ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. Στον πλέον γνωστό στίχο του ύμνου του ΕΑΜ τραγουδιόταν «το ΕΑΜ μάς έσωσε από την πείνα / θα μας σώσει πάλι απ’ τη σκλαβιά / κι έχει πρόγραμμα λαοκρατία / ζήτω, ζήτω, ζήτω το ΕΑΜ!». Ολο το περιεχόμενο του στίχου, το πολιτικό πρόγραμμα του ΕΑΜ δηλαδή, βρήκε στον μεγαλύτερο βαθμό την εφαρμογή του την περίοδο της ΕΑΜοκρατίας στη Θεσσαλονίκη, της μοναδικής στα ελληνικά χρονικά περίπτωσης που οι «κόκκινοι» απέκτησαν την εξουσία σε μια μεγάλη πόλη μετά την απελευθέρωση από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής.
Οι 79 μέρες που συγκλόνισαν τη Θεσσαλονίκη -συμπτωματικά ακριβώς όσες και οι μέρες της Παρισινής Κομμούνας- και έκαναν τους αστούς να τρέμουν αποτυπώνονται στην ανολοκλήρωτη μεν, μοναδική όμως μέχρι σήμερα ιστορική μελέτη των γεγονότων του πρόωρα χαμένου Ανδρέα Βενιανάκη με τίτλο «Εαμοκρατία στη Θεσσαλονίκη (1944-1945)» (εκδόσεις Επίκεντρο).
Το εξώφυλλο του βιβλίου του Ανδρέα Βενιανάκη
Δυστυχώς ο Βενιανάκης πέθανε πριν δει το βιβλίο να εκδίδεται και πριν το ολοκληρώσει σε επίπεδο συμπερασμάτων. Ομως στην έκδοση βρίσκει κανείς όλα τα χαρακτηριστικά του Βενιανάκη που δημιούργησαν αίσθηση με τα προηγούμενα έργα του («Δάγκουλας, ο “δράκος” της Θεσσαλονίκης – Συμβολή στην ιστορία των Ταγμάτων Ασφαλείας επί Κατοχής», «Ποντάροντας στη γερμανική ρουλέτα – Καζίνο και πράκτορες στην κατοχική Θεσσαλονίκη», «Ο κατοχικός Εμφύλιος στη Μακεδονία (1942-1944) και οι τρεις Παπαδόπουλοι»). Δηλαδή την υποδειγματική, μεθοδική και υπομονετική έρευνα και καταγραφή στοιχείων για τα υπό εξέταση θέματα.
Η ΕΑΜική Θεσσαλονίκη παρουσιάζεται με παράθεση στοιχείων σχεδόν από μέρα σε μέρα μέσα από αρχεία, δικαστικές αποφάσεις, εφημερίδες, αποφάσεις του δημοτικού συμβουλίου, λογοτεχνικά κείμενα. Ανασυνθέτει όλες τις μέρες της ΕΑΜικής διοίκησης μετά την αποχώρηση των Γερμανών, από τις 30 Οκτωβρίου έως τις 17 Ιανουαρίου 1945, αν και, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, «στην πραγματικότητα, ο εφεδρικός ΕΛΑΣ είχε κυριαρχήσει από τα τέλη Σεπτεμβρίου σε όλες τις συνοικίες της δυτικής και ανατολικής Θεσσαλονίκης».
Η απελευθέρωση
Με την απελευθέρωση της πόλης στις 30 Οκτωβρίου το ΕΑΜ βρήκε «μια πόλη κατεστραμμένη, με δομές με οικονομικά προβλήματα, με ελλείψεις σε τρόφιμα, φάρμακα και απαραίτητα είδη διαβίωσης». Ο Βενιανάκης ξεκαθαρίζει εξ αρχής ότι η επιτροπή ΕΑΜιτών που ανέλαβε τη διοίκηση «βρέθηκε μόνη να αντιμετωπίσει προβλήματα που θα μπορούσε να επιλύσει μια κυβέρνηση που είχε στη διάθεσή της έναν μεγάλο προϋπολογισμό». Επιπλέον σε ένα από τα ελάχιστα συμπεράσματα της μελέτης ο συγγραφέας σημειώνει ότι «παρόλο που το ΚΚΕ κυριαρχούσε μέσα στο ΕΑΜ, μέσα από τα έγγραφα που διασώθηκαν δεν διαφαίνεται ότι υπαγόρευε την πολιτική που ακολούθησε η Προσωρινή Επιτροπή, ενώ αποφεύχθηκαν ριζοσπαστικές λύσεις για την επίλυση των προβλημάτων που απασχολούσαν την επιτροπή». Με δυο λόγια στη μελέτη του Βενιανάκη συντρίβεται μια και καλή η προπαγάνδα του μετεμφυλιακού κράτους για περίοδο χάους και αναρχίας.
