Τελευταία νέα
Ποίηση, ζωγραφική κι ένας «νέος τρόπος ν’ αγαπάς» Σαλμάς εναντίον Γεωργιάδη: «Βρίζει Μητσοτάκη, Καραμανλή και μετά τους εξυμνεί – Πηδάει σαν μαϊμού, δεν έχει σοβαρότητα» ΠΑΣΟΚ κατά Μαρινάκη: «Κάνατε τη ΝΔ ουρά της Ακροδεξιάς» Προσφυγικά της Αλεξάνδρας: Η κοινωνική γεωγραφία μιας γειτονιάς που διεκδικεί το δικαίωμα να υπάρχει Στη Δικαιοσύνη η διάνοιξη δρόμου στον Γράμμο, εντός περιοχής NATURA COP31: Άστραψε και βρόντηξε ο υπουργός Περιβάλλοντος του Παναμά – «Πλούσιοι υποκριτές, μαφία του πετρελαίου» Αρβανίτης: “Να εξεταστεί και η περίοδος διακυβέρνησης Τσίπρα για τα funds, δεν έχει τίποτα να φοβηθεί” CBS: ΗΠΑ και Ισραήλ εξετάζουν νέα επίθεση κατά του Ιράν – Ο Νετανιάχου φοβάται το βαλλιστικό οπλοστάσιο της Τεχεράνης Τσουκαλάς κατά Μαρινάκη για τις «μεταγραφές» βουλευτών: «Κάνατε τη ΝΔ ουρά της Ακροδεξιάς» ΚΚΕ: Η ληστεία Μητσοτάκη στους συνταξιούχους είναι πραγματική όχι… GTA ΚΚΕ: Η ληστεία Μητσοτάκης στους συνταξιούχους είναι πραγματική όχι… GTA Για «προϋπολογισμό φοροληστείας» μιλά το ΚΚΕ: «Απορρίπτεται και επιστρέφεται στα κυβερνητικά επιτελεία»
Efsyn.gr

Προσφυγικά της Αλεξάνδρας: Η κοινωνική γεωγραφία μιας γειτονιάς που διεκδικεί το δικαίωμα να υπάρχει

Στα επίσημα έγγραφα της Περιφέρειας Αττικής, τα Προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας περιγράφονται ως ένα συγκρότημα οκτώ τριώροφων πολυκατοικιών, συνολικής επιφάνειας περίπου 14,5 στρεμμάτων, με 228 διαμερίσματα, από τα οποία τα 177 ανήκουν στην Περιφέρεια.
Αφύλακτη Διάβαση: Τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας – Μέρος Β’

Για τις υπηρεσίες της δημόσιας διοίκησης, το συγκρότημα αποτελεί συγχρόνως προστατευόμενο μνημείο, περιουσιακό στοιχείο και αντικείμενο ενός προγράμματος αποκατάστασης για την ανάπτυξη κοινωνικής κατοικίας. Πρόκειται για προσδιορισμούς που ανταποκρίνονται σε πραγματικά χαρακτηριστικά του χώρου, αλλά δεν επαρκούν για την κατανόηση της κοινωνικής του συγκρότησης. Οι κατοικίες αυτές δεν υπήρξαν ποτέ ανεξάρτητες από τους πληθυσμούς που εγκαταστάθηκαν σε αυτές, τις σχέσεις που αναπτύχθηκαν ανάμεσά τους και τις διαδοχικές πολιτικές που καθόρισαν τους όρους παραμονής τους στην πόλη. Στη διάρκεια σχεδόν ενός αιώνα, τα Προσφυγικά υπήρξαν χώρος στεγαστικής αποκατάστασης, πεδίο πολεμικών συγκρούσεων, αντικείμενο σχεδίων κατεδάφισης, δημόσια περιουσία υπό μεταβίβαση και, τα τελευταία δεκαέξι χρόνια, τόπος ανάπτυξης μιας αυτοοργανωμένης κοινότητας. Καθεμία από αυτές τις ιστορικές περιόδους άφησε τα ίχνη της στην υλική και κοινωνική οργάνωση του συγκροτήματος.
Η θέση του στον αστικό ιστό παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον. Σε μικρή απόσταση βρίσκονται η Γενική Αστυνομική Διεύθυνση Αττικής, το Εφετείο Αθηνών και το αντικαρκινικό νοσοκομείο «Άγιος Σάββας». Πρόκειται για μια ιδιαίτερη συγκέντρωση θεσμικών λειτουργιών, οι οποίες συνδέονται με την αστυνόμευση, την απονομή της δικαιοσύνης και την παροχή υπηρεσιών υγείας. Ανάμεσά τους έχει διαμορφωθεί ένας διαφορετικός τρόπος οργάνωσης της καθημερινής ζωής, μέσα από συλλογικές διαδικασίες, άτυπες δομές κοινωνικής προστασίας και πρακτικές αλληλεγγύης. Η χωρική αυτή γειτνίαση δεν συνιστά από μόνη της αντίφαση. Αποκτά, όμως, ιδιαίτερη σημασία όταν εξετάζονται οι σχέσεις της κοινότητας με τους δημόσιους θεσμούς, οι αστυνομικές επιχειρήσεις των προηγούμενων ετών και τα σημερινά σχέδια αποκατάστασης. Στα Προσφυγικά συναντώνται διαφορετικές αντιλήψεις για το τι συνιστά κοινωνική ωφέλεια, ποιος έχει την αρμοδιότητα να οργανώνει την κατοίκηση και με ποιους όρους αναγνωρίζεται το δικαίωμα παραμονής σε έναν τόπο.
Η υπόθεση των Προσφυγικών αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα σε μια περίοδο κατά την οποία η στεγαστική κρίση έχει περιορίσει αισθητά τις δυνατότητες πρόσβασης στην κατοικία, ιδιαίτερα για τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα και τους ανθρώπους που βρίσκονται σε συνθήκες κοινωνικής επισφάλειας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η δημόσια συζήτηση για την αξιοποίηση ενός ιστορικού συγκροτήματος κοινωνικών κατοικιών αποκτά περιεχόμενο που υπερβαίνει την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Η σύγκρουση αφορά στην ίδια τη διαδικασία με την οποία παράγεται και αναπαράγεται ο αστικός χώρος, τη σχέση ανάμεσα στην τυπική ιδιοκτησία και στην πραγματική χρήση του, αλλά και τις συνέπειες που μπορεί να έχει μια κρατική παρέμβαση σε ήδη συγκροτημένους πληθυσμούς.
