Το μυθιστόρημα του Ζοζέ Σαραμάγκου Αυτοί που σηκώθηκαν απ’ τη γη εκδόθηκε το 1980 και είναι το έργο με το οποίο ο συγγραφέας διαμορφώνει οριστικά την ιδιαίτερη αφηγηματική του φωνή. Στο κέντρο του κάδρου τρεις γενιές της οικογένειας Μάου Τέμπο, ακτήμονες εργάτες γης στο Αλεντέζο, πλαισιωμένες από ένα ποικιλώνυμο πλήθος προσώπων, το μυθιστόρημα αποτυπώνει το ιστορικό ανάγλυφο της Πορτογαλίας από την αυγή του 20ού αιώνα έως την Επανάσταση των Γαριφάλων. Το πραγματικό του αντικείμενο, ωστόσο, δεν είναι η μοίρα των επιμέρους προσώπων, αλλά η σταδιακή διαμόρφωση της ιστορικής συνείδησης: η μετάβαση από την παθητική αποδοχή της μοίρας στην επίγνωση ότι οι κοινωνικές συνθήκες είναι ανθρώπινη κατασκευή και συνεπώς υποκείμενη στη μεταβολή.
Το φυσικό και κοινωνικό σκηνικό είναι το λατιφούντιο, η μεγάλη γαιοκτησία, όπου αναπαράγονται σε μικρογραφία οι βασικές σχέσεις εξουσίας: ο γαιοκτήμονας, ο επιστάτης, ο ιερέας, η αστυνομία. Η γη δεν είναι απλώς ο χώρος όπου εκτυλίσσεται η Ιστορία· είναι ο μηχανισμός που οργανώνει την κοινωνική ιεραρχία και σφραγίζει τις ζωές εκείνων που εργάζονται πάνω της χωρίς να την κατέχουν.
Η ιδιαιτερότητα του μυθιστορήματος έγκειται στον τρόπο της αφήγησης. Η αυστηρά γραμμική χρονική ακολουθία εγκαταλείπεται, το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον εισχωρούν ακατάπαυστα το ένα στο άλλο. Ενα περιστατικό οδηγεί σε μια ανάμνηση, η ανάμνηση υπαινίσσεται ένα γεγονός που δεν έχει ακόμη εξιστορηθεί και ο αφηγητής μάς διαβεβαιώνει ότι σκοπεύει να αναφερθεί αργότερα σ’ αυτό ή να μην αναφερθεί καθόλου. Προοικονομεί, ανατρέχει, επιταχύνει ή επιβραδύνει, παρεμβαίνει υπονομεύοντας συχνά την ίδια την πράξη της αφήγησης. Οι παρεκβάσεις και οι εγκιβωτισμένες ιστορίες δεν λειτουργούν ως απλά τεχνάσματα σύνθεσης: αναπαράγουν τον τρόπο της προφορικής διήγησης (και εδώ οφείλουμε να αποδώσουμε τα εύσημα στη Μαρία Παπαδήμα, που κατάφερε να μεταφέρει σε ωραία ελληνικά τη ρυθμική προφορικότητα του κειμένου), όπου μια ιστορία γεννά συνειρμικά μια άλλη.
Η προφορικότητα του Σαραμάγκου δεν περιορίζεται στην ιδιόμορφη στίξη και σύνταξη. Δημιουργεί την αίσθηση ότι η αφήγηση δεν παγιώνεται οριστικά ως γραπτό κείμενο, αλλά ως εύτακτος και ταυτόχρονα εύπλαστος ζωντανός ήχος. Ο αφηγητής σχολιάζει, διορθώνει και επανέρχεται, σαν να συνομιλεί διαρκώς με ένα φανταστικό ακροατήριο. Ετσι, η μορφή της αφήγησης γίνεται ταυτόχρονα αναπαράσταση του τρόπου με τον οποίο μια κοινότητα διασώζει και ανασυνθέτει τη συλλογική της μνήμη.
Ασταθής είναι και η θέση του αφηγητή. Δίχως συγκεκριμένη ταυτότητα, μετατοπίζεται από τον «αφελή» ομοδιηγητικό αφηγητή στον ετεροδιηγητικό που γνωρίζει τις σκέψεις των προσώπων, προαναγγέλλει γεγονότα και σχολιάζει τις πράξεις τους. Είναι εμφανές, ωστόσο, ότι διαφέρει ριζικά από τον παντογνώστη αφηγητή του κλασικού ρεαλιστικού μυθιστορήματος. Παραπέμπει μάλλον σε χρονικογράφο ή λαϊκό αφηγητή, επιφορτισμένο με τη διάσωση όσων η επίσημη Ιστορία άφησε έξω. Η φωνή του λειτουργεί ως φορέας μιας συλλογικής μνήμης.
Γι’ αυτόν τον λόγο το μυθιστόρημα δεν συντάσσεται γύρω από έναν μοναδικό ήρωα. Οι επιμέρους χαρακτήρες αποκτούν σημασία ως φορείς μιας κοινής εμπειρίας και οι ζωές τους συγκροτούν σταδιακά ένα συλλογικό υποκείμενο. Αυτό που παρακολουθούμε, καθώς το έργο αναπτύσσεται, δεν είναι η βιογραφία ενός ανθρώπου ή η καταγραφή της πορείας μια οικογένειας σε βάθος χρόνου, αλλά η βιογραφία μιας κοινωνικής τάξης που επί αιώνες υπήρξε ιστορικά αόρατη.
Ο τίτλος αποκτά έτσι το πλήρες νόημά του. Η «ανόρθωση» από τη γη δεν σηματοδοτεί μόνο την εξέγερση και τη διεκδίκηση δικαιωμάτων, αλλά και την έξοδο από την ιστορική αφάνεια. Εκείνοι που υπήρξαν βουβά «αντικείμενα» και «εργαλεία» της παραγωγής αποκτούν φωνή, μνήμη και ιστορική παρουσία. Ο Σαραμάγκου δεν λειτουργεί ως πολιτικός αγκιτάτορας· μετατρέπει σε λογοτεχνία τη μακρά διαδικασία μέσα από την οποία οι άνθρωποι αυτοί αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και το περιβάλλον τους. Η λογοτεχνία έρχεται έτσι να διορθώσει μια ολιγωρία της επίσημης Ιστορίας: να διασώσει εκείνους που πέρασαν δίχως ν’ αφήσουν πίσω τους ίχνη, ώστε η ύπαρξή τους να αποκτήσει διάρκεια και θέση στη συλλογική μνήμη.
Επιμέλεια: Μισέλ Φάις
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr