Η λέξη «παίδες» ίσως απλώθηκε στον χώρο σαν ελαφρύ τίναγμα από στατικό ηλεκτρισμό. «Γεια σας παίδες!…». Τρεις λέξεις. Ηταν ο χαιρετισμός του αμήχανου Μάρκου Βαμβακάρη μόλις πάτησε το πόδι του στη σκηνή του νυν θεάτρου «Μουσούρη» στην πλατεία Καρύτση. Εκεί όπου στεγαζόταν το Θέατρο Τέχνης πριν μετακομίσει στο υπόγειο της οδού Πεσμαζόγλου.
Απόγευμα Δευτέρας 31 Ιανουαρίου 1949. Στην αίθουσα δεν έπεφτε καρφίτσα. Ο Μάνος Χατζιδάκις μόλις είχε ολοκληρώσει την ομιλία του για το ρεμπέτικο τραγούδι, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «Διαλέξεις του Θεάτρου Τέχνης» – δίνονταν για σειρά εβδομάδων κάθε Δευτέρα, παραδοσιακή θεατρική αργία.
Ο Συριανός ρεμπετο-πατριάρχης, με τη Σωτηρία Μπέλλου και μικρή κομπανία, έγινε η επιβεβαίωση της ιστορικής συνηγορίας του 24χρονου ομιλητή υπέρ των «τραγουδιών για μικρούς καϋμούς» όπως θα χαρακτήριζε, αργότερα, ο Ηλίας Πετρόπουλος τα ρεμπέτικα.
Η προσφώνηση «παίδες» έμεινε στο μυαλό του Χατζιδάκι. Το 1977 τη χρησιμοποίησε σε ένα γλυκόπικρο αντίο, προφορικό και όχι τραγουδιστικό, με διάρκεια μόλις ένα λεπτό και 10 δευτερόλεπτα. Θα αποχαιρετούσε έτσι τον –ας πούμε– «πολύ λαό». Τους συνέλληνες πριν από μισό αιώνα, τα όνειρα των οποίων κουράστηκε να κορφολογεί. Tρέχουσα αναβλητικότητα ή μια αμφιθυμία (όπως αυτή για επικοινωνία με μια παλιά αγάπη) τον έκανε να μη δημοσιοποιήσει εν ζωή εκείνο το αντίο.
Το ακούσαμε μόλις το 1999 ως ακροτελεύτιο track του εξαιρετικού μεταθανάτιου δίσκου «2000 Μ.Χ.», με αυτόν ακριβώς τον τίτλο: «Παίδες».
«Προτιμώ να φύγω μακριά σας για πάντα,
ίσως συναντηθώ με μερικούς σοφούς
που δεν τους ένιωσα όταν κι εγώ ήμουν νέος.
Γεια σας, παίδες, γεια σας…»
Νεροποντή και πυρωμένο μέταλλο
Ο ημιτελής κύκλος τραγουδιών «Παίδες επί Κολωνώ» ακούστηκε μερικώς για πρώτη φορά στο Ηράκλειο, στο φεστιβάλ Μουσικός Αύγουστος του 1981. Ο βαρύτονος Σπύρος Σακκάς μονωδός, ο Χατζιδάκις στο πιάνο. Απέδωσαν θαυμάσια οι δυο τους πέντε τραγούδια που αργότερα τα περιέλαβαν στην κασετίνα «Το Ρεσιτάλ» (δύο LP, ζωντανή ηχογράφηση, Σείριος 1990).
Ο συνθέτης είχε σκοπό το 1978 να παρουσιάσει τους «Παίδες» στον λόφο του Κολωνού ως σκηνική καντάτα, δηλαδή συναυλία με οπτικοακουστική επιτέλεση, συμπράττοντας με τα μπαλέτα του Μορίς Μπεζάρ.
Οπως εξήγησε ο Γιώργος Χατζιδάκις με αφορμή την κυκλοφορία της νέας δισκογραφημένης εκδοχής του έργου με 13 τραγούδια (συμπαραγωγή της «Panik Oxygen» και του «Σείριου» σε διαδικτυακές πλατφόρμες και LP δίσκους βινυλίου), οι αρχές του Δήμου της Αθήνας «δεν του τον παραχώρησαν γιατί τον θεωρούσαν δεξιό».
«Οι “Παίδες επί Κολωνώ” είναι η συμφιλίωσή μου με τη ζωγραφική του “ταπεινού” και του “μικρού”, μια και δεν κινδυνεύω πλέον μέσα σε αυτή να εξαφανιστώ» Μ. Χατζιδάκις
Πρόκειται για έντεχνη σπουδή «πάνω στο μάγκικο ύφος του ‘30», για την ύστατη επίσκεψη του μεσήλικα Χατζιδάκι της Μεταπολίτευσης στους ζωοδότες ρεμπέτικους μύθους της νεότητάς του.
«Οι “Παίδες επί Κολωνώ” συνθέτουν ελληνικές εικόνες του έρωτα, της αθλιότητας και της απελπισίας», σημειώνει (4-5 Μαρτίου 1978). «Είναι», λέει, «η συμφιλίωσή μου με τη ζωγραφική του “ταπεινού” και του “μικρού”, μια και δεν κινδυνεύω πλέον μέσα σε αυτή να εξαφανιστώ».
Ζεϊμπέκικα, χασάπικα, μνήμες Μεγαλοβδομάδας. Απόηχοι καταγωγίων και νεανικά σώματα που κοστολογούνται σε τραπέζια αργυραμοιβών. Νεροποντή και πυρωμένο μέταλλο στο σιδεράδικο του έρωτα. Ενα νανούρισμα. Πρόσωπα βγαλμένα από λαϊκές φυλλάδες, εκπεσόντες ήρωες και Εσταυρωμένοι με υπόκρουση λούπες από πενιές του Τσιτσάνη.
Εδώ, στον ναό των Ευμενίδων, ο «Οιδίπους επί Κολωνώ» του Σοφοκλή (401 π.Χ.),παρέδωσε το μιαρό και γέρικο σαρκίο του στο φως. Εγινε, από εκ γενετής ένοχος που αψήφησε τα σημάδια, προστάτης της Αθήνας. Πέντε Ελληνες στον Αδη τον υποδέχτηκαν ευλαβικά.
«Ολοι οι φονιάδες μια φορά
του κάτω κόσμου, λένε
να κλέψουνε τη ζυγαριά
να βρούνε πόσο φταίνε.
Να μάθουν ποιοι ζυγίσανε
και ποιοι τους τιμωρήσανε»
(«Ολοι οι αγγέλοι τ’ ουρανού»)
Βυθίζουμε τη βελόνα του πικάπ στα αυλάκια του βινυλίου. Μια πανδαισία ήχου και λόγου γεμίζει τον χώρο.
Ο πιανίστας Λευτέρης Μιχαλόπουλος, γνώστης και θεράπων του χατζιδακικού υλικού για πάνω από 30 χρόνια, πιστώνεται τη σεβαστική μουσική επιμέλεια (την ουσιαστική διεύθυνση) του Μουσικού Συνόλου «Μάνος Χατζιδάκις». Κιθάρες, μαντολίνο, μπουζούκι, βιολί, άρπα και κοντραμπάσο.
Αφησε άραγε πλήρη γραπτή ενορχήστρωση ο συνθέτης; Ή κατά την ευφυέστατη τακτική του θα έμπαινε στο στούντιο με σημειώσεις και θα ζυμωνόταν εκεί, σε ατελείωτα μαγικά ξενύχτια, κατευθύνοντας τη virtuosité των συνεργατών του; Μήπως θα εμπιστευόταν τους «Παίδες επί Κολωνώ» σε κάποιον εχέγγυο ενορχηστρωτή, ας πούμε του διαμετρήματος του Νίκου Κυπουργού; Αναπάντητα υποθετικά ερωτήματα.