Από τη στεγαστική αποκατάσταση στην υποβάθμιση
Οι οκτώ προσφυγικές πολυκατοικίες κατασκευάστηκαν μεταξύ 1933 και 1935, βάσει σχεδίων των αρχιτεκτόνων Κίμωνα Λάσκαρη και Δημήτρη Κυριακού. Η δημιουργία τους εντάχθηκε στη διαδικασία στεγαστικής αποκατάστασης των προσφυγικών πληθυσμών που είχαν εγκατασταθεί στην Αθήνα μετά το 1922. Η οργανωμένη δόμηση, η επανάληψη των κτιριακών μονάδων, η λειτουργική διαρρύθμιση των διαμερισμάτων και η ύπαρξη κοινόχρηστων χώρων ανταποκρίνονταν στις ανάγκες μιας μαζικής στεγαστικής πολιτικής. Το συγκρότημα αποτελούσε ταυτόχρονα δείγμα της μεσοπολεμικής μοντέρνας αρχιτεκτονικής και υλική έκφραση της κρατικής παρέμβασης για τη στέγαση ενός πληθυσμού που είχε υποστεί αναγκαστική μετακίνηση. Η εγκατάσταση των προσφύγων δεν ολοκληρώθηκε με την παραχώρηση μιας κατοικίας. Συνδέθηκε με τη σταδιακή ένταξή τους στην οικονομική και κοινωνική ζωή της πρωτεύουσας, με τη συγκρότηση νέων δικτύων συγγένειας και γειτονίας και με τη μεταβολή των γεωγραφικών ορίων της πόλης.
Από αυτή την άποψη, ο προσφυγικός συνοικισμός της λεωφόρου Αλεξάνδρας υπήρξε εξαρχής προϊόν μιας συγκεκριμένης κοινωνικής και πολιτικής συγκυρίας. Η αρχική του λειτουργία δεν ήταν αποκομμένη από τις διαδικασίες διαχείρισης των πληθυσμών, την κατανομή των δημόσιων πόρων και τις προσπάθειες οργάνωσης της αστικής επέκτασης. Η ίδια η έννοια της κοινωνικής κατοικίας είχε τότε διαφορετικό ιστορικό περιεχόμενο από αυτό που της αποδίδεται σήμερα. Η παρουσία των προσφύγων, οι επαγγελματικές τους δραστηριότητες, οι πολιτισμικές πρακτικές και η πολιτική τους ένταξη δημιούργησαν σταδιακά έναν κοινωνικό χώρο πολύ πιο σύνθετο από το αρχικό οικιστικό πρόγραμμα.
Στη διάρκεια των Δεκεμβριανών του 1944, οι πολυκατοικίες βρέθηκαν στο πεδίο των συγκρούσεων. Τα σημάδια από τους πυροβολισμούς, που παραμένουν ορατά σε τμήματα των προσόψεων, αποτελούν υλικές μαρτυρίες αυτής της περιόδου. Η σημασία τους αναγνωρίζεται ακόμη και στις σύγχρονες διοικητικές διαδικασίες αποκατάστασης. Στην απόφαση 864/2025 της Περιφερειακής Επιτροπής Αττικής περιλαμβάνεται η προϋπόθεση να επανεξεταστεί ο τρόπος αντιμετώπισης των όψεων, ώστε τα ίχνη των συγκρούσεων του 1944 να διατηρηθούν. Η πρόβλεψη αυτή υποδεικνύει ότι το συγκρότημα αντιμετωπίζεται θεσμικά ως φορέας ιστορικής μνήμης. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι ποια ιστορία θεωρείται άξια προστασίας και ποια κοινωνική πραγματικότητα παραμένει εκτός του ίδιου πλαισίου.
Η συζήτηση για το μέλλον των Προσφυγικών άρχισε να αποκτά ιδιαίτερη ένταση κατά τη δεκαετία του 1990, όταν η παλαιότητα των κτιρίων και η περιορισμένη συντήρησή τους συνδυάστηκαν με τις αυξανόμενες πιέσεις για αναδιοργάνωση της περιοχής. Οι σχεδιασμοί ενόψει των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 επανέφεραν την προοπτική κατεδάφισης μεγάλου μέρους του συγκροτήματος, με την επίκληση της δημιουργίας ελεύθερου χώρου και πρασίνου. Η προτεινόμενη παρέμβαση αντιμετώπιζε ως βασικό αντικείμενο τον περιβάλλοντα χώρο και την αναμόρφωση της εικόνας της λεωφόρου. Η προϋπάρχουσα κατοίκηση και η ιστορική συγκρότηση του οικισμού υποχωρούσαν μπροστά σε μια αντίληψη πολεοδομικής οργάνωσης που συνέδεε την αναβάθμιση με την απομάκρυνση του παλαιού κτιριακού αποθέματος.
Η αντίδραση των κατοίκων, των αρχιτεκτόνων και των επιστημονικών φορέων υπήρξε καθοριστική για τη διάσωση του συγκροτήματος. Η Αρχιτεκτονική Σχολή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, ο Σύλλογος Αρχιτεκτόνων και άλλοι φορείς ανέδειξαν τη σημασία των Προσφυγικών ως ενιαίου ιστορικού και αρχιτεκτονικού συνόλου. Το 2003 χαρακτηρίστηκαν ως μνημεία δύο πολυκατοικίες, ενώ ακολούθησαν δικαστικές και διοικητικές διαδικασίες για τη συνολική προστασία. Η απόφαση 3050/2004 του Συμβουλίου της Επικρατείας αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στην υπόθεση. Το 2009, με την υπουργική απόφαση που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 62/ΑΑΠ/13.2.2009, χαρακτηρίστηκαν μνημεία και οι υπόλοιπες έξι πολυκατοικίες.
Η εξέλιξη αυτή απομάκρυνε τον κίνδυνο κατεδάφισης, δεν οδήγησε όμως σε άμεση και συνολική αποκατάσταση. Η θεσμική αναγνώριση της ιστορικής αξίας των κτιρίων συνυπήρξε με τη συνεχιζόμενη φθορά τους. Η διαπίστωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα υπό το πρίσμα των σημερινών σχεδιασμών, στους οποίους η κατάσταση των κτιρίων προβάλλεται ως βασικός λόγος για την ανάγκη παρέμβασης. Η φυσική φθορά των υλικών αποτελεί αναμφισβήτητη πραγματικότητα, αλλά η έκταση της υποβάθμισης συνδέεται και με τις αποφάσεις που ελήφθησαν ή δεν ελήφθησαν κατά τις προηγούμενες δεκαετίες. Η εγκατάλειψη ενός κτιρίου αποτελεί, υπό αυτή την έννοια, και μια κοινωνική διαδικασία. Προκύπτει μέσα από την απουσία πόρων, τη μη πραγματοποίηση εργασιών, τη μεταβολή των προτεραιοτήτων της δημόσιας διοίκησης και τη διαρκή αναβολή της συντήρησης.
Η σημερινή αντιπαράθεση αποκτά συνεπώς μια ιστορική διάσταση την οποία δεν επιτρέπει να διακρίνουμε μια αποσπασματική παρουσίαση του ζητήματος. Η κατάσταση των Προσφυγικών δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως επιχείρημα υπέρ μιας συγκεκριμένης μορφής αποκατάστασης χωρίς να εξετάζεται συγχρόνως το ιστορικό της δημόσιας διαχείρισής τους. Η ανάγκη τεχνικής παρέμβασης είναι πραγματική. Η επιλογή, όμως, του τρόπου υλοποίησής της αποτελεί κοινωνική και πολιτική απόφαση.
Η συγκρότηση μιας αυτοοργανωμένης γειτονιάς
Η εγκατάσταση νέων πληθυσμών στα Προσφυγικά κατά τη δεκαετία του 2000 και η συγκρότηση της Κοινότητας Κατειλημμένων Προσφυγικών γύρω στο 2010 συνδέονται με ευρύτερες μεταβολές στην ελληνική κοινωνία. Η οικονομική κρίση, η αύξηση της στεγαστικής επισφάλειας, η συρρίκνωση των εισοδημάτων και η ανάπτυξη συλλογικών πρακτικών αλληλεγγύης δημιούργησαν τις συνθήκες μέσα στις οποίες εμφανίστηκαν νέες μορφές κοινωνικής οργάνωσης. Στα Προσφυγικά, οι διαδικασίες αυτές συνδυάστηκαν με την ύπαρξη εγκαταλελειμμένων διαμερισμάτων και με την παρουσία ανθρώπων που, για διαφορετικούς λόγους, είχαν περιορισμένη ή καθόλου πρόσβαση στους συμβατικούς μηχανισμούς στέγασης.
Σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση της ίδιας της κοινότητας, η αρχική συγκρότησή της συνδέθηκε με την προσπάθεια αντιμετώπισης της παραβατικότητας και της διακίνησης ναρκωτικών στην περιοχή. Η συλλογική οργάνωση επεκτάθηκε σταδιακά στην κατοίκηση, στην επισκευή χώρων και στην ανάπτυξη κοινών δραστηριοτήτων. Η συνέλευση αποτέλεσε βασικό μηχανισμό λήψης αποφάσεων, ενώ δημιουργήθηκαν επιμέρους ομάδες για την κάλυψη πρακτικών αναγκών. Η κοινότητα απέκτησε σταδιακά μια εσωτερική οργάνωση που υπερέβαινε τη συνύπαρξη ανθρώπων στο ίδιο οικιστικό συγκρότημα.
Η σημασία αυτής της εξέλιξης γίνεται περισσότερο κατανοητή αν εξεταστεί η κατοίκηση ως καθημερινή διαδικασία παραγωγής κοινωνικών σχέσεων. Η εγκατάσταση σε ένα διαμέρισμα εξασφαλίζει έναν ιδιωτικό χώρο, αλλά η δυνατότητα διατήρησης της κατοικίας εξαρτάται και από ένα σύνολο υλικών και κοινωνικών προϋποθέσεων: την πρόσβαση σε τροφή, τις υπηρεσίες υγείας, τη φροντίδα των παιδιών, τη συντήρηση του κτιρίου, την ύπαρξη εισοδήματος και τις σχέσεις υποστήριξης. Για πληθυσμούς που βρίσκονται σε συνθήκες οικονομικής και κοινωνικής επισφάλειας, οι προϋποθέσεις αυτές δεν μπορούν πάντοτε να εξασφαλιστούν μέσα από την αγορά ή τις υφιστάμενες δημόσιες υπηρεσίες. Η συλλογική οργάνωση επιχειρεί να αντιμετωπίσει μέρος αυτών των αναγκών, μεταβάλλοντας ταυτόχρονα την ίδια τη λειτουργία του οικιστικού χώρου.
Στα Προσφυγικά, σύμφωνα με τις καταγραφές της κοινότητας και δημοσιευμένα επιτόπια ρεπορτάζ, έχουν δημιουργηθεί περισσότερες από 22 κοινωνικές δομές. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται δομή υγείας, συλλογικός φούρνος, τεχνική ομάδα, παιδικό στέκι, χώροι εκπαίδευσης και δημιουργικής δραστηριότητας, γυναικεία δομή και χώροι φιλοξενίας ασθενών και συνοδών τους από το γειτονικό αντικαρκινικό νοσοκομείο. Ο φούρνος «Μελκίν Ελβάν», που λειτουργεί από το 2014, συγκαταλέγεται στις παλαιότερες συλλογικές δραστηριότητες της γειτονιάς. Η σημασία αυτών των δομών δεν περιορίζεται στην παροχή συγκεκριμένων υπηρεσιών. Συνδέεται με τον τρόπο με τον οποίο συγκροτούνται και διατηρούνται οι σχέσεις ανάμεσα στους κατοίκους, με τη συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων και με την ανάπτυξη μιας καθημερινής πρακτικής αλληλοϋποστήριξης.
Η φιλοξενία ανθρώπων που συνδέονται με το νοσοκομείο «Άγιος Σάββας» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της σχέσης ανάμεσα στην αυτοοργανωμένη γειτονιά και στον ευρύτερο αστικό χώρο. Οι ανάγκες ενός ασθενούς που μετακινείται στην Αθήνα για θεραπεία δεν περιορίζονται στην πρόσβαση στο νοσοκομείο. Συχνά περιλαμβάνουν την εξεύρεση προσωρινής κατοικίας, τη διαμονή των συνοδών, την καθημερινή διατροφή και την πρακτική υποστήριξη κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Πρόκειται για ανάγκες που μπορούν να επιβαρύνουν σημαντικά τα οικονομικά και κοινωνικά αποθέματα ενός νοικοκυριού. Η ύπαρξη μιας δομής φιλοξενίας σε άμεση γειτνίαση με το νοσοκομείο ανταποκρίνεται σε αυτό το πραγματικό κενό. Ο χώρος αποκτά έτσι μια λειτουργία που συνδέεται άμεσα με τη γεωγραφία της περίθαλψης και με τις άνισες δυνατότητες πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας.
Ο πληθυσμός των Προσφυγικών παρουσιάζει μεγάλη κοινωνική και πολιτισμική ετερογένεια. Σύμφωνα με ρεπορτάζ των «ΝΕΩΝ» τον Απρίλιο του 2026, στο συγκρότημα κατοικούσαν περίπου 400 άνθρωποι, ενώ περίπου 270 συμμετείχαν στη συνέλευση της κοινότητας. Στο ίδιο δημοσίευμα καταγράφεται η παρουσία κατοίκων από 28 εθνικότητες και εκτιμάται ότι περίπου 150 διαμερίσματα βρίσκονταν υπό κατάληψη. Οι αριθμοί αυτοί χρειάζονται προσοχή, επειδή οι διαφορετικές καταγραφές δεν αναφέρονται πάντοτε στον ίδιο πληθυσμό. Στο συγκρότημα υπάρχουν ιδιοκτήτες και ενοικιαστές, μέλη της οργανωμένης κοινότητας, άνθρωποι που κατοικούν ανεξάρτητα από τις συλλογικές διαδικασίες, πρόσφυγες, μετανάστες, οικογένειες με παιδιά, ηλικιωμένοι και πρόσωπα που έχουν βιώσει την αστεγία ή άλλες μορφές κοινωνικού αποκλεισμού. Η κοινότητα, επομένως, δεν αποτελεί ομοιογενή πληθυσμιακή κατηγορία.
