01/04/2026 10:25 μμ.
Τα μαζικά κινήματα είναι απαραίτητα για την ανάσχεση της ανόδου των αυταρχικών και οικοκτονικών κυβερνήσεων. Michael Löwy
Τα πρόσφατα τελευταία χρόνια, παρατηρούμε την θεαματική άνοδο αντιδραστικών, αυταρχικών και/ή φασιστικών ακροδεξιών κινημάτων σε όλο τον πλανήτη. Κυβερνούν ήδη στις μισές από τις χώρες του κόσμου, συμπεριλαμβανομένου του Τραμπ (ΗΠΑ), του Μόντι (Ινδία), του Ορμπάν (Ουγγαρία), του Ερντογάν (Τουρκία), της Μελόνι (Ιταλία), του Νετανιάχου (Ισραήλ), και πρόσφατα, του Μιλέϊ (Αργεντινή). Αλλού, έχουν πρόσφατα κυβερνήσει στην Βραζιλία (Μπολσονάρο) ενώ αποτελούν σοβαρούς πιθανούς υποψήφιους για την εξουσία με την Εθνική Συσπείρωση (Γαλλία), το AFD (Γερμανία), το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα Kast (Χιλή), κτλ. Ενώ το καθεστώς του Πούτιν στην Ρωσία δεν απέχει πολύ από το πρότυπο αυτό.
Σε κάθε χώρα, η άκρα δεξιά έχει τα δικά της χαρακτηριστικά: σε πολλές περιπτώσεις (στην Ευρώπη, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Ινδία), ο «εχθρός» — δηλαδή ο αποδιοπομπαίος τράγος — είναι οι Μουσουλμάνοι και/ή οι μετανάστες· σε κάποιες Μουσουλμανικές χώρες, είναι κάποια θρησκευτική μειονότητα (Χριστιανοί, Εβραίοι, Γιεζίντις). Σε κάποιες περιπτώσεις, είναι ο ξενοφοβικός εθνικισμός και ο ρατσισμός που κυριαρχούν· σε άλλες, είναι ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός, ή το μίσος για την Αριστερά, τον φεμινισμό, και τους ομοφυλόφιλους.
Παρά την ποικιλία τους, υπάρχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά που συμμερίζονται από την πλειοψηφία, εάν όχι από όλα τα κινήματα αυτά: ο αυταρχισμός, ο θεμελιακός εθνικισμός — «Deutschland über alles/Η Γερμανία Υπεράνω Όλων» και οι τοπικές παραλλαγές του, «America First/Η Αμερική Πρώτα», «O Brasil acima de tudo/H Βραζιλία Υπεράνω Όλων», κτλ· η θρησκευτική ή εθνική (ρατσιστική) μισαλλοδοξία· και η αστυνομική/στρατιωτική βία ως μοναδική απάντηση στα κοινωνικά προβλήματα και την εγκληματικότητα. Ο χαρακτηρισμός τους ως φασιστικά ή ημι-φασιστικά ίσως να ταιριάζει σε κάποια από αυτά, αλλά όχι σε όλα. Ο Enzo Traverso χρησιμοποιεί τον όρο «μετα-φασισμός», αλλά πιστεύω ότι ο νεο-φασισμός είναι ο καλύτερος όρος για την περιγραφή τόσο του συνεχούς όσο και της καινοτομίας της άκρας δεξιάς του 21ου αιώνα.
Νεο-φασισμός όχι «λαϊκισμός»
Η έννοια του «λαϊκισμού» χρησιμοποιείται από κάποιους πολιτικούς επιστήμονες, τα media ακόμη και από κάποια μέρη της Αριστεράς. Αλλά εξυπηρετεί μόνο στην διάδοση της σύγχυσης. Ενώ στην Λατινική Αμερική από την δεκαετία του 1930 έως εκείνη του 1960 ο όρος αντιστοιχούσε σε κάτι σχετικά σαφές — Βαργκασισμός, Περονισμός, κτλ. — η χρήση του στην Ευρώπη μετά την δεκαετία του 1990 έχει καταστεί αυξανόμενα ασαφής και ανακριβής.