Η ιστορική μελέτη του αείμνηστου Ανδρέα Βενιανάκη δίνει απαντήσεις σε όσους μιλούν για περίοδο χάους και αναρχίας
Οι έρευνες του Βενιανάκη στα στοιχεία που αφορούν την οικονομία (επισιτισμός, κίνηση χρήματος, μισθοδοσία δημοσίων υπαλλήλων, λειτουργία σχολείων και νοσοκομείων, περίθαλψη ορφανών), την απονομή της λαϊκής δικαιοσύνης αλλά και τον πολιτισμό διαλύουν κάθε προσπάθεια σπίλωσης του έργου που έγινε στην πόλη για να κρατηθεί όρθια τους πρώτους τρεις μήνες μετά την Κατοχή.
Το ΕΑΜ είχε τρομαχτικά ποσοστά αποδοχής από τον πληθυσμό κι αυτό δεν μπορεί να αποκρυβεί με τίποτα. Η μάχη για την οικονομία, η καθημερινή αγωνία να βρεθούν πόροι, να επιστραφούν τα κλεμμένα, να ελεγχθεί η πλεονεξία ήταν τιτάνιες. Η προσπάθεια να συγκρατηθεί η επιτακτική λαϊκή διάθεση για εκδίκηση κατά των ταγματασφαλιτών και των συνεργατών των Γερμανών που πλούτισαν επί Κατοχής θα πρέπει να θεωρηθεί από τις κορυφαίες στιγμές της ΕΑΜικής διοίκησης σε μια πόλη που η πλειοψηφία των οικογενειών είχε βιώσει κατάσαρκα την κατοχική βία (κάπως έτσι σώθηκαν π.χ. οι Χρυσοχόου, Μαντούβαλος κ.ά.).
Ο Μάνος Κατράκης
Αλλά και στον τομέα του πολιτισμού (ραδιόφωνο, σινεμά, θέατρο) έδρασαν μορφές που σημάδεψαν αργότερα με την παρουσία τους τον πολιτισμό ολόκληρης της χωράς, όπως για παράδειγμα ο Μάνος Κατράκης. Η ΕΑΜοκρατία στη Θεσσαλονίκη -με εγχώριους, ξένους, φανερούς και κρυφούς εχθρούς να τρίζουν τα δόντια, να υποσκάπτουν κάθε δράση και να ακονίζουν τα ξίφη τους ζητώντας ρεβάνς- ήταν μια μοναδική στιγμή αυθεντικής λαϊκής αυτοδιοίκησης στα όρια οργανωμένης επαναστατικής κατάστασης. Και γι’ αυτό γνώρισε, όπως σημειώνει ο Βενιανάκης, την αντεκδίκηση και τον αντικομμουνιστικό παροξυσμό όταν περάσαμε στον «Θερμιδώρ», όταν δηλαδή μετά την ήττα του ΕΛΑΣ στην Αθήνα οι Βρετανοί και οι εκπρόσωποι της κεντρικής κυβέρνησης πήραν το πάνω χέρι, ανέτρεψαν την ΕΑΜική εξουσία και άνοιξαν τον δρόμο για τον Εμφύλιο.
Το βιβλίο του Βενιανάκη μπορεί να δώσει λαβή για νέα βιβλία, σχόλια, παρατηρήσεις και συμπεράσματα. Ομως είναι αναντίρρητο ότι ακριβώς επειδή η Θεσσαλονίκη βάφτηκε κόκκινη δεν επαναλήφθηκαν οι σκηνές των Δεκεμβριανών της Αθήνας. Ακόμη και υπερσυντηρητικοί σχολιαστές δεν μπόρεσαν να αρνηθούν στις παρατηρήσεις τους ότι η λαϊκή επιτροπή αντιμετώπισε αποτελεσματικά, χωρίς καμία βοήθεια, την πείνα και την εξαθλίωση, έδωσε ελπίδα για μια καλύτερη μέρα, ενώ ο «κόκκινος» ρεαλισμός δεν αντικαταστάθηκε στιγμή από «κόκκινους» μαξιμαλισμούς.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr