Μισό και βάλε αιώνα μετά το πραξικόπημα Ιωαννίδη στην Κύπρο που πυροδότησε την τουρκική εισβολή, την κατάρρευση της χούντας και τη Μεταπολίτευση, θα περίμενε κανείς πως τα βασικά τουλάχιστον τεκμήρια εκείνης της περιόδου έχουν καταστεί προσβάσιμα πια στην ιστορική έρευνα, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Μια τέτοια εικόνα καλλιεργείται άλλωστε συστηματικά τον τελευταίο καιρό, ιδίως όσον αφορά τις απαντήσεις σε κάποια κρίσιμα ερωτήματα – από τις ακριβείς διαστάσεις της εμπλοκής των ΗΠΑ στο πραξικόπημα του 1967 και την κυπριακή τραγωδία μέχρι την έκταση της προδοσίας που διαπράχθηκε από τους ημέτερους στρατοκράτες, όταν στο όνομα της «εθνικής ασφάλειας» και της Μεγάλης Ιδέας άνοιξαν τις πύλες στον «Αττίλα».
Στην πραγματικότητα, τα περισσότερα αρχεία που αφορούν τα επίμαχα γεγονότα παραμένουν κατά κανόνα μισόκλειστα, με μεγάλο μέρος τους είτε απαγορευμένο για τους ερευνητές είτε διαθέσιμο μεν, αλλά σε αγρίως λογοκριμένη μορφή. Οι αναγνώστες της στήλης έχουν αποκτήσει μια καλή ιδέα επ’ αυτού από πρόσφατο δημοσίευμά μας για τη μεταχείριση που έχει επιφυλαχθεί στον φάκελο του ελληνικού τμήματος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ που αφορά τις προειδοποιήσεις του Ελληνοαμερικανού αναλυτή Χαρίλαου Λαγουδάκη για τις κινήσεις της ομάδας του Παπαδόπουλου στις αρχές του 1967 («Κλειστόν διά εθνικούς λόγους», «Εφ.Συν.» 18/4/2025). Εξίσου εύγλωττο είναι το γεγονός πως το αρχείο της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα για το 1973 –πέντε μεγάλα κουτιά– παραμένει ακόμη εξ ολοκλήρου κλειστό, όπως και ουκ ολίγα έγγραφα του 1974 από τους «αποχαρακτηρισμένους» φακέλους του (που έχουν μετακινηθεί στους, ερμητικά κλειστούς, φακέλους της δεκαετίας του 1980). Το μεγάλο, ωστόσο, ψαλίδι έχει πέσει στα ντοκουμέντα που σχετίζονται όχι με τη διπλωματική γραφειοκρατία αλλά με τις κεντρικές επιλογές και κινήσεις της Ουάσινγκτον.
Οι σύμβουλοι εθνικής ασφαλείας των Νίξον και Φορντ, Χένρι Κίσινγκερ και Μπρεντ Σκόουκροφτ (1973).
Λογοκρισία και ψίχουλα
Διαβάζοντας το μπεστ σέλερ του Αλέξη Παπαχελά για τα γεγονότα του 1974, βασισμένο σε συνεντεύξεις με στελέχη της χούντας, Αμερικανούς αξιωματούχους της εποχής και έγγραφα από τα αποχαρακτηρισμένα αρχεία των ΗΠΑ («Ενα κλειστό δωμάτιο 1967-1974», Αθήνα 2021, εκδ. Μεταίχμιο), μένει λ.χ. κανείς με την εντύπωση πως αυτά τα τελευταία μας αποκαλύπτουν σε αρκετά μεγάλο βαθμό την όποια εμπλοκή της αμερικανικής κυβέρνησης και των επιμέρους στελεχών της. Αρκεί, ωστόσο, να επισκεφθεί κανείς τον ιστότοπο των αρχείων τού Αμερικανού τότε προέδρου Τζέραλντ Φορντ, και πιο συγκεκριμένα τους αναρτημένους εκεί φακέλους των συμβούλων εθνικής ασφαλείας των προέδρων Νίξον και Φορντ (Χένρι Κίσινγκερ και Μπρεντ Σκόουκροφτ) για το Κυπριακό, για να διαπιστώσει πόσο μεγάλο ποσοστό του σχετικού αρχειακού υλικού παραμένει ακόμη απόρρητο για λόγους εθνικής ασφαλείας των ΗΠΑ. Μέσα στο κρίσιμο δεκαήμερο που μεσολάβησε από το πραξικόπημα στην Κύπρο (15/7/1974) μέχρι τον σχηματισμό της κυβέρνησης εθνικής ενότητας στην Αθήνα (24/7/1974), σχεδόν τα μισά έγγραφα για το Κυπριακό –και τις σχετιζόμενες με αυτό εξελίξεις στην Ελλάδα– που έφταναν στο γραφείο των διαμορφωτών της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, παραμένουν κλειστά στην ιστορική έρευνα, ενώ άλλο ένα πέμπτο έχει δοθεί στη δημοσιότητα μονάχα εν μέρει. Η αναλυτική παράθεση των ευρημάτων αυτής της καταγραφής μέρα μέρα (βλ. πίνακα) είναι ακόμα πιο αποκαλυπτική: τα κλειστά έγγραφα εντοπίζονται κυρίως την επομένη του πραξικοπήματος (όταν έγινε αντιληπτό πως ο Μακάριος διέφυγε την απόπειρα δολοφονίας του) και από την παραμονή της τουρκικής εισβολής ίσαμε τη Μεταπολίτευση. Δεν χρειάζεται βέβαια ιδιαίτερη σοφία για να καταλάβουμε πως όσα απαγορεύεται να διαβάσουμε είναι λογικά και τα πιο επιβαρυντικά για την εικόνα της υπερδύναμης. Αξιοσημείωτη είναι και η ποιοτική διαφορά των τεκμηρίων που έχουν υπαχθεί σε καθεμιά κατηγορία: όσα έχουν ανοίξει αφορούν συχνά δημόσιες παρεμβάσεις (π.χ. τα δεκασέλιδα πρακτικά μιας συνέντευξης τύπου του Κίσινγκερ στις 22/7), ενώ τα κλειστά αφορούν κρίσιμες διαβουλεύσεις (όπως τα πολυσέλιδα πρακτικά της Ομάδας Εργασίας Κρίσεων στις 16/7, 19/7, 20/7, 21/7 και 22/7, ή ένα άκρως απόρρητο τρισέλιδο έγγραφο του Σκόουκροφτ την παραμονή της εισβολής με διαβάθμιση «eyes only»). Σημαίνουν άραγε όλα αυτά πως οι όποιοι αποχαρακτηρισμοί εγγράφων είναι σε τελική ανάλυση δίχως νόημα; Κάθε άλλο. Αυτό που οφείλει κανείς να κάνει, σε παρόμοιες περιστάσεις, είναι να αποφύγει τα εκ προοιμίων «αθωωτικά» συμπεράσματα για το παρελθόν των φορέων που κατακρατούν τόσα στοιχεία – και, από την άλλη, να αναζητήσει στα διαθέσιμα τεκμήρια κάποια ψίχουλα, έστω, αποκαλύψεων που έχουν διαφύγει την επαγρύπνηση των υπηρεσιακών λογοκριτών. Ας πάρουμε λ.χ. την περίπτωση των τηλεφωνημάτων του Χένρι Κίσινγκερ κατά τις ίδιες κρίσιμες μέρες, που παρουσιάσαμε εδώ προ διετίας («Hello! Hello! Εδώ Κίσινγκερ!», «Εφ.Συν.», 27/7/2024) κι έχουν επίσης υποστεί μπόλικες περικοπές: οι διαμαρτυρίες του Τούρκου πρωθυπουργού Μπουλέντ Ετζεβίτ προς τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών (και πρώην καθηγητή του στο Χάρβαρντ), την επομένη της εισβολής, πως «ο Ιωαννίδης πάτησε τον λόγο του» (προς τους Τούρκους) ότι «κανένα ελληνικό πλοίο δεν θα βρεθεί γύρω από την Κύπρο» εκείνες τις μέρες, αποδεικνύεται πολύ πιο εύγλωττη για τη στάση των «εθνικιστών» μας από κάθε επίσημο ισχυρισμό.
Αποχαρακτηρισμένα, κλειστά και λογοκριμένα έγγραφα των φακέλων του αρχείου Κίσινγκερ – Σκόουκροφτ για το Κυπριακό και τις σχετιζόμενες με αυτό εξελίξεις στην Ελλάδα (15-24/7/1974):
ΗΜΕΡΑ
ΑΠΟΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΕΝΑ
ΑΠΟΡΡΗΤΑ
ΛΟΓΟΚΡΙΜΕΝΑ
έγγραφα
σελίδες
έγγραφα
σελίδες
έγγραφα
σελίδες
αριθ.
%
αριθ.
%
αριθ.
%
15/7/1974
7
18
29,5
3
13
21,3
5
30
49,2
16/7/1974
2
4
7,7
4
22
42,3
4
26
50,0
17/7/1974
6
20
55,5
1
1
2,8
2
15
41,7
18/7/1974
12
23
65,7
–
–
–
2
12
34,3
19/7/1974
6
18
32,7
10
26
47,3
2
11
20,0
20/7/1974
14
24
19,1
15
73
57,9
6
29
23,0
21/7/1974
32
55
40,1
11
55
40,1
4
27
19,7
22/7/1974
16
40
38,8
12
45
43.7
3
18
17,5
23/7/1974
21
28
28,3
21
51
51,5
3
20
20,2
24/7/1974
24
39
42,9
11
47
51,6
1
5
5,5
ΣΥΝΟΛΟ
140
269
33,8
88
333
41,6
32
193
24,3
Ο εθνάρχης και η CIA
Τρία τέτοια «ψίχουλα», από την προϊστορία όλων των παραπάνω, θα μας απασχολήσουν σήμερα εδώ.
Το πρώτο, γνωστό από καιρό, είναι η συμπερίληψη στην επίσημη έκδοση τεκμηρίων του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για την τετραετία 1973-1976 στην Ελλάδα, την Τουρκία και την Κύπρο, της μνείας ενός 9σέλιδου «βιογραφικού σημειώματος» με ημερομηνία 14/8/1974 (ημέρα του δεύτερου «Αττίλα» και της αποχώρησης της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλους του ΝΑΤΟ), το περιεχόμενο του οποίου –ακόμα και τα στοιχεία του βιογραφούμενου– έχει λογοκριθεί εξ ολοκλήρου. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στα τέλη του 2007, επί πρωθυπουργίας εν Ελλάδι του Κώστα Καραμανλή του νεότερου. Όπως σχολιάζαμε δε τότε στον «Ιό», δημοσιεύοντας αυτή την είδηση, «η μόνη λογική ερμηνεία» που μπορούσε να δοθεί για μια τέτοια κολοβή δημοσίευση ήταν «ότι συνιστά ένα “κλείσιμο του ματιού” (ή μια απειλή) προς όσους έχουν κάθε συμφέρον για την απόκρυψη του περιεχομένου του» («Ο άλλος εκβιασμός», «Ελευθεροτυπία», 16/2/2008).
Το δεύτερο ψίχουλο εντοπίστηκε από τον γράφοντα στην πεντάτομη επίσημη υπηρεσιακή βιογραφία του Αλεν Ντάλες, σταθμάρχη της CIA επί προεδρίας Αϊζενχάουερ και –ολίγον– Κένεντι (1953-1961), έκδοση που αποχαρακτηρίστηκε το 1994 και ψηφιακό αντίτυπό της έχει αναρτηθεί, με ελάχιστες περικοπές, στον ιστότοπο των Εθνικών Αρχείων των ΗΠΑ. Ο πρώτος τόμος περιλαμβάνει ένα επτασέλιδο χρονολόγιο, με βιογραφικά στοιχεία του ίδιου του Αλεν (σ. 101-102) και βασικές στιγμές της υπηρεσίας υπό την ηγεσία του (σ.102-107). Στις δεύτερες περιλαμβάνεται και το εξής ενδιαφέρον χωρίο: «5 Οκτ. 1955: Ο Καραμανλής γίνεται πρωθυπουργός της Ελλάδας» (Wayne G. Jackson, «Allen Welsh Dulles as Director of Central Intelligence», 26 February 1953-29 November 1961. Vol. I. Allen Dulles, the Man», CIA Historical Staff, σ.104).
