στη συνέχεια πώς αυτό μετατρέπεται σε μπρούντζο.
Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες»
Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες
Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες»
Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες».
Επομένως από τις προτομές και έναν καθαρά ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα στην τέχνη της, πώς προκύπτει η επιρροή από τη φύση;
Τη δεκαετία του ’40, ενώ βρίσκεται εξόριστη στην Ελβετία, εισάγει σιγά σιγά τη φύση και μερικά ζώα μέσα στη γλυπτική της για να χάσει αυτή την επιθετικότητα, την κακία που έχει συσσωρεύσει με τα χρόνια του πολέμου και τα αναμιγνύει. Δημιουργεί αυτά που ονομάζει υβριδικά όντα, που είναι μισά ανθρώπινα, μισά ζωικά ή φυτικά. Στην έκθεση έχουμε πολύ χαρακτηριστικά έργα από αυτή την περίοδο. Συνολικά θα έχουμε γύρω στα 70 έργα – θα είναι μια ωραία αναδρομική έκθεση.
Παράλληλα η Richier έχει μια βαθιά γνώση της γλυπτικής, γιατί ως το τέλος θα δουλέψει με τα εργαλεία του κλασικού γλύπτη. Θα πειραματιστεί όμως και με τις τεχνικές. Θα έχει πάντα τον μπρούντζο που συνήθως του βάζει μία σκούρα πατίνα, αλλά θα προσθέσει και τον φυσικό μπρούντζο που θυμίζει σαν χρυσό και δίνει μία μορφή πολύτιμου αντικειμένου στα γλυπτά της. Κάποια στιγμή στην πορεία θα ασχοληθεί πολύ με την γκραβούρα, σε βαθμό που θα αγοράσει και μία πρέσα για να μπορεί να τα κάνει στο εργαστήριό της χωρίς να ζητάει βοήθεια από κανέναν. Σε γενικές γραμμές και η αλληλογραφία της αυτό δείχνει, μία γυναίκα που είναι εντελώς δοσμένη στην τέχνη της με μία αγαπημένη οικογένεια που τη στηρίζει μεν, αλλά δεν την καταλαβαίνει, και ένα κύκλο φίλων, κυρίως από τον χώρο των διανοουμένων, που θα την βοηθήσει πάρα πολύ, θα γράψουν πολλοί αξιόλογοι άνθρωποι για το έργο της.
Germaine Richier, «Ρόδο της άμμου, μεσαίο», 1955. Μπρούντζος γυαλισμένος σε φυσικό χρώμα. Ιδιωτική συλλογή – Germaine Richier, «Η έλικα», 1956. Μπρούντζος γυαλισμένος σε φυσικό χρώμα. Ιδιωτική συλλογή.
Πώς αναπτύσσονται «Οι Συνομιλίες», όπως είναι και ο τίτλος της έκθεσης;
Διαλέξαμε αυτόν τον τίτλο γιατί η Richier δεν είχε παιδιά, αλλά θεωρούσε ότι τα γλυπτά ήταν τα παιδιά της. Σε διάφορες επιστολές που γράφει ή σε μηνύματα που αφήνει σε φίλους, λέει ότι πάω να φροντίσω τα παιδιά μου. Θεωρούσε ότι και τα γλυπτά της θα πέθαιναν κάποια στιγμή και είχαν ανάγκη από ένα άλλο γλυπτό να έρθει να τα τιμήσει. Αυτό που της άρεσε πολύ να κάνει και στις εκθέσεις της, αλλά κυρίως στο εργαστήριό της, ήταν να τα ζευγαρώνει 2-2 ή 3-3 ή και παραπάνω και τα έβαζε πάντα να συνομιλούν. Θεωρούσε ότι άνοιγαν διάλογο μεταξύ τους όταν ήταν μόνα τους και γι’ αυτό θελήσαμε να αναδημιουργήσουμε αυτούς τους διαλόγους που εκείνη είχε επιλέξει και να φανταστούμε και άλλους. Τα περισσότερα είναι σε ζεύγη, εκτός από ένα γκρουπ που ονομάζονται «Πολεμιστές» που είναι δέκα μαζί. Υπάρχει επίσης ένα έργο που είναι πραγματικά μόνο του, γιατί αυτό το είδε από την αρχή έτσι. Είναι στο κέντρο της έκθεσης και ονομάζεται «Το νερό» και είναι μια γυναίκα σαν να είναι η μητέρα όλων των άλλων. Επίσης στην έκθεση θα έχουμε και τον Χριστό που φιλοτέχνησε.