Αυτή η ετερογένεια συνδέεται άμεσα με τον χαρακτήρα του χώρου. Οι πολυκατοικίες δεν λειτουργούν αποκλειστικά ως τόπος εγκατάστασης μιας πολιτικής συλλογικότητας. Αποτελούν κατοικημένο περιβάλλον στο οποίο συνυπάρχουν διαφορετικές διαδρομές ζωής, κοινωνικές ανάγκες και αντιλήψεις για την οργάνωση της καθημερινότητας. Η αυτοοργάνωση δεν εξαλείφει τις επιμέρους διαφορές ούτε συνεπάγεται την απουσία εσωτερικών δυσκολιών. Δημιουργεί, όμως, μια δυνατότητα συλλογικής αντιμετώπισης προβλημάτων που διαφορετικά θα παρέμεναν ατομικές υποθέσεις.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η κατάληψη έχει αποκτήσει χαρακτηριστικά κοινωνικής υποδομής. Αυτό δεν αποτελεί νομικό χαρακτηρισμό, αλλά μια διαπίστωση για τη λειτουργία της. Ορισμένες βασικές ανάγκες καλύπτονται μέσα από συλλογικά οργανωμένες δραστηριότητες, ενώ η πρόσβαση σε χώρους και υπηρεσίες συνδέεται με διαδικασίες που έχουν διαμορφωθεί από τους ίδιους τους κατοίκους. Η έννοια της κατοικίας διευρύνεται ώστε να περιλάβει την κοινωνική φροντίδα, την κοινή χρήση πόρων και τη συμμετοχή στη συντήρηση του περιβάλλοντος χώρου. Η δυνατότητα αναπαραγωγής της καθημερινής ζωής γίνεται, σε σημαντικό βαθμό, αντικείμενο συλλογικής ευθύνης.
Η κοινωνική αυτή πραγματικότητα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε μια εποχή κατά την οποία η πρόσβαση στην κατοικία καθορίζεται ολοένα περισσότερο από το ατομικό εισόδημα και από την οικονομική αξία του ακινήτου. Η κοινότητα των Προσφυγικών έχει διαμορφώσει μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στην κατοικία και στις ανάγκες των ανθρώπων που τη χρησιμοποιούν. Η ύπαρξή της δεν καταργεί τις αντιφάσεις και τις δυσκολίες που συνεπάγεται η άτυπη χρήση ενός συγκροτήματος με σύνθετο ιδιοκτησιακό καθεστώς. Αναδεικνύει, ωστόσο, τη δυνατότητα της συλλογικής κατοίκησης να παράγει κοινωνικές λειτουργίες που δεν προκύπτουν αυτομάτως από την επίσημη οικιστική οργάνωση.
Η αστυνομική καταστολή ως εμπειρία της καθημερινής ζωής
Η σχέση της κοινότητας με το κράτος δεν περιορίστηκε στις διοικητικές αποφάσεις για το ιδιοκτησιακό καθεστώς και την αποκατάσταση των κτιρίων. Στις 22 Νοεμβρίου 2022, τα Προσφυγικά βρέθηκαν στο επίκεντρο μεγάλης αστυνομικής επιχείρησης, η οποία πραγματοποιήθηκε με αφορμή την αναζήτηση προσώπου που ερευνόταν για εμπρηστικές επιθέσεις. Η επέμβαση εξελίχθηκε σε πολύωρη αντιπαράθεση ανάμεσα στις αστυνομικές δυνάμεις και σε ανθρώπους που βρίσκονταν στον χώρο. Η Ελληνική Αστυνομία ανακοίνωσε 78 συλλήψεις, αποδίδοντας στους συλληφθέντες, κατά περίπτωση, αδικήματα που περιλάμβαναν βία κατά υπαλλήλων, διατάραξη κοινής ειρήνης και σωματικές βλάβες. Η αστυνομική εκδοχή αναφέρθηκε σε ρίψεις αντικειμένων προς τις δυνάμεις που επιχειρούσαν στην περιοχή.
Παράλληλα, δημοσιοποιήθηκαν καταγγελίες για αστυνομική βία, τραυματισμούς, αδικαιολόγητες συλλήψεις και κακομεταχείριση προσαχθέντων. Στην καταγραφή του Govwatch περιλαμβάνονται μαρτυρίες και αναφορές δικηγόρων υπεράσπισης, σύμφωνα με τις οποίες μεταξύ των συλληφθέντων βρίσκονταν κάτοικοι, αλληλέγγυοι, ανήλικοι, άνθρωποι με προβλήματα υγείας και φωτορεπόρτερ που κάλυπτε τα γεγονότα. Οι συγκεκριμένες καταγγελίες πρέπει να διακρίνονται από τις δικαστικά διαπιστωμένες πράξεις. Το ίδιο ισχύει και για τις κατηγορίες που περιλαμβάνονταν στην αστυνομική ανακοίνωση, καθώς η άσκηση ποινικής δίωξης δεν συνιστά απόδειξη ενοχής.
Η επιχείρηση του 2022 υπήρξε σημαντικό γεγονός στη σύγχρονη ιστορία των Προσφυγικών, επειδή ανέδειξε τον τρόπο με τον οποίο η κρατική καταστολή μπορεί να επηρεάσει έναν ολόκληρο χώρο κατοίκησης. Η παρουσία ισχυρών αστυνομικών δυνάμεων, η χρήση βίας και οι μαζικές συλλήψεις δεν έχουν τις ίδιες κοινωνικές συνέπειες όταν πραγματοποιούνται σε έναν περιστασιακό χώρο συγκέντρωσης και όταν εκτυλίσσονται σε ένα περιβάλλον όπου άνθρωποι ζουν, μεγαλώνουν παιδιά και οργανώνουν την καθημερινότητά τους. Στη δεύτερη περίπτωση, η αστυνομική επέμβαση επηρεάζει την ίδια την εμπειρία της κατοικίας ως χώρου προστασίας και σχετικής ασφάλειας.
Η εξέταση αυτής της διάστασης είναι απαραίτητη για να κατανοηθεί η σχέση των κατοίκων με τις κρατικές αρχές. Για την Αστυνομία, η επέμβαση εντάχθηκε στο πεδίο της επιβολής του νόμου. Για την κοινότητα, το γεγονός καταγράφηκε ως εμπειρία βίαιης παρέμβασης στον χώρο της ζωής της. Η διάσταση αυτή δεν αφορά αποκλειστικά τις διαφορετικές αφηγήσεις για τα συγκεκριμένα περιστατικά. Συνδέεται με το ποιος διαθέτει την εξουσία να ορίζει ένα περιβάλλον ως απειλή για τη δημόσια τάξη και πώς η άσκηση αυτής της εξουσίας επηρεάζει ανθρώπους που βρίσκονται ήδη σε συνθήκες κοινωνικής ευαλωτότητας.
Η κρατική καταστολή αποκτά, σε αυτή την περίπτωση, συγκεκριμένη χωρική διάσταση. Η επιβολή της δημόσιας τάξης δεν περιορίζεται στην αποκατάσταση μιας νομικής κανονικότητας. Μπορεί να μεταβάλει τις συνθήκες πρόσβασης σε έναν χώρο, την καθημερινή κινητικότητα των κατοίκων και τη δυνατότητα συνέχισης των συλλογικών τους δραστηριοτήτων. Η επίδραση αυτή αποκτά μεγαλύτερη σημασία όταν αφορά πληθυσμούς που δεν διαθέτουν εναλλακτικούς τόπους εγκατάστασης ή επαρκή οικονομικά μέσα για να αντιμετωπίσουν την απώλεια της κατοικίας τους.
Η επιστροφή της κοινωνικής κατοικίας ως κρατικός σχεδιασμός
Η απόφαση 864/2025 της Περιφερειακής Επιτροπής Αττικής εισήγαγε μια νέα φάση στη διαχείριση του συγκροτήματος. Προέβλεπε την έγκριση προγραμματικής σύμβασης πολιτισμικής ανάπτυξης μεταξύ της Περιφέρειας Αττικής, του Υπουργείου Πολιτισμού και της Δημόσιας Υπηρεσίας Απασχόλησης για την αποκατάσταση τεσσάρων πολυκατοικιών με προορισμό την κοινωνική κατοικία. Ο συνολικός προϋπολογισμός της αρχικής σύμβασης ανερχόταν σε 12 εκατομμύρια ευρώ, συμπεριλαμβανομένου του ΦΠΑ, και η προβλεπόμενη διάρκειά της οριζόταν σε επτά έτη. Τα κτίρια που επιλέχθηκαν ανήκουν εξ ολοκλήρου στην Περιφέρεια Αττικής και αντιστοιχούν σε 108 διαμερίσματα.
Σε μεταγενέστερο έγγραφο της Περιφέρειας προς τη Βουλή, με ημερομηνία 6 Νοεμβρίου 2025, περιγράφεται η πρόθεση χρηματοδότησης του έργου μέσω του προγράμματος «Αττική 2021-2027», στο πλαίσιο νέου άξονα που αφορά την προσιτή και βιώσιμη στέγαση. Ο εκτιμώμενος προϋπολογισμός αναφέρεται πλέον σε 15 εκατομμύρια ευρώ, ενώ προβλέπεται η χρήση τριών πολυκατοικιών για κοινωνική κατοικία και της τέταρτης για τη φιλοξενία ασθενών και συνοδών του «Αγίου Σάββα». Το ίδιο έγγραφο παρουσίαζε ως στόχο τη δημοπράτηση στις αρχές του 2026 και την ολοκλήρωση των εργασιών μέσα σε 24 μήνες από την υπογραφή της σχετικής νομικής δέσμευσης. Η διαφορά ανάμεσα στον αρχικό προϋπολογισμό και στον μεταγενέστερο χρηματοδοτικό σχεδιασμό είναι πραγματική και χρειάζεται να εξετάζεται στο πλαίσιο της εξέλιξης του έργου, χωρίς να συγχέονται διαφορετικά διοικητικά και χρηματοδοτικά στάδια.
Η Περιφέρεια υποστηρίζει ότι η παρέμβαση αποσκοπεί στην αποκατάσταση ενός ιστορικού μνημείου και στη δημιουργία κατάλληλων στεγαστικών συνθηκών για κοινωνικά ευάλωτους ανθρώπους. Έχει επίσης δηλώσει ότι δεν υπάρχει πρόθεση κατεδάφισης ή εμπορικής αξιοποίησης του συγκροτήματος. Από την πλευρά της, η Κοινότητα Κατειλημμένων Προσφυγικών αμφισβητεί τον σχεδιασμό επειδή θεωρεί ότι προϋποθέτει την εκκένωση των κατοικημένων κτιρίων και μπορεί να οδηγήσει στην αποδιάρθρωση των κοινωνικών δομών που λειτουργούν εκεί. Η διαφωνία αφορά επομένως το περιεχόμενο και τη διαδικασία της ανάπλασης, καθώς και τη θέση που επιφυλάσσεται στους σημερινούς κατοίκους.
Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται ένα ουσιώδες ζήτημα της σύγχρονης στεγαστικής πολιτικής. Το κράτος προτείνει τη δημιουργία κοινωνικών κατοικιών σε έναν χώρο όπου ήδη κατοικούν άνθρωποι με σημαντικές στεγαστικές ανάγκες. Η υλοποίηση του προγράμματος μπορεί να εξασφαλίσει καλύτερες υλικές συνθήκες διαβίωσης στους μελλοντικούς δικαιούχους. Εφόσον, όμως, προϋποθέτει την απομάκρυνση των σημερινών κατοίκων χωρίς επαρκείς εγγυήσεις, δημιουργεί τον κίνδυνο μιας νέας μορφής στεγαστικού αποκλεισμού. Το γεγονός ότι οι δυνητικοί νέοι δικαιούχοι μπορεί να ανήκουν και αυτοί σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες δεν αναιρεί το πρόβλημα. Αντιθέτως, αναδεικνύει τη δυσκολία μιας πολιτικής που επιδιώκει να αντιμετωπίσει την ανάγκη για στέγη μέσω της ανακατανομής ενός ήδη κατοικημένου χώρου.
Η Διεθνής Αμνηστία, σε δημόσια ανακοίνωσή της στις 3 Ιουνίου 2026, εξέφρασε σοβαρή ανησυχία για τον κίνδυνο αναγκαστικής έξωσης περίπου 400 ανθρώπων. Η οργάνωση επισήμανε ότι η προγραμματική σύμβαση του 2025 δεν περιλαμβάνει αναφορά στην υφιστάμενη κοινότητα και στις πιθανές συνέπειες της απομάκρυνσής της. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που είχε λάβει από εκπροσώπους των κατοίκων, δεν είχε προηγηθεί ουσιαστική συμμετοχή τους στον σχεδιασμό. Η ανακοίνωση υπογράμμιζε ότι, βάσει του διεθνούς δικαίου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι εξώσεις μπορούν να πραγματοποιούνται μόνο ως έσχατο μέτρο, με την τήρηση συγκεκριμένων διαδικαστικών εγγυήσεων, ουσιαστική διαβούλευση, εξέταση εναλλακτικών λύσεων και εξασφάλιση κατάλληλης κατοικίας για όσους δεν μπορούν να την εξασφαλίσουν με ίδια μέσα.
Η σημασία της παρέμβασης αυτής βρίσκεται στη μετατόπιση του πεδίου αξιολόγησης. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς και η αρμοδιότητα της Περιφέρειας για την υλοποίηση ενός έργου δεν εξαντλούν τις υποχρεώσεις της δημόσιας διοίκησης. Η προστασία του δικαιώματος στην κατοικία αφορά και ανθρώπους που δεν διαθέτουν τυπικούς τίτλους ιδιοκτησίας ή συμβατικές σχέσεις μίσθωσης. Η απουσία τέτοιων τίτλων δεν καθιστά αδιάφορες τις συνέπειες μιας πιθανής έξωσης για την ανθρώπινη ζωή, την υγεία και την κοινωνική προστασία.
Αντίστοιχες ανησυχίες καταγράφηκαν στο πλαίσιο των Ειδικών Διαδικασιών του ΟΗΕ. Σχετική επικοινωνία ειδικών εισηγητών για τα ανθρώπινα δικαιώματα αναφέρθηκε στον κίνδυνο εκτοπισμού περίπου 400 κατοίκων, καθώς και στις πιθανές συνέπειες για τα αυτοοργανωμένα προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας και σίτισης. Οι επισημάνσεις αυτές δεν αποτελούν δικαστική κρίση για τη νομιμότητα του έργου. Καταδεικνύουν, ωστόσο, ότι μια παρέμβαση αστικής αποκατάστασης πρέπει να αξιολογείται και ως προς τις κοινωνικές της συνέπειες, ιδιαίτερα όταν επηρεάζει ανθρώπους που ήδη αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες πρόσβασης στην κατοικία.
Η απεργία πείνας και η πολιτική διάσταση της κατοίκησης
Στις 5 Φεβρουαρίου 2026 ο Αριστοτέλης Χαντζής ξεκίνησε απεργία πείνας, διεκδικώντας την αναστολή του σχεδιασμού της Περιφέρειας και την προστασία της κοινότητας. Ακολούθησε η συμμετοχή της Suzon Doppagne. Η κινητοποίηση διήρκεσε αρκετούς μήνες και επανέφερε με δραματικό τρόπο την υπόθεση των Προσφυγικών στη δημόσια συζήτηση. Στις 24 Ιουνίου, έπειτα από 140 ημέρες απεργίας πείνας, ο Χαντζής ανακοίνωσε τη λήξη της κινητοποίησης, ενώ η υγεία του είχε επιδεινωθεί σε ιδιαίτερα σοβαρό βαθμό.
Την ίδια ημέρα, το Δημοτικό Συμβούλιο της Αθήνας ενέκρινε κατά πλειοψηφία ψήφισμα που ζητούσε τη διακοπή υλοποίησης της προγραμματικής σύμβασης από την Περιφέρεια και την έναρξη ουσιαστικού διαλόγου. Το ψήφισμα αναγνώριζε την ανάγκη εξεύρεσης λύσης για την αποκατάσταση των κτιρίων και την εξασφάλιση στέγης στους σημερινούς κατοίκους. Περιλάμβανε επίσης την επισήμανση ότι υπάρχει τεχνική δυνατότητα να εξεταστεί η πραγματοποίηση εργασιών με ελεγχόμενες μετακινήσεις κατοίκων μέσα στη γειτονιά. Η παρέμβαση του Δήμου δεν συνεπαγόταν την αυτόματη ακύρωση των αποφάσεων της Περιφέρειας, δημιούργησε όμως ένα διαφορετικό θεσμικό πλαίσιο συζήτησης.
Η απεργία πείνας του 2026 μπορεί να κατανοηθεί και ως συνέπεια της περιορισμένης δυνατότητας των κατοίκων να επηρεάσουν αποφάσεις που αφορούν άμεσα τον χώρο της ζωής τους. Η προσφυγή σε μια τόσο ακραία μορφή διαμαρτυρίας δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη της ορθότητας κάθε επιμέρους αιτήματος. Αναδεικνύει, ωστόσο, την ένταση μιας σύγκρουσης στην οποία η κοινότητα θεωρούσε ότι οι διαθέσιμοι θεσμικοί μηχανισμοί δεν εξασφάλιζαν ουσιαστική συμμετοχή στον σχεδιασμό. Η συζήτηση για την ανάπλαση μεταφέρθηκε έτσι από το πεδίο της τεχνικής διαχείρισης στο πεδίο της πολιτικής ευθύνης.
Η Περιφέρεια προχώρησε τον Ιούνιο του 2026 στη δημιουργία ηλεκτρονικής πλατφόρμας για την καταγραφή των ανθρώπων που διαμένουν στο συγκρότημα. Κατά την επίσημη παρουσίαση, σκοπός ήταν η συγκέντρωση στοιχείων για τις ανάγκες τους και η αναζήτηση κατάλληλων λύσεων υποστήριξης. Η διαδικασία προκάλεσε επιφυλάξεις από την πλευρά της κοινότητας, η οποία επέμεινε στην ανάγκη απευθείας διαλόγου. Η διαφοροποίηση αυτή έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο. Η καταγραφή των κοινωνικών χαρακτηριστικών ενός πληθυσμού είναι χρήσιμη για τον σχεδιασμό δημόσιων πολιτικών. Η συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, ωστόσο, αποτελεί διαφορετική διαδικασία. Προϋποθέτει την αναγνώριση των κατοίκων ως συνομιλητών και τη δυνατότητά τους να διαμορφώνουν, μαζί με τους αρμόδιους φορείς, τους όρους των παρεμβάσεων που τους αφορούν.
Η κοινότητα έχει προτείνει την αποκατάσταση του συγκροτήματος μέσα από ένα αυτοδιαχειριζόμενο εγχείρημα, στο οποίο επιδιώκει να συμμετάσχει η αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία «Κάτοικοι και Φίλοι Προσφυγικών της Λεωφόρου Αλεξάνδρας». Η πρόταση αυτή απαιτεί τεχνική και οικονομική αξιολόγηση, καθώς πρόκειται για χαρακτηρισμένο μνημείο με ιδιαίτερες ανάγκες συντήρησης και με σύνθετο καθεστώς ιδιοκτησίας. Η ουσιαστική της σημασία βρίσκεται στο γεγονός ότι οι κάτοικοι δεν αντιπαραθέτουν στην κρατική πρόταση την απλή διατήρηση της σημερινής κατάστασης. Διεκδικούν έναν διαφορετικό τρόπο αποκατάστασης, που θα επιτρέπει τη συνέχιση της κατοίκησης και των κοινωνικών δραστηριοτήτων.
Η κατοικία ως σχέση με τον τόπο
Η περίπτωση των Προσφυγικών αναδεικνύει μια διάσταση της στεγαστικής επισφάλειας που συχνά παραμένει δευτερεύουσα στη δημόσια συζήτηση. Η απώλεια μιας κατοικίας δεν ισοδυναμεί πάντοτε με τη μετακίνηση ενός νοικοκυριού από ένα ακίνητο σε ένα άλλο. Μπορεί να συνεπάγεται την απώλεια της πρόσβασης σε συγκεκριμένες σχέσεις υποστήριξης, σε συλλογικούς χώρους, σε υπηρεσίες και σε καθημερινές πρακτικές που έχουν αποκτήσει σημασία για την επιβίωση των ανθρώπων. Η γεωγραφική θέση της κατοικίας, οι σχέσεις με τους γείτονες, η απόσταση από τις δομές υγείας και η δυνατότητα συμμετοχής σε κοινές δραστηριότητες αποτελούν στοιχεία της πραγματικής της αξίας, τα οποία δεν αποτυπώνονται στην εμπορική τιμή του ακινήτου.
Αυτή η παρατήρηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση πληθυσμών που αντιμετωπίζουν σοβαρή οικονομική επισφάλεια. Η υποχρεωτική μετακίνηση μπορεί να επιδεινώσει τις ήδη περιορισμένες δυνατότητές τους να εξασφαλίσουν σταθερές συνθήκες διαβίωσης. Ακόμη και όταν προβλέπεται προσωρινή στέγαση, χρειάζεται να εξεταστεί κατά πόσο οι νέες συνθήκες επιτρέπουν τη συνέχιση των καθημερινών κοινωνικών σχέσεων και της πρόσβασης στις αναγκαίες υπηρεσίες. Η ίδια η έννοια της κατάλληλης κατοικίας, όπως αναπτύσσεται στο διεθνές δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, υπερβαίνει την ύπαρξη ενός στεγασμένου χώρου και περιλαμβάνει ζητήματα ασφάλειας, προσβασιμότητας, επάρκειας υποδομών και δυνατότητας διατήρησης των κοινωνικών δεσμών.
Η κοινωνική γεωγραφία των Προσφυγικών έχει συγκροτηθεί μέσα από αυτή τη μακρόχρονη σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους και στον χώρο. Οι αυλές, οι κοινόχρηστοι διάδρομοι, οι χώροι συνάθροισης και οι συλλογικές δομές έχουν αποκτήσει λειτουργίες που δεν προβλέπονταν αναγκαστικά από τον αρχικό αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Η χρήση τους μεταβάλλεται ανάλογα με τις ανάγκες των κατοίκων και με τις δραστηριότητες της κοινότητας. Ο χώρος διαμορφώνεται έτσι μέσα από συνεχείς πρακτικές οικειοποίησης, συνεργασίας και επαναπροσδιορισμού των χρήσεών του.
Η σχέση αυτή έχει και μια σαφή πολιτική διάσταση. Η δυνατότητα των κατοίκων να αποφασίζουν συλλογικά για ζητήματα που αφορούν την καθημερινότητά τους συγκροτεί μια μορφή συμμετοχής στη διαχείριση του αστικού χώρου. Η αυτοοργάνωση αναπτύσσεται σε ένα πεδίο όπου οι συμβατικοί μηχανισμοί ιδιοκτησίας και δημόσιας διοίκησης δεν αποτελούν τους μοναδικούς παράγοντες που καθορίζουν τη χρήση της κατοικίας. Η εμπειρία αυτή δεν μπορεί να μεταφερθεί μηχανικά σε άλλα οικιστικά περιβάλλοντα ούτε να παρουσιαστεί ως απαλλαγμένη από αντιφάσεις. Προσφέρει, όμως, ένα συγκεκριμένο παράδειγμα της δυνατότητας κοινωνικών ομάδων να συγκροτούν συλλογικές απαντήσεις σε προβλήματα που οι επίσημες πολιτικές δεν έχουν αντιμετωπίσει επαρκώς.
Μέσα από αυτή την οπτική, η σημερινή αντιπαράθεση για τα Προσφυγικά συνδέεται με την ευρύτερη συζήτηση για το δικαίωμα στην πόλη. Η έννοια αυτή, όπως αναπτύχθηκε στην κριτική αστική θεωρία, αφορά τη δυνατότητα των κατοίκων να συμμετέχουν στις διαδικασίες που διαμορφώνουν το αστικό περιβάλλον και καθορίζουν τους όρους της ζωής τους. Το δικαίωμα στην πόλη δεν εξαντλείται στην ελεύθερη πρόσβαση στους δημόσιους χώρους. Συνδέεται με την κατοίκηση, την κοινωνική συμμετοχή και τη δυνατότητα συλλογικής επιρροής στις αποφάσεις για το μέλλον των γειτονιών.
Στα Προσφυγικά, η διεκδίκηση αυτή εμφανίζεται με ιδιαίτερα συγκεκριμένο τρόπο. Οι κάτοικοι υπερασπίζονται έναν χώρο στον οποίο έχουν επενδύσει χρόνο, εργασία και κοινωνικούς δεσμούς. Η δημόσια εξουσία διαθέτει τη δυνατότητα να σχεδιάζει παρεμβάσεις, να κατανέμει χρηματοδοτήσεις και να καθορίζει τις νόμιμες χρήσεις της περιουσίας που διαχειρίζεται. Η σύγκρουση προκύπτει όταν η κρατική αρμοδιότητα ασκείται χωρίς να αναγνωρίζεται επαρκώς η κοινωνική πραγματικότητα που έχει συγκροτηθεί στον ίδιο χώρο.
Η σχέση ανάμεσα στη θεσμική εξουσία και στην καθημερινή κατοίκηση δεν είναι αποκλειστικό χαρακτηριστικό των Προσφυγικών. Στην ελληνική αστική ιστορία συναντάμε επανειλημμένα περιπτώσεις στις οποίες προσφυγικοί και εργατικοί πληθυσμοί βρέθηκαν αντιμέτωποι με κρατικούς σχεδιασμούς αναμόρφωσης των οικιστικών τους χώρων. Η «Μάχη της Παράγκας» στη Δραπετσώνα, τον Νοέμβριο του 1960, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό, αν και ιστορικά διαφορετικό, παράδειγμα συλλογικής αντίστασης απέναντι στην επιβολή σχεδίων που συνδέονταν με την κατεδάφιση και την αναδιάρθρωση ενός προσφυγικού συνοικισμού. Η σύγκριση δεν στηρίζεται στην ταύτιση των δύο περιόδων. Επιτρέπει, ωστόσο, να αναγνωριστεί μια ιστορική συνέχεια στις διεκδικήσεις πληθυσμών που αντιμετωπίζουν την κατοικία ως αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής τους ύπαρξης.
Η ίδια προβληματική διατρέχει το ηχητικό ντοκιμαντέρ της «Αφύλαχτης Διάβασης» για τα Προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Η ιστορία του συγκροτήματος εξετάζεται μέσα από τις διαδοχικές μεταβολές της κατοίκησης, τις κοινωνικές συγκρούσεις και τις σχέσεις των ανθρώπων με τον τόπο τους. Η προφορική ιστορία και η ανθρωπογεωγραφική προσέγγιση επιτρέπουν να αναδειχθούν πλευρές της εμπειρίας που απουσιάζουν από τις διοικητικές περιγραφές: η καθημερινή οργάνωση της ζωής, οι μορφές αλληλεγγύης, η μνήμη της καταστολής, αλλά και η σημασία της συλλογικής παρουσίας σε έναν χώρο που εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο κρατικών σχεδιασμών.
Η σημερινή συζήτηση για την αποκατάσταση των Προσφυγικών δεν μπορεί να παρακάμψει ούτε την ανάγκη προστασίας των κτιρίων ούτε την ύπαρξη της κοινότητας. Η στατική ενίσχυση, η συντήρηση και η αναβάθμιση των εγκαταστάσεων αποτελούν αναγκαίες παρεμβάσεις. Η κοινωνική τους νομιμοποίηση, όμως, δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στη θεσμική αρμοδιότητα των φορέων που τις σχεδιάζουν. Προϋποθέτει την ουσιαστική εξέταση των συνεπειών για τους σημερινούς κατοίκους, τη δημοσιοποίηση των τεχνικών και οικονομικών δεδομένων, την αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων και την παροχή δεσμευτικών εγγυήσεων απέναντι στον κίνδυνο αστεγίας.
Η ιστορική εμπειρία του συγκροτήματος δείχνει ότι η προστασία του δεν υπήρξε ποτέ αποκλειστικά αποτέλεσμα διοικητικής μέριμνας. Οι κινητοποιήσεις για τη διάσωσή του από την κατεδάφιση, οι πρωτοβουλίες συντήρησης και η μεταγενέστερη συγκρότηση της κοινότητας αποτελούν διακριτές εκφράσεις κοινωνικής παρέμβασης στον χώρο. Η σημερινή αυτοοργανωμένη γειτονιά εντάσσεται σε αυτή τη μακρόχρονη ιστορία, χωρίς να ταυτίζεται με τις προηγούμενες μορφές κατοίκησης. Έχει δημιουργήσει δικούς της θεσμούς, πρακτικές και δίκτυα υποστήριξης, τα οποία χρειάζεται να αναγνωριστούν ως μέρος της πραγματικής κοινωνικής φυσιογνωμίας του συγκροτήματος.
Από τη διάσωση των κτιρίων το 2009 μέχρι τη σύγκρουση του 2026, η διαδρομή των Προσφυγικών αποκαλύπτει τα όρια μιας πολιτικής που αντιμετωπίζει την αποκατάσταση κυρίως ως τεχνικό και διαχειριστικό έργο. Το οικιστικό απόθεμα δεν είναι κοινωνικά ουδέτερο. Κατοικείται από ανθρώπους, εντάσσεται σε σχέσεις φροντίδας και συμμετοχής, αποκτά χρήσεις που μεταβάλλονται ιστορικά και αποτελεί αντικείμενο διαφορετικών διεκδικήσεων. Η δυνατότητα διατήρησης αυτών των σχέσεων δεν αποτελεί δευτερεύον ζήτημα σε σχέση με την αρχιτεκτονική αποκατάσταση.
Η σύγχρονη ιστορία των Προσφυγικών είναι, τελικά, και η ιστορία μιας διαρκούς αντιπαράθεσης γύρω από τους όρους της κατοίκησης. Το κράτος επιχείρησε στο παρελθόν να κατεδαφίσει μεγάλο μέρος του συγκροτήματος, στη συνέχεια αναγνώρισε τη μνημειακή του αξία, διαχειρίστηκε τα διαμερίσματα ως δημόσια περιουσία και σήμερα σχεδιάζει την αποκατάστασή τους. Στο μεταξύ, οι άνθρωποι που εγκαταστάθηκαν στα κτίρια δημιούργησαν μια οργανωμένη κοινότητα, ανέπτυξαν κοινωνικές υποδομές και διεκδίκησαν τη δυνατότητα να παραμείνουν στον τόπο τους.
Η ιστορία αυτή παραμένει ανοιχτή. Η τύχη των Προσφυγικών θα εξαρτηθεί από τις αποφάσεις που θα ληφθούν για τα κτίρια, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπιστούν οι άνθρωποι που ζουν σήμερα σε αυτά. Η ουσιαστική αποκατάσταση ενός ιστορικού συγκροτήματος κοινωνικής κατοικίας προϋποθέτει την αναγνώριση του κοινωνικού του περιεχομένου. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος να διασωθεί η αρχιτεκτονική μορφή ενός τόπου, ενώ θα έχει χαθεί ένα σημαντικό μέρος της ζωής που αναπτύχθηκε στο εσωτερικό του.
Πηγές και τεκμήρια
Πρωτογενή διοικητικά και θεσμικά έγγραφα
Περιφέρεια Αττικής, απόφαση 864/2025, ΑΔΑ 9ΙΘΘ7Λ7-ΟΩΖ. Προγραμματική σύμβαση για την αποκατάσταση τεσσάρων προσφυγικών πολυκατοικιών. Περιλαμβάνει τα στοιχεία κατασκευής, τα 228 διαμερίσματα, το ιδιοκτησιακό καθεστώς, τον χαρακτηρισμό των μνημείων και τον προϋπολογισμό των 12 εκατομμυρίων ευρώ. Πλήρης απόφαση.
Περιφέρεια Αττικής, Διεύθυνση Αναπτυξιακού Προγραμματισμού, έγγραφο 1366093/6.11.2025 προς τη Βουλή. Παρουσιάζει τον σχεδιασμό χρηματοδότησης από το πρόγραμμα «Αττική 2021-2027», τον εκτιμώμενο προϋπολογισμό 15 εκατομμυρίων ευρώ και τις προβλεπόμενες χρήσεις των τεσσάρων πολυκατοικιών. Έγγραφο στη Βουλή.
Δήμος Αθηναίων, 24.6.2026, ψήφισμα Δημοτικού Συμβουλίου για την αναστολή υλοποίησης της σύμβασης και την έναρξη διαλόγου με την κοινότητα. Επίσημο κείμενο.
Ελληνική Αστυνομία, 22.11.2022, ανακοίνωση για την αστυνομική επιχείρηση και τις 78 συλλήψεις. Επίσημη ανακοίνωση.
Διεθνείς οργανισμοί και ανθρώπινα δικαιώματα
Amnesty International, 3.6.2026, Greece: Concerns over plans to evict 400 residents of the Prosfygika housing complex, EUR 25/1101/2026. Πλήρης ανακοίνωση.
United Nations Human Rights Special Procedures, επικοινωνία GRC 3/2026 σχετικά με την Κοινότητα των Προσφυγικών και τον κίνδυνο εκτοπισμού των κατοίκων. Επίσημη καταγραφή.
Δημοσιογραφικές έρευνες και παρεμβάσεις επιστημονικών φορέων
«ΤΑ ΝΕΑ», 4.4.2026, Γιώργος Σχοινάς, Μια ακόμη «κατάληψη» ή μια ιδιόμορφη «γειτονιά»; Επιτόπια καταγραφή της κοινότητας, των κατοίκων και των κοινωνικών δομών. Δημοσίευμα.
Govwatch, Η επιχείρηση της ΕΛ.ΑΣ. στα Προσφυγικά και οι καταγγελίες περί αστυνομικής βίας και αυθαιρεσίας. Καταγραφή.
ΣΑΔΑΣ – Τμήμα Αττικής, 4.3.2026, παρέμβαση για την αποκατάσταση του συγκροτήματος, το στεγαστικό ζήτημα και την αντίθεση στην εκκένωση. Ανακοίνωση.
«Εφημερίδα των Συντακτών», 24.6.2026, Προσφυγικά: Τέλος στην απεργία πείνας του Αριστοτέλη Χαντζή και της Suzon Doppagne. Ρεπορτάζ.
«Εφημερίδα των Συντακτών», ιστορική έρευνα Δραπετσώνα 1960: Η «μάχη της παράγκας», για τη σύγκρουση των προσφυγικών πληθυσμών με τους κρατικούς σχεδιασμούς κατεδάφισης. Ιστορικό άρθρο.
Σειρά ηχητικών ντοκιμαντέρ «Αφύλαχτη Διάβαση», Τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας – Μέρος Α΄, «Εφημερίδα των Συντακτών», Νοέμβριος 2026. Ηχητικό ντοκιμαντέρ.

Διαβάστε περισσότερα

Διαβάστε επίσης...