Αλλα ζητήματα έχουν πλέον σημασία. Σημασία έχει ότι εν έτει 2026 νεότεροι μουσικοί καταθέτουν εξαιρετικές στιγμές (ακούστε το ανατριχιαστικό βιολί του Διονύση Βερβιτσιώτη στο «Ολοι οι αγγέλοι τ’ ουρανού») ή ότι η Χορωδία Δωματίου Αθηνών υπό τηνδιεύθυνση του Αγαθάγγελου Γεωργακάτου μεταμορφώνεται από παράταξη φωνών σε στιβαρό αφηγητή με πέντε-έξι πρόσωπα («Ενα φάντασμα τη νύχτα»).
Και βέβαια, ότι οι «αμαρτωλοί» καλούνται να επιστρέψουν στη μητρική φωλιά. Διόλου τυχαία, το έργο γράφτηκε, όσο γράφτηκε, λίγους μήνες πριν από τον θάνατο της μητέρας του συνθέτη, Αλίκης Χατζιδάκι.
«Εναποθέσατε τον πόθον…»
Θυμίαμα και ακριβή ποιητική γλώσσα, εκκλησιαστική:
«Παίδες,
οι εν τη ασφάλτω καθαγιασθέντες
δονούντες κύμβαλα
και οίνον πίνοντες εν ταις αγοραίς,
εναποθέσατε τον πόθον εν ταις οδοίς
και επανέλθετε εις τον οίκον της μητρός σας
ένθα μετ’ ευτελείας απολείσθε
εν μέσω φίλων, αδελφών και συγγενών» («Παίδες, οι εν τη ασφάλτω»)
Ο τραγουδιστής Αλκίνοος Ιωαννίδης αίρεται στο ύψος των περιστάσεων. Με ακονισμένα ερμηνευτικά εργαλεία επί δεκαετίες, με την ωριμότητα των 57 του χρόνων, μοιράζει κλειδιά που ανοίγουν εξώπορτες και κάμαρες στη γειτονιά αυτών των τραγουδιών – κι όπου φτάσει ο βηματισμός του καθενός. Κομίζει αναπόφευκτα την ηθική και πολιτική του στάση. Εννοώ την αυστηρότητα των προσωπικών του επιλογών, είτε μπροστά στη σορό του Διονύση Σαββόπουλου είτε απέναντι στη χυδαιότητα του Αχιλλέα Μπέου.
Τούτου λεχθέντος και με τον φόβο μήπως προκύψει ερμηνευτική «μονοκαλλιέργεια» (προγραμματίζονται άλλοι δύο δίσκοι έργων του Μ.Χ. με τον Αλκίνοο Ιωαννίδη), αναφαίνεται ένα άλλης τάξεως ζήτημα. Στο εξώφυλλο του LP κυριαρχεί η σημείωση του Χατζιδάκι: «…τραγούδια ή μαδριγάλια [σ.σ.: ελπίζω ότι διαβάζω σωστά τη λέξη] για νεανική ανδρική φωνή».
Να ζει άραγε κάπου στη σύγχρονη ελληνική επικράτεια το ερμηνευτικό αντίστοιχο του 18χρονου Γιώργου Ρωμανού του 1965; Αχθοφόρος του μητροκτόνου «Τζώνη» από τη μια, ενσάρκωση ενός «παιδιού σαν το Χριστό» από την άλλη; Ή μήπως ο κτηνώδης ρεαλισμός της χρεοκοπημένης Ελλάδας των αρχών του 21ου αιώνα δεν αφήνει περιθώρια για καμιά νέα «Μυθολογία»;
Το τραγουδιστικό corpus
Κατά τους επιμελητές, 13 τραγούδια συνδέονται με τους «Παίδες επί Κολωνώ»: επτά γνωστά και έξι άγνωστα. Ηχογραφήθηκαν όλα ξανά, τα 10 με ερμηνευτή τον Αλκίνοο και τα τρία με τη Χορωδία Δωματίου Αθηνών.
Το τραγουδιστικό corpus που προκύπτει έχει ως εξής:
● Πέντε τραγούδια που απέδωσε πρώτος ο Σακκάς. «Νύχτα Στον Κολωνό» (στίχοι Νίκου Γκάτσου), «Βρέχει Στο Σιδεράδικο» (στίχοι Μ. Χατζιδάκι) και τρία σε στίχους Μιχάλη Μπουρμπούλη: «Οι Αργοναύτες», «Τα Ακριβά και τα Φτωχικά» και «Τα Βράδια της Σαρακοστής».
● Ενα με τη Μαρία Δημητριάδη. Είναι το γνωστό «Το παιδί από την Κρήτη» σε στίχους Μ. Μπουρμπούλη (LP «Δελτίο Καιρού», CBS 1980). Στους εντοπισθέντες στίχους η Κρήτη έχει γίνει «Παγκράτι».
● Ενα demo με τη φωνή του Χατζιδάκι. Είναι «Τα ζάρια» σε στίχους της Αγαθής Δημητρούκα (LP «2000 Μ.Χ.», Σείριος 1999).
● Από τα έξι 100% ανέκδοτα τραγούδια τα πέντε έχουν στίχους του συνθέτη («Επειδή ήμασταν πολλοί», «Παίδες, οι εν τη ασφάλτω», «Ενα φάντασμα τη νύχτα», «Μετάβαση», «Στον σταυρό το σώμα Εκείνου (δίπλα στον Τσιτσάνη)», ενώ το έκτο («Ολοι οι αγγέλοι τ’ ουρανού») έχει στίχους του Μάνου Ελευθερίου και του Χατζιδάκι – δεν είναι σαφές πώς προέκυψε η κοινή υπογραφή.
«Φως, περισσότερο φως…»
Είναι η φράση που ψιθύρισε, λένε, ο Γκέτε καθώς ξεψυχούσε στη Βαϊμάρη το 1832. Και μπορεί ο Γερμανός συγγραφέας του «Φάουστ» να είχε παραδοθεί σε επιθανάτια οράματα, ο φωτισμός όμως όσων έργων τέχνης αποκαλύπτονται στο κοινό μετά τον θάνατο του δημιουργού έχει ακαδημαϊκές απαιτήσεις.
Μόνο θετικά υποδέχεται κανείς την απόφαση του Γιώργου Χατζιδάκι να δρομολογήσει την έκδοση έργων του πατέρα του. Μακάρι σύντομα να καταστεί προσβάσιμο, υπό όρους ασφαλώς, και το επί 32 χρόνια κλειστό χατζιδακικό αρχείο.
Ωστόσο οι «Παίδες επί Κολωνώ» συνοδεύονται από λιγοστές πληροφορίες: ένα σημείωμα του συνθέτη συν δύο δακτυλόγραφα «πλάνα εργασίας» (το ένα φέρει ημερομηνία 14-15 Αυγούστου 1978) γεμάτα διαγραφές, αριθμήσεις και πολύχρωμη σήμανση με μαρκαδόρους. Είναι ακατανόητα αυτά στον καλοπροαίρετο ακροατή που δικαίως αξιώνει ευρεία τεκμηρίωση.
Ας μην πάμε μακριά. Υπήρξαν μεταθανάτιες εκδόσεις όπου έργα του Χατζιδάκι ευτύχησαν να κυκλοφορήσουν στη δισκογραφία πλούσια σχολιασμένα, με πολυσέλιδα ένθετα, φωτογραφικό υλικό, παρτιτούρες, αναφορά στην εποχή κ.λπ. Για παράδειγμα, η επανακυκλοφορία σε cd των soundtracks των ταινιών «Topkapi» και «Blue» από τον Σείριο (2001), η σειρά CD της LYRA (1999) και βέβαια οι δύο εμβληματικές δισκογραφικές πρωτιές: «Τα τραγούδια της αμαρτίας» (Σείριος 1996) και η συλλογή «2000 Μ.Χ.» (Σείριος 1999).
Δεν συνιστά αυτό ελληνική πρωτοτυπία. Τον δρόμο της εξαντλητικής τεκμηρίωσης ακολουθούν παγίως οι κυκλοφορίες ανέκδοτου υλικού στο εξωτερικό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συλλογή «George Harrison – “All Things Must Pass”, 50th Anniversary Edition» (2021) με πέντε CD, δεκάδες άγνωστα takes και δύο πολυσέλιδα booklets για τον ομότιτλο τρίτο δίσκο (1970) του πιο αθόρυβου πρώην Beatle.
Διαβάστε περισσότερα