Ο λαϊκισμός ορίζεται ως «η πολιτική θέση που τάσσεται στο πλευρό των λαών εναντίον των ελίτ». Ο ορισμός αυτός όμως περιγράφει σχεδόν κάθε πολιτικό κίνημα ή κόμμα! Η κίβδηλη αυτή έννοια, εφαρμοσμένη στα ακρο-δεξιά κόμματα, οδηγεί — σκόπιμα ή αθέλητα — στην νομιμοποίηση τους. Τα καθιστά πιο αποδεκτά, εάν όχι συμπαθητικά — και ποιός δεν είναι με το μέρος των λαών ενάντια στις ελίτ άλλωστε; — καθώς αποφεύγουν προσεκτικά όρους που προσβάλλουν: ξενοφοβία, φασισμός, άκρα δεξιά. Ο «λαϊκισμός» χρησιμοποιείται επίσης με έναν σκόπιμα αποπροσανατολιστικό τρόπο, από τους νεοφιλελεύθερους απολογητές ιδεολόγους, ώστε να ταυτίσουν την άκρα δεξιά με την ριζοσπαστική Αριστερά. Χαρακτηρίζονται ως «ακρο-δεξιός λαϊκισμός» και «αριστερός λαϊκισμός», λόγω του ότι διαφωνούν με τις φιλελεύθερες πολιτικές, την «Ευρώπη», κτλ.
Η απόρριψη της κλιματικής αλλαγής
Ένα κοινό στοιχείο στις περισσότερες από αυτές τις νεο-φασιστικές κυβερνήσεις ή κινήματα είναι ο αρνητισμός —ή άρνηση της αναγνώρισης της οικολογικής κρίσης και της κλιματικής αλλαγής. Παρά τις συντριπτικές επιστημονικές αποδείξεις, εμμένουν στην άρνηση, ή απλά περιφρονούν την πραγματικότητα της παγκόσμιας υπερθέρμανσης. Ο Ντόναλντ Τραμπ αποτελεί μόνο τον πιο κραυγαλέο και χυδαίο προπαγανδιστή αυτής της καραμέλας, η οποία δεν εκφράζει μόνο μια ιδεολογία αλλά μια οικοκτονική πράξη.
Αυτό φανερώνεται ξανά από τον Τραμπ, ο οποίος είναι ολοκληρωτικά αφοσιωμένος στην απεριόριστη εξόρυξη των ορυκτών καυσίμων. Οι αυτοκτονικές αυτές πολιτικές εκπροσωπούν τα συμφέροντα της εξορυκτικής ολιγαρχίας — τους καπιταλιστικούς τομείς που σχετίζονται με την παραγωγή του πετρελαίου, του άνθρακα, του φυσικού αερίου, των χημικών, των πλαστικών, των αυτοκινήτων και των αεροπλάνων, κτλ. Η βραχύβια προοπτική τους είναι εστιασμένη αποκλειστικά στις ευκαιρίες της άμεσης κερδοσκοπίας και συσσώρευσης.
Επιστροφή στην δεκαετία του 1930;
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται· μπορεί να εντοπίζουμε ομοιότητες ή αναλογίες, αλλά τα τωρινά φαινόμενα είναι εντελώς διαφορετικά από τα παρελθοντικά πρότυπα. Πριν απ’ όλα, δεν έχουμε — ακόμη — ολοκληρωτικά καθεστώτα συγκρίσιμα με εκείνα της προ-πολεμικής περιόδου. Η κλασική Μαρξιστική ανάλυση του φασισμού τον όριζε ως την αντίδραση του μεγάλου κεφαλαίου, με την υποστήριξη της μικροαστικής τάξης, προς την επαναστατική απειλή που έθετε το εργατικό κίνημα. Μπορεί να αναρωτηθεί κάποιος εάν η ερμηνεία αυτή περιγράφει πραγματικά την άνοδο του φασισμού στην Ιταλία, στην Γερμανία και στην Ισπανία στις δεκαετίες του 1920 και του 1930. Όπως κι αν έχει πάντως, δεν είναι σχετική στον σημερινό κόσμο, στον οποίο δεν υφίσταται καμία «επαναστατική απειλή» οπουδήποτε.
Εντούτοις υπάρχουν και άλλες σημαντικές διαφορές με τον φασισμό του παρελθόντος: τα νεο-φασιστικά καθεστώτα είναι εξαρτημένα από τον νεοφιλελευθερισμό, όχι τις εταιρικές-εθνικές οικονομίες. Και αναμιγνύοναι με οικοκτονικές δραστηριότητες σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα απ’ ότι στην δεκαετία του 1930.
Ποιά είναι η εξήγηση;
Είναι δύσκολο να προταθεί μια συνολική εξήγηση για τέτοια ποικιλότροπα φαινόμενα, τα οποία αποτελούν έκφραση αντιφάσεων ειδικών σε κάθε χώρα ή περιοχή του κόσμου.