Germaine Richier, «Η πεντάλφα», 1954. Μπρούντζος με σκούρα πατίνα. Ιδιωτική συλλογή – Germaine Richier, «Η ύδρα», 1954. Μπρούντζος με σκούρα πατίνα. Ιδιωτική συλλογή – Germaine Richier, «Ο αγριάνθρωπος», 1949. Μπρούντζος με σκούρα πατίνα. Ιδιωτική συλλογή
Germaine Richier, «Το μαντολίνο (Το τζιτζίκι)», 1954-1955. Μπρούντζος γυαλισμένος σε φυσικό χρώμα. Ιδιωτική συλλογή. – Germaine Richier, «Η νυχτερίδα», 1946. Μπρούντζος γυαλισμένος σε φυσικό χρώμα. Ιδιωτική συλλογή.
Germaine Richier, «Η πόλη», 1951. Μπρούντζος με σκούρα πατίνα. Ιδιωτική συλλογή. – Germaine Richier, «Ο βοσκός της Λαντ», 1951. Μπρούντζος με σκούρα πατίνα. Ιδιωτική συλλογή.
Germaine Richier, «Ο Χριστός του Ασσύ Ι», 1950. Μπρούντζος με σκούρα πατίνα. Ιδιωτική συλλογή.
Σε όλη τη διάρκεια της προετοιμασίας της έκθεσης και της μελέτης σας πάνω στο έργο και τη ζωή της Ρισιέ, ανακαλύψατε κάτι που σας έκανε μεγάλη εντύπωση;
Εμένα αυτό που μου κάνει περισσότερο εντύπωση και με στενοχωρεί κατά κάποιο τρόπο είναι το πώς χάθηκε αυτή η πολύ μεγάλη καλλιτέχνιδα και σήμερα είναι σχετικά άγνωστη ακόμα και στη Γαλλία, ενώ άλλοι καλλιτέχνες εκείνης της εποχής, αξιόλογοι σαν κι εκείνη, έχουν αναδειχθεί και έχουν ξεπεράσει κάθε όριο και στον χώρο της τέχνης και του εμπορίου. Βέβαια, σήμερα που μιλάμε, οι αξίες των έργων της έχουν εκτοξευθεί, αλλά είναι γνωστή μόνο σε έναν κύκλο και αυτό με στεναχωρεί, γιατί βλέπω ότι κατά βάθος αυτό έχει να κάνει με το ότι πέθανε πάρα πολύ νέα από καρκίνο του μαστού. Έχει να κάνει με το ότι δεν είχε την τύχη να πέσει πάνω σε έναν γκαλερίστα που να την υποστηρίξει πραγματικά και να συνεχίζει να την υπερασπίζεται μετά θάνατον, όπως κάνουν πολλοί για όλους τους καλλιτέχνες του 20ού αιώνα. Και νομίζω ότι είναι καιρός να αναδειχθεί και ο ρόλος της, γιατί το ότι ήταν γυναίκα σίγουρα δεν βοήθησε.
Επομένως, σε όλα αυτά τα «γιατί» που οδήγησαν στην αφάνειά της, τοποθετείται και το ότι ήταν γυναίκα;
Εκείνη, όταν τη ρωτούσαν πώς βρέθηκε μια γυναίκα να κάνει γλυπτική που είναι η πιο δύσκολη από όλες τις τέχνες και απαιτητική σωματικά, εκείνη πάντα απαντούσε: «Δεν μπορώ να καταλάβω τι εννοείτε. Εγώ βλέπω έναν άντρα ή μια γυναίκα, δεν με ενδιαφέρει το φύλο από τη στιγμή που είναι ένας καλός καλλιτέχνης». Νομίζω όμως ότι η σκληρή πραγματικότητα δείχνει ότι σίγουρα δεν βοήθησε το ότι ήταν γυναίκα εκείνη την εποχή. Και επιτέλους βλέπουμε ότι και τα ίδια τα μουσεία σήμερα παίρνουν περισσότερα ρίσκα, αποφασίζοντας να αφιερώσουν εκθέσεις σε γυναίκες καλλιτέχνιδες και βλέπουν επίσης ότι έχουν επιτυχία αυτές οι εκθέσεις. Επομένως, νομίζω ότι είναι μια καλή αρχή. Στον κατάλογό μας θα έχουμε και τη μεγάλη χαρά να έχουμε ένα κείμενο από την Ariane Coulondre, που ήταν η επιμελήτρια της έκθεσης του Κέντρου Πομπιντού, και είχε γράψει ένα κείμενο που έχει πολύ ενδιαφέρον και παρουσιάζει όλη την πορεία της Ρισιέ.
Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες».
Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες»
Υπάρχει κάποιο από τα 70 έργα της έκθεσης που ξεχωρίζετε;
Ένα αντιπροσωπευτικό έργο, πολύ αγαπημένο για μένα είναι η «Ταυρομαχία», γιατί δεν εξήγησε ποτέ τι έβλεπε εκείνη πίσω από τη δική της την «Ταυρομαχία». Αλλά αν τη δει κανείς, νομίζω ότι καταλαβαίνει πολύ ξεκάθαρα και αντίθετα με τον Πικάσο, δεν θεωρούσε την ταυρομαχία κάτι το ελκυστικό. Ουσιαστικά βλέπετε ένα κρανίο ταύρου και εμπνεύστηκε από πραγματικό κρανίο που είχε στο εργαστήριό της, το οποίο έχει αφεθεί στα πόδια ενός ταυρομάχου, που δεν έχει βγει καθόλου «αλώβητος» από την όλη διαδικασία, γιατί η κοιλιά του είναι γεμάτη τρύπες και μάλιστα δεν έχει κεφάλι. Αυτή η μορφή είναι σαν να περπατάει, αλλά καταλαβαίνεις ότι έχει σταματήσει ο χρόνος, είναι το τέλος της ταυρομαχίας.
Germaine Richier, «Η ταυρομαχία», 1953. Μπρούντζος γυαλισμένος σε φυσικό χρώμα. Ιδιωτική συλλογή.
Η έκθεση θα μπορούσε να παρουσιαστεί στο Μουσείο της Αθήνας;
Κατά έναν περίεργο τρόπο θα μπορούσε να γίνει και στην Αθήνα, αλλά όταν ξανανοίξαμε την πτέρυγα αυτή πέρσι για τον Takis, εντυπωσιαστήκαμε, πρώτα απ’ όλα γιατί είχαμε καιρό να στήσουμε έκθεση μέσα σ’ αυτό το κτίριο. Είχε χρειαστεί μία μεγάλη ανακαίνιση, αλλά είδαμε πόσο ιδανικός χώρος ήταν για γλυπτική, γιατί συνδυάζει φυσικό φωτισμό, πιο μικρές αίθουσες και πολλές εναλλαγές στα ύψη και έτσι ήρθε αυθόρμητα αυτή η ιδέα. Είπαμε πρέπει να κάνουμε γλυπτική, η επόμενη ας είναι η Germaine Richier. Νομίζω ότι επειδή κι εκείνη ήταν από μεσογειακή πόλη -καταγόταν από ένα χωριό κοντά στην Αρλ- και ήταν βαθιά μεσογειακή γυναίκα, είχε μία προφορά και η θάλασσα έπαιζε πολύ βασικό ρόλο στη δημιουργία της, μας ήρθε αυθόρμητα η ιδέα να είναι στην Άνδρο.
Άποψη της έκθεσης «Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες»
Info
«Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες»14 Ιουνίου – 27 Σεπτεμβρίου 2026| Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Ιδρύματος Β&Ε Γουλανδρή στην Άνδρο
The post Germaine Richier: H πρωτοπόρα Γαλλίδα καλλιτέχνιδα και τα «παιδιά» – γλυπτά της σε «Συνομιλίες» στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στην Άνδρο appeared first on ελculture – Θέατρο, Μουσική, Τέχνη & Πολιτισμός.
Διαβάστε περισσότερα