Ο Θανάσης Γιαλκέτσης παρουσίασε πρόσφατα στις στήλες της «Εφημερίδας των Συντακτών» ένα κείμενο του Ιταλού πολιτολόγου Maurizio Ferrera με τίτλο «Ανθρώπινος λόγος και τεχνητή νοημοσύνη». Ο Ferrera είναι έγκριτος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, αρθρογράφος της Corriere della Sera εδώ και είκοσι χρόνια, βραβευμένος από τη Διεθνή Ένωση Πολιτικής Επιστήμης. Το κείμενό του είναι ευανάγνωστο, καλοπροαίρετο, με αριστοτελική αφετηρία. Και όμως, διαγιγνώσκει λάθος – όχι επειδή λέει ψέματα, αλλά επειδή του λείπει το εργαλείο για να δει το πραγματικό πρόβλημα.
Ο Ferrera ξεκινά ορθά: Η Τ.Ν. διαθέτει εργαλειακή ορθολογικότητα, δηλαδή βρίσκει τα καλύτερα μέσα για δεδομένους στόχους, αλλά αδυνατεί να θέσει αξίες. Γι’ αυτό η δημοκρατία παραμένει αναντικατάστατη. Προειδοποιεί για την «αλγοριθμοκρατία» ως απειλή. Καταλήγει ζητώντας να ενισχύσουμε «κριτική σκέψη, ικανότητα κρίσης, αίσθηση δίκαιου». Όλα σωστά. Όμως ανεπαρκή. Γιατί ανεπαρκή; Επειδή τα ζητά ονομαστικά, χωρίς να τα θεμελιώνει. Είναι desiderata (επιθυμίες), όχι αρχές. Και εδώ εντοπίζεται το δομικό τυφλό σημείο της πολιτικής επιστήμης όταν αντιμετωπίζει το φαινόμενο της Τ.Ν.: βλέπει τις πολιτικές συνέπειες, αλλά δεν βλέπει τον ανθρωπολογικό πυρήνα.
Ο Ferrera επικαλείται τον Αριστοτέλη, αλλά παραλείπει το κεντρικότερο: το Μέτρον. Και όχι το Μέτρον ως αφετηρία, ως starting point που αφήνεις πίσω σου αφού ξεκινήσεις. Το Μέτρον ως Αρχή (Principle), δηλαδή αυτό που διέπει, διατρέχει και συγκρατεί κάθε πράξη, κρίση και απόφαση. Αυτό που παραμένει ενεργό σε κάθε στιγμή της διαδικασίας, όχι μόνο στην έναρξή της. Χωρίς το Μέτρον ως Αρχή, δεν έχεις κανόνα από τον οποίο μετράς την παρέκκλιση. Και χωρίς αυτόν τον κανόνα, δεν κάνεις διάγνωση· κάνεις απογραφή συμπτωμάτων.
Αναλόγως, ο Ferrera αναφέρεται στον Αριστοτέλη χωρίς να αναφέρει τη Φρόνηση – και αυτή η απουσία είναι εκκωφαντική. Η Φρόνηση δεν είναι απλώς «ικανότητα κρίσης», όπως την αποδίδει αόριστα. Είναι πρακτική σοφία που
λειτουργεί εν τω καιρώ, που ξέρει πότε, πώς και πόσο. Και δίπλα της η Φειδώ –η αρχή της αυτοσυγκράτησης– που απαντά ακριβώς στη λογική της αχαλίνωτης τεχνο-βελτίωσης που εκπροσωπεί ο Andreessen με το Μανιφέστο του, το οποίο ορθά παραθέτει ο Ferrera. Η Φρόνηση και η Φειδώ –το ΦΦ ως δίπολο– δεν είναι ρητορικά στολίδια. Είναι ο μηχανισμός που μετατρέπει το Μέτρον από αφηρημένη Αρχή σε βιωμένη πράξη.
Το ίδιο ισχύει για αυτό που ο Ferrera αποκαλεί «κριτική σκέψη». Στη δική μου οπτική, αυτό αντιστοιχεί στο VV – το δίπολο Viveka και Verstehen: η σανσκριτική ικανότητα διάκρισης ουσιώδους από επιφαινόμενο, συνδυασμένη με το Weberian Verstehen, την ενσυναίσθητη κατανόηση που δεν εξηγεί αλλά ερμηνεύει από μέσα. Το VV δεν είναι απλώς «κριτική σκέψη»· είναι η οντολογική της προϋπόθεση. Ο Ferrera ζητά το αποτέλεσμα χωρίς να διαθέτει το εργαλείο.