Πώς να εξηγήσει κανείς αυτή την απρόσμενη αναφορά; Στο καθαυτό κείμενο του τόμου δεν υπάρχει η παραμικρή μνεία στον ημέτερο εθνάρχη, δυο δε μόνο περιθωριακές αναφορές στη χώρα μας. Σημειωτέον ότι για κανέναν άλλο ξένο ηγέτη, και για καμιά απολύτως εξέλιξη σε άλλη χώρα που δεν σχετιζόταν ρητά με τη CIA δεν υπάρχει η παραμικρή αναγραφή στο ίδιο χρονολόγιο.
Το επίμαχο απόσπασμα από τις συστάσεις του «Συμβουλευτικού Γραφείου για τη Διεθνή Κατασκοπία».
Το πιο ενδιαφέρον ψίχουλο εντοπίστηκε ωστόσο στο χάος των 94.643 σελίδων των λεγόμενων «Αρχείων της δολοφονίας του Τζον Φ. Κένεντι» που έδωσε πέρυσι «φόρα παρτίδα» στη δημοσιότητα ο Τραμπ, δίχως προληπτική εκκαθάρισή τους από τους συνήθεις υπηρεσιακούς λογοκριτές. Πιο συγκεκριμένα, στην πολυσέλιδη «Σύνοψη των συστάσεων που υποβλήθηκαν στον πρόεδρο από το προεδρικό Συμβουλευτικό Γραφείο Διεθνούς Κατασκοπίας (Μάιος 1961 – 22/11/1963)», η οποία επισυνάπτεται στα πρακτικά της ενημέρωσης του προέδρου Λίντον Τζόνσον από το εν λόγω Γραφείο στις 20/1/1964 (έγγραφο 206-10001-10002). Το Γραφείο είχε συσταθεί από τον πρόεδρο Κένεντι μετά το φιάσκο στον Κόλπο των Χοίρων, προκειμένου να ελεγχθούν οι υπερβάσεις της μυστικής υπηρεσίας και να τεθεί υπό έλεγχο η δραστηριότητά της. Ο λόγος για τη «σύσταση υπ’ αριθμόν 27» που υποβλήθηκε στον Κένεντι στις 20/1/1962:
«Βασισμένο σε επιτόπια επισκόπηση (από αντιπροσωπία του Γραφείου) των αμερικανικών κατασκοπευτικών [intelligence] δραστηριοτήτων στην Αίγυπτο, τον Λίβανο, το Ιράν, την Τουρκία, την Κύπρο, την Ελλάδα και το Ισραήλ, το Γραφείο προχώρησε στις ακόλουθες συστάσεις: […]
23) Ο διευθυντής της CIA να διασφαλίσει πως ο πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Αθήνα είναι επαρκώς ενημερωμένος για την πραγματική φύση της ειδικής σχέσης ανάμεσα στο σταθμάρχη της CIA και τους διευθύνοντες αξιωματούχους της ελληνικής κυβέρνησης που χαράζουν την πολιτική της [about the substantive nature of the special relationship between the CIA Station Chief and the ruling and policy-making officials of the Greek Government]» (σ.13).
«Πραγματική φύση της ειδικής σχέσης» της ηγεσίας της ελληνικής κυβέρνησης με τη CIA δεν μπορεί, αντικειμενικά, να σημαίνει πολλά διαφορετικά πράγματα. Το ίδιο και «διευθύνοντες αξιωματούχοι που χαράζουν την πολιτική» της ελληνικής κυβέρνησης. Τον Ιανουάριο του 1962, αλλά και όλη την προηγούμενη εξαετία, πρωθυπουργός της χώρας ήταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, με υπουργό Εξωτερικών τον Ευάγγελο Αβέρωφ, μελλοντικό υπουργό Άμυνας (1974-1981) και αρχηγό της Ν.Δ. (1981-1984).
Από τον Καραμανλή (πίσω) στον Παπαδόπουλο
Την εποχή που γράφονταν τα παραπάνω, αλλά και σε όλη λίγο-πολύ τη δεκαετία του 1960, ο όρος «καραμανλικός» ήταν λίγο-πολύ ταυτόσημος με τη (διευρυμένη) έννοια του «φασίστα»: υποδήλωνε έναν «μάχιμο» οπαδό της εγχώριας Δεξιάς που αρνούνταν πεισματικά ν’ αποδεχτεί τους όρους της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και κυρίως την προοπτική εναλλαγής των πολιτικών κομμάτων στην εξουσία, θεωρώντας το κράτος τσιφλίκι της εθνικοφροσύνης και τους μισούς τουλάχιστον Έλληνες «μιάσματα»· κυρίως, δε, απεχθανόταν τη μετριοπάθεια εκείνων των στελεχών της παράταξης, όπως ο νέος αρχηγός της ΕΡΕ Παναγιώτης Κανελλόπουλος, που διακήρυσσαν την προσκόλλησή τους σ’ αυτούς τους κανόνες.
Η συμβολή του ίδιου του Καραμανλή στη δρομολόγηση της εκτροπής του 1967 έχει αναλυθεί εκτενώς, με βάση το προσωπικό του αρχείο, από τον συνάδελφο Δημήτρη Ψαρρά σε παλιότερη έκδοση της «Εφ.Συν.» («Το μυστικό του εθνάρχη. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και η χούντα», Αθήνα 2027), οπότε δεν χρειάζεται να επεκταθούμε εδώ. Από τα σπλάχνα του «καραμανλισμού» ξεπήδησε άλλωστε και η πλειοψηφία όσων στελέχωσαν στη συνέχεια τον κρατικό μηχανισμό της δικτατορίας: «Σε αυτό το καθεστώς είχαμε υπηρετήσει όλοι, αν όχι οι περισσότεροι [sic] από όσους μετείχαν στις κυβερνήσεις της επταετίας», θυμίζει χαρακτηριστικά ένας πάλαι ποτέ υπουργός Κοινωνικής Πρόνοιας, Βορείου Ελλάδος και Άνευ Χαρτοφυλακίου του Παπαδόπουλου, παραθέτοντας στα απομνημονεύματά του πλήθος τέτοιων περιπτώσεων (Λουκάς Πάτρας, «Μνήμη προσώπων και γεγονότων», Αθήνα 2014, εκδ. Ηρόδοτος, τ. Β΄, σ. 511).
Από μια περίεργη τροπή της συγκυρίας, τα τελευταία χρόνια οι δεσμοί αυτοί που κόπηκαν βίαια το καλοκαίρι του 1974 φαίνεται επίσης να έχουν ξαναγεφυρωθεί, τουλάχιστον όσον αφορά κάποιους δεδηλωμένους οπαδούς. Το δημοσιογραφικό συγκρότημα που κατεξοχήν διατρανώνει την πίστη του στον καραμανλισμό είναι λ.χ. το ίδιο που έχει μοιράσει κατά καιρούς ουκ ολίγα προχειρογραμμένα πονήματα ενός απροκάλυπτου απολογητή της χούντας, που θεωρεί μέγιστο επίτευγμα της ζωής του τις συναντήσεις του με τον υπέργηρο πρώην δικτάτορα στον Κορυδαλλό. Όταν δε αποδήμησε εις Κύριον –πλήρης ημερών– ένας βασικός σύνδεσμος του Παπαδόπουλου με τη CIA, η εφημερίδα «Δημοκρατία» τον αποχαιρέτισε (9/8/2017) με τη διαπίστωση πως «έφυγε ο τελευταίος των “μεγάλων”, Νίκος Φαρμάκης!». Στην πραγματικότητα, ήταν ο άνθρωπος που, λίγο μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, είχε μεταφέρει στους Αμερικανούς την ιδέα του Παπαδόπουλου για πραξικοπηματική ανατροπή του Μακαρίου και διπλή Ένωση, με παραχώρηση τμήματος της Κύπρου στην Τουρκία (βλ. «Η πρόταση Παπαδόπουλου για διχοτόμηση της Κύπρου», «Εφ.Συν.», 25/4/2026). Όσα ακριβώς έπραξε, με άλλα λόγια, μερικά χρόνια αργότερα ο «αόρατος» διάδοχός του Ιωαννίδης.
Ο εθνάρχης Καραμανλής κατά την άφιξή του στον Λευκό Οίκο (17/4/1961), ενώ στην Κούβα εξελίσσεται η απόβαση της CIA στον Κόλπο των Χοίρων. Δεξιά, ο ίδιος και ο Αβέρωφ τα λένε με τους Κένεντι και Τζόνσον, ενώ η εισβολή έχει πια αποτύχει (20/4/1961)
Διαβάστε περισσότερα