Η «εξήγηση» που πρέπει να απορριφθεί σίγουρα είναι εκείνη που σχετίζεται με τα κύματα της μετανάστευσης, ειδικότερα στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη. Οι μετανάστες αποτελούν ένα βολικό πρόσχημα, ένα χρήσιμο εργαλείο για τις ξενοφοβικές και τις ρατσιστικές δυνάμεις, αλλά δεν συνιστούν σε καμία περίπτωση τα «αίτια» της επιτυχίας τους. Επιπλέον, η άκρα δεξιά γιγαντώνεται σε πολλές χώρες —την Βραζιλία, την Ινδία, κτλ. — όπου η μετανάστευση δεν είναι πρόβλημα.
Η προφανέστερη και αναμφίβολα σχετικότερη εξήγηση είναι αυτή της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης — η οποία επιβάλλει και την κτηνώδη πολιτισμική ομογενοποίηση — παράγοντας και αναπαράγοντας, σε παγκόσμια κλίμακα, μορφές «ταυτοτικού πανικού» (ένας όρος που επινόησε ο Daniel Bensaïd). Ο πανικός αυτός οδηγεί στην εθνικιστική και/ή θρησκευτική μισαλλοδοξία ενώ υποκινεί εθνικές και θρησκευτικές συγκρούσεις. Όσο περισσότερο τα έθνη χάνουν την οικονομική τους εξουσία, τόσο περισσότερο διακηρύσσουν την απεριόριστη δόξα του «Έθνους Υπεράνω Όλων».
Κάποιες από τις εξηγήσεις αυτές είναι χρήσιμες, αν και είναι ανεπαρκείς. Δεν διαθέτουμε ακόμη μια συνοπτική ανάλυση ενός φαινομένου που είναι παγκόσμιο ενώ συμβαίνει σε μια συγκεκριμένη στιγμή της ιστορίας.
Πως μπορούμε να αντισταθούμε;
Δυστυχώς, δεν υπάρχει καμία μαγική συνταγή. Το κάλεσμα του Bernie Sanders για ένα Παγκόσμο Αντι-Φασιστικό Μέτωπο αποτελεί μια εξαιρετική πρόταση. Ταυτόχρονα, οφείλουμε να δομήσουμε διευρυμένες συμμαχίες για την υπεράσπιση των δημοκρατικών ελευθεριών σε κάθε χώρα που υποβάλλεται στην φασιστική συνθήκη. Αυτό αποτελεί και μια οικολογική προστακτική: την αποτροπή της ανόδου των αρνητιστικών [sic] και οικοκτονικών κυβερνήσεων, ή όταν ανέρχονται στην εξουσία, την αντίσταση στις καταστροφικές τους πολιτικές.
Πρέπει ωστόσο να λάβουμε υπόψη μας και ότι το καπιταλιστικό σύστημα, ειδικά σε περιόδους κρίσης, παράγει και αναπαράγει διαρκώς φαινόμενα όπως ο φασισμός, πραξικοπήματα και αυταρχικά καθεστώτα. Η ρίζα των τάσεων αυτών είναι συστημική, και η εναλλακτική δεν μπορεί παρά να είναι ριζοσπαστική· πρέπει να είναι αντι-συστημική. Το 1938, ο Max Horkheimer, ένας από τους στοχαστές της Σχολής Κριτικής Θεωρίας της Φρανκφούρτης έγραφε, «Εάν δεν θέλεις να συζητήσεις για τον καπιταλισμό, δεν έχεις τίποτε να πεις για τον φασισμό». Με άλλα λόγια, κάθε συνεπής αντι-φασίστας είναι αντι-καπιταλιστής.
Αυτό είναι πιο σχετικό από κάθε άλλη φορά σήμερα, τώρα που η συνεχόμενη καταστροφή του περιβάλλοντος και η παγκόσμια υπερθέρμανση αποτελούν τις αναπόφευκτες συνέπειες της επεκτατικής λογικής του καπιταλιστικού συστήματος. Εάν θέλουμε να αποφύγουμε την οικολογική καταστροφή, ο μόνος δρόμος έγκειται στην αναζήτηση αντι-συστημικών προτάσεων, όπως αυτή του οικοσοσιαλισμού.
Ο οικοσοσιαλισμός ως δρόμος εμπρός
Οι οικοσοσιαλισμός αποτελεί μια προσπάθεια πρότασης μιας ριζοσπαστικής, πολιτισμικής εναλλακτικής, βασισμένης στα βασικά επιχειρήματα του οικολογικού κινήματος και της Μαρξιστικής κριτικής της πολιτικής οικονομίας. Ανταπαντά στην καταστροφική ιδέα της καπιταλιστικής «προόδου» με μια οικονομική προσέγγιση η οποία δεν καθοδηγείται από το χρήμα ή την οικονομία, αλλά τις κοινωνικές ανάγκες και την οικολογική ισορροπία. Η διαλεκτική αυτή σύνθεση επιχειρείται από ένα ευρύ φάσμα συγγραφέων (συμπεριλαμβανομένων των Joel Kovel και John Bellamy Foster). Πρόκειται ταυτόχρονα για μια κριτική της «οικολογίας της αγοράς», η οποία δεν αμφισβητεί το καπιταλιστικό σύστημα, και του «παραγωγικού σοσιαλισμού», ο οποίος παραγνωρίζει το ζήτημα των φυσικών ορίων.
Ο οικοσοσιαλισμός έχει την δυνατότητα να ενώσει κοινωνικά και οικολογικά κινήματα, χωρικούς, ιθαγενικούς λαούς, νέους, γυναίκες και εργαζόμενους, στην αντίσταση ενάντια στον νεο-φασιστικό αρνητισμό και την περιβαλλοντική καταστροφή.
Η οικοσοσιαλιστική μεταμόρφωση είναι ανέφικτη χωρίς τον δημόσιο έλεγχο επί των μέσων της παραγωγής και του σχεδιασμού· αυτό σημαίνει τις δημόσιες αποφάσεις για τις επενδύσεις και την τεχνολογική αλλαγή. Οι αποφάσεις αυτές πρέπει να αποσπαστούν από τις τράπεζες και τις καπιταλιστικές επιχειρήσεις ώστε να εξυπηρετούν το κοινωνικά κοινό καλό. Ο σοσιαλιστικός σχεδιασμός βασίζεται στον δημοκρατικό και πλουραλιστικό διάλογο, σε όλα τα επίπεδα όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις: με διαφορετικές προτάσεις που υποβάλλονται στους ανθρώπους, με την μορφή κομμάτων, πλατφόρμων, ή άλλων πολιτικών κινημάτων, και των εκπροσώπων που εκλέγονται ανάλογα. Ωστόσο, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία πρέπει να ολοκληρώνεται — και όπου είναι απαραίτητο να διορθώνεται — από μορφές άμεσης δημοκρατίας, στις οποίες οι άνθρωποι επιλέγουν άμεσα μεταξυ των επιλογών στα βασικά ζητήματα στα τοπικά, εθνικά, και αργότερα, στα παγκόσμια επίπεδα.
Το πέρασμα από την καπιταλιστική «καταστροφική πρόοδο» στον σοσιαλισμό αποτελεί μια ιστορική διαδικασία, μια μόνιμη επαναστατική μεταμόρφωση της κοινωνίας, της κουλτούρας και των τρόπων σκέψης. Η μετάβαση αυτή θα οδηγήσει μόνο σε έναν νέο τρόπο παραγωγής και στην εξισωτική και δημοκρατική κοινωνία, αλλά και σε έναν εναλλακτικό τρόπο ζωής — έναν νέο οικοσοσιαλιστικό πολιτισμό, πέρα από την κυριαρχία του χρήματος, πέρα από τις καταναλωτικές συνήθειες που παράγει η διαφήμιση, και πέρα από την απεριόριστη παραγωγή εμπορευμάτων τα οποία είναι άχρηστα και/ή επιβλαβή για το περιβάλλον.
Η διαδικασία αυτή δεν μπορεί να ξεκινήσει χωρίς την επαναστατική μεταμόρφωση των κοινωνικών και πολιτικών δομών, καθώς και την ενεργή υποστήριξη της συντριπτικής πλειοψηφίας του πληθυσμού προς ένα οικοσοσιαλιστικό πρόγραμμα. Η ανάπτυξη της σοσιαλιστικής συνείδησης και της οικολογικής επίγνωσης αποτελούν μια διαδικασία στην οποία ο αποφασιστικός παράγοντας είναι η ίδια η συλλογική εμπειρία του αγώνα των λαών, από τις τοπικές και επιμέρους αντιπαραθέσεις ως την ριζοσπαστική αλλαγή της κοινωνίας.
Ο Michael Löwy είναι Γαλλό-Βραζιλιάνος κοινωνιολόγος. Eπίτιμος Διευθυντής Έρευνας στο CNRS (Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας) στο Παρίσι, και συγγραφέας του βιβλίου Οικοσοσιαλισμός: Μια ριζοσπαστική εναλλακτική στην καπιταλιστική καταστροφή. Tο άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στο Amandla!.
The far right as a global phenomenon: the ecosocialist alternative | Climate & Capitalism