Αλλά το βαθύτερο κενό είναι αλλού: ο Ferrera δεν έχει ανθρωπολογικό υποκείμενο. Μιλά για «ανθρώπινη νοημοσύνη» και «ανθρώπινη ευαισθησία» ως αντίβαρο στους αλγορίθμους, χωρίς να ρωτά: ποιος είναι σήμερα αυτός ο άνθρωπος;
Η ανθρωπολογία έχει απάντηση – και όχι ευχάριστη. Ο σύγχρονος ψηφιακός χρήστης τείνει να μετατραπεί σε Homo disponibilis: διαθέσιμος, αντικαταστάσιμος, ρυθμιζόμενος από εξωτερικές εντολές, χωρίς εσωτερική Αρχή. Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο η «αλγοριθμοκρατία» ως εξωτερική απειλή· είναι η εσωτερική αποδιάρθρωση του υποκειμένου που θα την αποδεχτεί αδιαμαρτύρητα, επειδή έχει ήδη απολέσει το Μέτρον που θα του επέτρεπε να την αναγνωρίσει ως απειλή.
Ο Ferrera φοβάται τον HAL του Kubrick. Εγώ φοβάμαι κάτι πιο καθημερινό και πιο ύπουλο: τον ΤΥΦΛΟΣΟΥΡΤΗ – τον ψηφιακό χρήστη που πλοηγείται σε ωκεανούς δεδομένων παράγοντας συνοχή χωρίς Φρόνηση, αναπαράγοντας πληροφορία χωρίς Μέτρον, νιώθοντας ενημερωμένος ενώ είναι απλώς συνδεδεμένος. Αυτόν δεν τον βλέπει η πολιτική επιστήμη – επειδή δεν έχει τα εργαλεία να τον δει.
Ο Ferrera καταλήγει ζητώντας «ρύθμιση της Τ.Ν.» και «ενίσχυση της κριτικής σκέψης». Συμφωνώ. Αλλά η ρύθμιση χωρίς Μέτρον είναι γραφειοκρατία. Και η κριτική σκέψη χωρίς Φρόνηση είναι έξυπνος θόρυβος. Ο Θανάσης Γιαλκέτσης έκανε καλά που μας το παρουσίασε. Αλλά το κείμενο του Ferrera μάς δείχνει ακριβώς πού σταματά η πολιτική επιστήμη – και πού αρχίζει η ανθρωπολογία.
Ας προσθέσουμε και μια τελευταία παρατήρηση, μικρή αλλά συμπτωματική. Στο ιταλικό πρωτότυπο ο Ferrera διακρίνει ragione (λογική, ratio) από logos – τα αναφέρει χωριστά. Στην ελληνική απόδοση του Γιαλκέτση τα δύο συγχωνεύονται σε έναν «λόγο» με μικρό λάμδα. Αλλά η ελληνική γλώσσα –μοναδικό προνόμιο που ο Ιταλός πολιτολόγος μάλλον δεν διαθέτει– διατηρεί μέσα στο ίδιο το γράμμα μια οντολογική τομή: λόγος με μικρό σημαίνει λογική ικανότητα, επιχείρημα, αιτία, κλασματική αναλογία – το ratio των Λατίνων. Λόγος με κεφαλαίο είναι κάτι εντελώς διαφορετικό και ασυγκρίτως βαθύτερο: η κοσμολογική Αρχή του Ηράκλειτου που διέπει τα πάντα, το «έν το σοφόν», και αργότερα στον Ευαγγελιστή Ιωάννη το «εν αρχή ην ο Λόγος». Ο Ferrera γράφει logos νομίζοντας ότι αναβαθμίζει ρητορικά τη ragione του – χωρίς να συνειδητοποιεί ότι ανοίγει πόρτα σε έναν χώρο που δεν έχει χαρτογραφήσει. Και ο Γιαλκέτσης, αποδίδοντας και τα δύο ως «λόγος» με μικρό, κλείνει εκείνη την πόρτα πριν καν ανοίξει. Αυτή η μεταφραστική επιλογή δεν είναι αθώα – είναι ενδεικτική: όταν ο Λόγος γίνεται λόγος, χάνεται ακριβώς η Αρχή που η πολιτική επιστήμη αδυνατεί να δει.
*Ανθρωπολόγος, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Paris VII
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr